Гутниш тілі – ежелгі скандинав тілінің диалектісі, қазірде жоғалу қаупінде. Голанд аймағында сөйленеді, ерекше дыбысталуымен және сөздерімен ерекшеленеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Солтүстік герман тілі
North Germanic language
Гутниш (/US/'/ɡ//uː//t//n//ɪ//ʃ/ GOOTnish), немесе сирек Гутник. Гутништің әртүрлі диалектілері, ежелгі скандинав тілінің ескі гутниш (Forngutniska) түрінен шыққан болса да, кейде қазіргі швед тілінің бір бөлігі деп саналады. Гутниш тілі екі нұсқада кездеседі: Материктік Гутниш (Storlandsgutamål немесе Storlandsmål), көбінесе Готландтың оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде қолданылады, онда Лау диалектісі Басты Аралда (Lau Gutnish → Laumål) стандартты формаға айналды, және Фарё Гутниш (Gutnish: Faroymal; Fårömål), Фарё аралында сөйленеді. ЮНЕСКО 2010 жылдан бастап Гутништі "қатты қорқауға түскен тіл" деп белгіледі. Гутништің ерекшеліктерінің бірі – ескі скандинав тілінің дифтонгтарын сақтауы, мысалы, stain (sten; ағылшын тілінде: stone) сөзіндегі ai және doy (dö; ағылшын тілінде: die) сөзіндегі oy. Сондай-ақ, басқа скандинав тілдерінде жоқ трифтонг бар: iau, мысалы skiaute/skiauta (skjuta; ағылшын тілінде: ату) сөзінде. Көптеген готландтар Гутништі түсінбейді және Гутништің ықпалымен пайда болған готланд диалектінде (gotländska) сөйлейді. Қазіргі Гутништің дәстүрлі нұсқасын жаңғыртуға үлкен күш-жігер жұмсалуда, ал Гутниш тілінің гильдиясы – Гутамалсгилет дәстүрлі Гутништің тілінде сөйлейтін адамдар үшін сабақтар мен жиналыстар ұйымдастырады. Гильдияның веб-сайтындағы мәліметтерге сәйкес, қазір Facebook-та Гутништі қолданатын 1500-ге жуық адам бар.
Gutnish (/US/'/ɡ//uː//t//n//ɪ//ʃ/ GOOTnish), or rarely Gutnic The different dialects of Gutnish, while stemming from the Old Gutnish (Forngutniska) variety of Old Norse, are sometimes considered part of modern Swedish. Gutnish exists in two variants, Mainland Gutnish (Storlandsgutamål or Storlandsmål), mostly spoken in the southern and southeastern portion of Gotland, where the dialect of Lau became the standard form on the Main Island (Lau Gutnish → Laumål), and Fårö Gutnish (Gutnish: Faroymal; Fårömål), spoken on the island of Fårö. UNESCO defines Gutnish as a "definitely endangered language" as of 2010. Some features of Gutnish include the preservation of Old Norse diphthongs like ai in for instance stain (sten; English: stone) and oy in for example doy (dö; English: die). There is also a triphthong that exists in no other Norse languages: iau as in skiaute/skiauta (skjuta; English: shoot). Many Gotlanders do not understand Gutnish, and speak Gotlandic (gotländska), a Gutnish influenced Swedish dialect. There are major efforts to revive the traditional version of Modern Gutnish and Gutamålsgillet, the Gutnish Language Guild, organizes classes and meetings for speakers of traditional Gutnish. According to the guild's webpage, there are now 1,500 people using Gutnish on Facebook.
Мәртебе
Гутниш тілі қазір швед тілінің күшті ықпалына ұшырап отыр, бұл сөйлеушілермен тікелей байланыс, БАҚ және (ең бастысы) жазба тіл арқылы жүзеге асып жатыр. Нәтижесінде, гутниш тілі швед тілінің стандартты түріне жақындады. Аралдың Дания және Ганза кезеңіне байланысты, дания және төменгі неміс тілдерінен де әсер болды. Сондай-ақ, көптеген готландтар тілді үйренбейді, бірақ стандартты швед тілінің (готландтық) аймақтық ерекшеліктері бар нұсқасында сөйлейді. Бұл, негізінен, оның интонациясымен, сондай-ақ дифтонгтармен және трифтонгтармен, кейбір лексикалық ерекшеліктерімен және инфинитивтің -ä жұрнағымен сипатталады. 1945 жылдан бері гутниш тілін сақтау және қайта жаңғырту үшін жұмыс істеп келе жатқан Гутамолсгилет қоғамы, гутниш тілінде бүгінде 2000-5000 адам сөйлейтінін бағалайды. Бұл тіл жүйелі түрде 15 000-20 000 көрерменге жететін, ал 2008 жылы Готланд университеті гутниш тілінде алғашқы курсын ұсынды. Гутамолсгилет гутниш тілінде мәтіндерін жазған авторлар мен ақындардың еңбектерін жинақтайды, сондай-ақ швед-гутниш сөздігін және готландтық неологизмдердің үнемі кеңейіп келе жатқан тізімін ұстап тұрады. 2022 жылы Готланд аралының азаматы өзінің тегін гутниш жұрнағы -dotri (швед тіліндегі -dotter орнына) қосып пайдалануға рұқсат сұрады. Билік Стокгольмдегі әкімшілік соттың оң шешіміне шағымданды, бірақ соңында апелляциялық сот оған гутниш тегін пайдалануға рұқсат берді.
Gutnish is now under pressured influence of the Swedish standard language, both through speaker contact and through media and (perhaps most importantly) written language. As a result, Gutnish has become much closer to the Swedish standard language. Due to the island's Danish and Hanseatic period there were also influences from Danish and Low German. There are also many Gotlanders who do not learn the language, but speak a regionally colored variant of the standard Swedish (Gotlandic). This is characterized mainly by its intonation, but also by diphthongs and triphthongs, some lexical peculiarities as well as the infinitive ending ä. The Gutamålsgillet association, which has been working for the preservation and revitalization of Gutnish since 1945, estimates that Gutnish is spoken today by 2,000 to 5,000 people. which regularly reached about 15,000 to 20,000 listeners, and in 2008 Gotland University offered their first course in Gutnish. Gutamålsgillet collects writings of authors and poets who write their texts in Gutnish, and maintains a Swedish Gutnish dictionary and an ever growing list of Gotlandic neologisms. In 2022, a citizen of the island of Gotland asked to use her surname with the Gutnish ending dotri (instead of Swedish dotter). The authority appealed against the positive decision of the administrative court in Stockholm, but in the end, the Court of Appeal ruled that she was allowed to use a Gutnish surname.