Кіріспе

Метафизиканың саласы
Шындық жасаушы теориясы – "нағыздық пен бардың арасындағы қатынастарды зерттейтін метафизиканың саласы". Шындық жасаушы теориясының негізгі ойы – шындық болуға байланысты. Мысалы, жасыл ағашты қабылдау тәжірибесі шындық деп есептелуі мүмкін, себебі жасыл ағаш шын мәнінде бар. Бірақ егер онда ағаш болмаса, ол жалған болар еді. Сондықтан тәжірибе өзінің шындығын немесе жалғандығын қамтамасыз етпейді, ол басқа нәрсеге тәуелді. Көбірек жалпылағанда, шындық жасаушы теориясы – "ақиқатты жеткізушілердің ақиқаты шындық жасаушылардың болуына байланысты" деген тезис. Жоғарыдағы мысалдағы ақиқатты жеткізуші – қабылдау тәжірибесі. Сенімдер, ойлар немесе тұжырымдар сияқты әртүрлі бейнелеуші бірліктер ақиқатты жеткізушілер ретінде әрекет ете алады. Шындық жасаушы теоретиктер шындықты жасаушы рөлін қандай бірлік атқаратыны туралы пікірде бөлінеді; істердің жағдайлары мен троптар ең көп таралған үміткерлер. Шындық жасаушы максимализмі – әрбір ақиқаттың шындық жасаушысы бар деген тезис. Балама көзқарас – шындық жасаушы атомизмі, тек атомдық сөйлемдерде ғана шындық жасаушылар бар деген тезис. Шындық жасаушы атомизмі негізгі ойға адал болып қалады, яғни шындық болуға байланысты екенін, молекулалық сөйлемдердің ақиқаты атомдық сөйлемдердің ақиқатына тәуелді екенін, ал олардың ақиқаты болмысқа тәуелді екенін ұстану арқылы. Барлық максималист емес ұстанымдар шындық жасаушылар арасында олқылықтар бар екенін қабылдайды: шындық жасаушыларсыз ақиқаттар. Оппоненттер шындық жасаушы теориясын жоққа шығаруға тырысты, сонымен қатар терең шындық жасаушы олқылықтары деп аталатын жағдайларды көрсету арқылы: шындықты жеткізушілерде ғана емес, сонымен қатар олардың ақиқаттары тіпті болуға да тәуелді емес. Шындықты жасаудың рөлі мен сипаты туралы ойларды нақтылау үшін шындықты жасау қатынасын реттейтін әртүрлі принциптер ұсынылды. Шындық жасаушы теориясы шындықтың сәйкестік теориясымен тығыз байланысты, бірақ одан өзгеше. Шындық жасаушы теориясы метафизиканың әртүрлі салаларына қолданылған, көбінесе онтологиялық алдамшыларды анықтау мақсатымен: белгілі бір сенімдерге берілген, бірақ осы сенімдер үшін шындық жасаушының бар екендігін есепке ала алмайтын немесе ала алмайтын теоретиктер.

Шолу

Truth Makers (1984) кітабында Кевин Маллиган, Питер Симонс және Барри Смит шындықты жасаушы идеясын шындықтың сәйкестік теориясына үлес ретінде енгізді. Логикалық атомдық эмпирикалық сөйлемдер, мысалы, "Джон Мәриямды сүйді" сияқты, шындық жасаушыларға ие, әдетте оқиғалар немесе троптар, бұл сөйлемдердің негізгі етістіктеріне сәйкес келеді. Маллиган және авторлар бұл идеяны басқа сөйлемдерге таратуды зерттейді, бірақ олар шындықты жасаушы максимализмінің ешқандай ұстанымын қабылдамайды, онда әрбір шындық жеткізушінің шындық жасаушысы бар. Бұл максималисттік ұстаным философиялық қиындықтарға әкеледі, мысалы, этикалық, модальдық немесе математикалық шындықты жеткізушінің қандай болуы мүмкін деген сұрақ. Шындықты жасаушыларға терең берілген және сонымен бірге белгілі бір шындық жеткізуші үшін шындық жасаушы табылатынына күмәнданатын адам, сол шындық жеткізушінің шындық болуы мүмкін екенін жоққа шығарады. Парменидтік түсінікке жеткілікті сенімді адамдар үшін мұндай ұсыныстардың шындығын іздеу ерекше жарықтандыратын метафизикалық ізденіс болып табылады. Әрбір шындық жеткізушінің шындық жасаушысы бар деген талаптың тағы бір қиындығы – экзистенциалдық (немесе, эквивалентті, жалпылама) ұсыныстардың жоқтығы. Мысалы, біртеңелердің болуы туралы сұраққа жауаптар ретінде барлық нәрселердің жиынтығын, немесе x1 біртеңе емес, x2 біртеңе емес, және т.б. сияқты дүниелік жағдайларды қарастыруға болады (соңғы ұсыныс Ричард М. Гейлге тиесілі). Дэвид Льюис шындықты жасаушы теориясының қарапайым нұсқасын ұсынады, онда шындық жасаушылар тек оң ұсыныстар үшін қажет (мысалы, аттар бар деген ұсыныстың шындық жасаушысы болуы керек, бірақ біртеңелер жоқ деген тең дәрежеде дұрыс ұсыныстың емес). P теріс ұсынымын шындыққа айналдыратын нәрсе – оның жалғандық жасаушысының болмауы, яғни p теріске шығару үшін шындық жасаушының болмауы. Осылайша, біртеңелер жоқ дегенді шындыққа айналдыратын нәрсе – біртеңелер бар деген ұсыныс үшін шындық жасаушының болмауы, яғни біртеңелердің болмауы. Шындықты жасаушы теоретиктер әртүрлі шындық жеткізушілердің шындық жасаушыларының қандай болғаны туралы әртүрлі пікірде. Кейбіреулер Сократ отыр деген ұсыныстың шындық жасаушысы "Сократтың отыруы" (дұрыс онтология бойынша қалай болса да) дейді, ал жалпы алғанда s сөйлеммен білдірілген шындық жеткізушінің шындық жасаушысы s-тің қатысушы есімді түрімен белгіленуі мүмкін. Басқалары Сократ отыр деген ұсыныстың шындық жасаушысының өзі Сократ екенін айтады. Қай жағдайда болса да, шындық жасаушы нақты нәрсе болуы керек, ал бірінші көзқарас бойынша ол шындық жеткізушімен хабарланған нәрсе, ал екінші көзқарас бойынша ол шындық жеткізуші туралы нәрсе. Шындықты жасаушылардың болуы күрделі мәселе болып көрінсе де, нақты мысалдар көптеген философиялық мәселелердің түбінде жатыр. Мысалы, Дж. Л. Макки моральдық талаптардың шындық жасаушыларының "ерекше нәрселер" екенін, олардың өмір сүруіне тым қиын екенін және сондықтан барлық моральдық талаптар жалған екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, құдайлық бұйрық метаэтигі моральдық талаптың шындық жасаушысының жалғыз мүмкін үміткері – кемелді Құдайдың бұйрығы екенін және сондықтан егер моральдық талаптар шын болса және шындықты жасаушы теориясы дұрыс болса, онда Құдай бар деп талап ете алады. Осылайша, әртүрлі метаэтикалық мектептер арасындағы келіспеушілік, егер осы талаптар шын болса, моральдық талаптардың қандай шындық жасаушылары болуы мүмкін және мұндай шындық жасаушылар бар-жоғы туралы келіспеушілік болып табылады.

Шындық жасаушылар арасындағы олқылықтар

Шындық жасаушының жоқтығы – шындығы бар болмаған нәрсе. Шындық жасаушы максималистері шындық жасаушының жоқтығына орын жоқ деп санайды: әрбір шындықтың өзінің жасаушысы болады. Ал шындық жасаушы максималистері емес, керісінше, кейбір шындықтардың жасаушысы жоқ екенін мойындайды. Шындық жасаушы максималистері емес, бәрібір шындық жасаушы теориясының негізгі түсінігін сақтайды, яғни шындық – болмысқа байланысты. Мысалы, "Күн сәуле шашыратып тұр" – қарапайым сөйлем, ал "Күн сәуле шашыратып тұр және жел соғып тұр" – қарапайым емес, немесе күрделі сөйлем, себебі ол "және" жалғасымен байланыстырылған екі сөйлемнен тұрады. Ұсыныстар есебінде күрделі сөйлемдер шындық функциялық логикалық байланыстар арқылы құрастырылады. Қарапайым шындық жасаушы теорияларына сәйкес, күрделі сөйлемдерде шындық жасаушылар болмайды, сондықтан олар шындық жасаушының жоқтығын құрайды. Бірақ күрделі сөйлемдердің шындық мәні оның құрамына кіретін бөліктерінің шындық мәніне тәуелді болғандықтан (егер тек шындық функциялық байланыстар ғана рұқсат етілсе), шындық әлі де болмысқа байланысты екендігін қамтамасыз етеді.

Шындықты жасау қағидалары

Шындықты қамтамасыз ету қатынасын реттейтін әртүрлі принциптер ұсынылған.

Шындықтың сәйкестік теориясымен байланысы

Шындықтың сәйкестік теориясы шындықтың шынайылыққа сәйкес болуынан тұрады деп мәлімдейді. Шындық жасаушы теориясы сәйкестік теориясымен тығыз байланысты; кейбір авторлар оны сәйкестік теориясының қазіргі заманғы нұсқасы деп санайды. Екі теорияның ұқсастығын келесі мысал анықтамаларынан көруге болады: Сәйкестік теориясы: Дәуіттің аспанның көгілдір екендігіне сенімі, егер және тек қана бұл сенім аспанның көгілдір екендігінің фактісімен сәйкес болса ғана дұрыс. Шындық жасаушы теориясы: Дәуіттің аспанның көгілдір екендігіне сенімі, егер және тек қана бұл сенім аспанның көгілдір екендігінің фактісімен шындық жасау қатынасында тұрса ғана дұрыс. Бірақ айқын ұқсастықтарға қарамастан, шындық жасаушы теориясы мен сәйкестік теориясы арасында бірнеше маңызды айырмашылықтар бар. Біріншіден, сәйкестік теориясы шындықтың мәнін немесе анықтамасын беруге тырысады. Ал шындық жасаушы теориясы шындықтың болуға қалай байланысты екенін анықтауды мақсат етеді. Сондықтан ол шындықты анықтаудың орнына, шындық туралы түсінікті қабылдайды. Шындық жасаушы теориясын шындықтың сәйкестік тұжырымдамасымен үйлестіру табиғи болғанымен, бұл міндетті емес. Онтологиялық алдаушы – белгілі бір сенімді ұстанушы, бірақ осы сенім үшін шындық жасаушының бар екенін түсіндіре алмайды немесе дәлелдей алмайды. Егер мұндай сенім дұрыс болса, онда оның шындығы негізсіз немесе еркін қалқып жүреді: ол кез келген жатқан шынайылықтан бөлінеді. Бұл шындық жасаушы теориясының негізгі түсінігіне қайшы келеді, яғни шындық болуға байланысты. Онтологиялық алдауда айыпталып отырған теоретиктерге қол жетімді қорғаныс стратегияларына мыналар жатады: қарастырылып отырған ұсыныстың дұрыс еместігін жоққа шығару, шындық жасаушы теориясының заңдылығын толығымен жоққа шығару немесе олардың таңдаған онтологиясының ішінде «прокси» немесе «із» табу. Осы контексте прокси немесе із – бұл ұсыныс осы тұлға туралы екендігі анық болмаса да, қарастырылып отырған ұсыныс үшін шындық жасаушы ретінде әрекет ете алатын бірлік. Актуализмдегі осындай стратегияның мысалы – нақты, бірақ абстрактілі объектілерді ықтимал объектілер туралы ұсыныстар үшін прокси ретінде пайдалану, олардың бар екендігі актуализммен жоққа шығарылады.

Қазіргілік

Осындай сынның бірі – қазіргілікке (презентизмге) бағытталған. Қазіргілік – тек қазіргі заман ғана бар деген көзқарас, яғни өткендегі нәрселер мен оқиғалардың болуы жоқ. Мәңгілікшілдік (этернализм) – қазіргілікке қарама-қарсы тұр. Ол өткен, қазіргі және болашақ жандардың барлығы бірдей нақты екенін айтады. Өткен мен болашақ туралы сенімдер өте кең таралған, мысалы, динозаврлар болған деген сенім. Мәңгілікшілдер үшін осы сенімнің шындығын растау өте оңай: олар динозаврлардың өзі немесе динозаврлар туралы фактілер шындыққа себепкер бола алады деп мәлімдей алады. Бұл қиындық тудырмайды, себебі мәңгілікшілдер үшін өткендегі нәрселердің қалыпты болуы мүмкін. Бұл стратегия қазіргілікті ұстанатындарға қол жетімді емес, өйткені олар өткеннің болуын жоққа шығарады. Феноменализм – тек құбылыстар ғана бар деген көзқарас. Бұл біздің жалпы түсінігімізге қайшы келеді, яғни біз қабылдайтын материалдық заттар біздің сезімдік тәжірибемізден тәуелсіз және тіпті оларды қабылдамаған кезде де бар. Мысалы, сейфтің ішінде сақталған құнды заттар ешкім байқамаса да, жойылып кетпейді, бұл, әрине, оларды сейфке салудың мақсатын жоққа шығарады. Феноменалист осы сенімнің шындығын қалай түсіндіру керектігі мәселесімен күреседі.

Актуализм

Актуализм – барлық нәрсенің нақты екендігі, яғни тек нақты заттардың ғана бар екендігі туралы көзқарас. Белгілі бір түсіндірме, мысалы, ұйғарымдардың немесе жағдайлардың максималды дәйекті жиынтықтары ретінде ұғынылған нақты абстракт объектілерге, яғни мүмкін әлемдерге сүйенеді. Ұйғарымдар жиынтығы максималды болып есептеледі, егер кез келген p мәлімдемесі үшін, p немесе p емес, оның құрамында болады. Мүмкін әлемдер модальдық шындықтарды растаушы ретінде танылады. Мысалы, қызғылт сиырлар мекендейтін мүмкін әлем болуы мүмкін. Бұл әлем "қызғылт сиырлар болуы мүмкін еді" дегеннің растаушысы болып табылады. Сиыр, сиырлар мекендейтін барлық мүмкін әлемдерде жануар болып табылады. Осылайша, барлық әлемдер "барлық сиырлар жануарлар болуы қажет" деген шындықты растайды. Бұл түсіндірме мүмкіндік пен қажеттілікті дәйектілік тұрғысынан анықтайтындықтан, модальдық логикалық ұғымға көп сүйенеді. Бұл тәуелділік кейбір философтарды модальдық шындықтарға ешқандай растаушының қажет емес екенін, ал модальдық шындықтар "әдепкі бойынша" шын екенін айтуға итермеледі. Бұл позиция растаушы максимизмінен бас тартуды білдіреді. Модальдық шындықтар үшін растаушылар мәселесіне баламалы шешім "мән" ұғымына негізделген. Объектілердің қасиеттері мәнді немесе кездейсоқ болуы мүмкін. Объектінің мәні оның барлық мәнді қасиеттерін қамтиды. Бір нәрсенің мәні оның табиғатын анықтайды: ол негізінен қандай. Осы түсіндірме бойынша, "барлық сиырлар жануар болуы қажет" дегеннің растаушысы – сиырлардың жануар болуы олардың мәніне жатады. "Қызғылт сиырлар болуы мүмкін еді" дегеннің растаушысы – түс сиырлар үшін мәнді емес. Кейбір мәнді теориялар объектінің мәніне, яғни белгілі бір қасиеттердің нақты объект үшін мәнді екендігіне назар аударады. Басқа мәнді теориялар түрлік мәнге, яғни белгілі бір қасиеттердің аталған объектінің түрі немесе түрі үшін мәнді екендігіне назар аударады.