Кіріспе

Әлеуметтік өзара әрекеттесудегі танымдық процестерді зерттеу – академиялық журнал.

Әлеуметтік таным – психологиядағы басқа адамдар және әлеуметтік жағдайлар туралы ақпаратты қалай өңдеуге, сақтауға және қолдануға қатысты тақырып. Ол әлеуметтік қарым-қатынаста танымдық процестердің қандай рөл атқаратынына назар аударады. Техникалық тұрғыдан алғанда, әлеуметтік таным – адамдардың өз түрлеріне (бір түрдің мүшелері) немесе тіпті басқа түрлерге (мысалы, үй жануарлары) қатысты ақпаратты өңдеуіне байланысты, және төрт кезеңді қамтиды: кодтау, сақтау, алу және өңдеу. Әлеуметтік психология саласында әлеуметтік таным – осы процестерді танымдық психология және ақпаратты өңдеу теориясының әдістерімен зерттейтін нақты тәсілді білдіреді. Бұл көзқарас бойынша, әлеуметтік таным – әлеуметтік психологиялық құбылыстарды оларды құрайтын танымдық процестерді зерттеу арқылы түсінуге бағытталған талдау деңгейі. Бұл тәсілдің негізгі мәселелері – әлеуметтік стимулдарды қабылдау, бағалау және есте сақтау процестері; әлеуметтік және эмоционалдық факторлардың ақпаратты өңдеуге тигізетін әсері; сондай-ақ танымдық процестердің мінез-құлқы мен қарым-қатынасқа тигізетін салдары. Бұл талдау деңгейі әлеуметтік психологияның кез келген саласына қолданылуы мүмкін, соның ішінде жеке ішкі, жекеаралық, топ ішіндегі және топтар аралық процестерді зерттеуге. Әлеуметтік таным термині психология және когнитивтік нейробиологияның көптеген салаларында қолданылады, көбінесе аутизм, шизофрения және психопатияда бұзылған әртүрлі әлеуметтік қабілеттерге сілтеме жасайды. Когнитивтік нейробиологияда әлеуметтік танымның биологиялық негізі зерттеледі. Даму психологтары әлеуметтік танымдық қабілеттердің қалыптасуын зерттейді.

Тарих

Әлеуметтік таным 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында танымдық психологияның дамуымен қатар кеңінен танылды және қазіргі таңдағы негізгі әлеуметтік психологиядағы басым модель және тәсіл болып табылады. Әлеуметтік таным теорияларының ортақ ерекшелігі – ақпарат мида схемалар, атрибуциялар немесе стереотиптер сияқты «танымдық элементтер» түрінде ұсытылады. Көбінесе осы танымдық элементтердің қалай өңделетініне назар аударылады. Сондықтан әлеуметтік таным танымдық психологиядан көптеген тақырыптарды, теорияларды және парадигмаларды қолданып, кеңейтеді, оларды ойлау (өкілдік эвристикасы, базалық деңгейдің қателігі және растауға бейімділік), назар (автоматтылық және прайминг) және есте сақтау (схемалар, біріншілік және соңғылық) салаларында табуға болады. Әлеуметтік психологияның жалпы психологияға қарағанда әрқашан когнитивтік бағыты болғаны мүмкін, себебі ол дәстүрлі түрде мінез-құлық үстемдік танытқан кезде сенімдер мен тілектер сияқты ішкі психикалық күйлерді талқылаған. Әлеуметтік психологияның басқа салалары, мысалы, әлеуметтік сәйкестік теориясы және әлеуметтік бейнелер, әлеуметтік таным сияқты көптеген құбылыстарды түсіндіруге тырысуы мүмкін, және осы әртүрлі салалар «бір мағыналы, біріктірілген тұтас» ретінде бірігуі мүмкін. Іс-қимылды зерттеуде «қимыл таным» деп аталатын параллель парадигма пайда болды, ол қимылдың ұсынылуын және оған байланысты процестерді түсінумен айналысады.

Даму

Когнитивтік ғылымдардағы қалыптасқан көзқарас бойынша, адамның басқалар туралы ақпаратты өңдеу, сақтау және қолдану қабілетінің дамуы, өмірдің басында әлеуметтік оқыту арқылы басталады. Өте жас организмдер әлеуметтік жағдайларды өз күтушілерімен әлеуметтік өзара әрекеттесуде таниды, білімдері әлі дамып келе жатқанда және шектеулі болғанда. Әлеуметтік танымды зерттеудегі маңызды сұрақ – бұл қабілет қалай пайда болады және сенсомоторлық даму сатысындағы организмдерде, екі жақты коммуникацияны қамтамасыз етпейтін қарапайым рефлекстерге негізделген қандай нейрофизиологиялық процестер жатыр. Профессор Майкл Томаселло ана мен бала арасындағы беймәлім ынтымақтастық арқылы ерте даму кезеңдерінде басталатын танымды түсіндіру үшін ортақ ниеттіліктің психологиялық тұжырымын енгізді. Басқа зерттеушілер психофизиология және нейробиология сияқты түрлі көзқараспен осы ынтымақтастық өзара әрекеттесуді бақылап, осы тұжырымды дамытты. Қазіргі уақытта, ортақ ниеттілік кезінде болатын нейрофизиологиялық процестерді, оның интегралдық күрделілігімен, тұлғааралық динамика деңгейінен бастап нейрондық деңгейдегі өзара әрекеттесуге дейін түсіндіруге тырысатын бір ғана гипотеза бар. Ортақ ниеттілік туралы нейрофизиологиялық гипотезаны қалыптастыру арқылы, латыш профессоры Игорь Валь Данилов ортақ ниеттілік терминін ана мен ұрық арасындағы өзара әрекеттесуді қарастыру үшін кеңейтті. Баланың туғанға дейінгі мінез-құлқына қатысты экспериментальдық деректерге және миларлық нейроғылымдағы зерттеулердің жетістіктеріне сүйене отырып, бұл нейрофизиологиялық гипотеза ана мен ұрықтың нейрондық желілерінің жергілікті емес нейрондық байланысы туралы түсінікті енгізді. Мысалы, студенттің барлық мұғалімдердің талапкер және басқарушы екендігі туралы қалыптасқан схемасы болуы мүмкін. Әлеуметтік таным зерттеушісі ұялшақ және тартымды емес мұғаліммен кездескеннен кейін, студенттің осы жаңа ақпаратты өзінің қалыптасқан мұғалім схемасымен қалай интеграциялайтынына қызығушылық танытуы мүмкін. Қалыптасқан схемалар жаңа ақпаратқа назар аударуға бейім, себебі адамдар схемаға сәйкес келетін ақпаратқа таңдап назар аударады және сәйкес келмейтін ақпаратты елемейді. Бұл растауға бейімділік деп аталады. Кейде сәйкес келмейтін ақпараттар қосалқы категорияларға бөлінеді және бастапқы схемаға өзгеріссіз қалдыра отырып, ерекше жағдай ретінде сақталады. Бұл субтиптеу деп аталады. Әлеуметтік таным зерттеушілерін белсендірілген схемаларды реттеу де қызықтырады. Схемалардың жағдайлық белсенділігі автоматты түрде болады, яғни ол жеке адамның саналы бақылауынан тыс болады деп есептеледі. Алайда, көптеген жағдайларда белсендірілген схемалық ақпарат жағдайдың әлеуметтік нормаларымен қақтығысуы мүмкін, бұл жағдайда адам схемалық ақпараттың оның ойлауына және әлеуметтік мінез-құлқына тигізетін әсерін тежеуге ұмтылады. Адамның белсендірілген схемаларды қолдануды табысты реттеуі жеке өзін-өзі реттеу қабілетіне және атқарушылық бақылауға жағдайлық бұзылулардың болуына байланысты. Өзін-өзі реттеу қабілеті жоғары және атқарушылық функцияларға жағдайлық бұзылулардың болмауы, адамдардың ойлау мен әлеуметтік мінез-құлқына автоматты түрде іске қосылған схемалардың әсерін сәтті тежеу ықтималдығын арттырады. Адамдар жағымсыз ойлардың әсерін басуды тоқтатқанда, кері әсер пайда болуы мүмкін, онда ой аса қолжетімді болады.

Орталық

Әлеуметтік таным – бұл әлеуметтік ақпаратты қабылдау, түсіндіру және оған ден қоюмен байланысты танымдық процестер. Ол адам мінез-құлқының орталық бөлігін құрайды және әлеуметтік өзара әрекеттесулер мен қарым-қатынастарды дұрыс бағыттау үшін маңызды. Адам өміріндегі әлеуметтік танымның маңыздылығын көрсететін көптеген мысалдар бар.

Барлық жердегі бет-әлпеттерді байқау

Адамдар тіпті жансыз заттарда да беттерді анықтауға және тануға өте дайын. Бұл құбылыс, парейдолия деп аталады, адамдарға қоршаған ортадағы қауіпті жағдайларды және одақтастарын жылдам анықтауға көмектесетін эволюциялық бейімделу деп саналады. Зерттеулер көрсеткендей, мидың беттік ақпаратты өңдеуге жауапты аймағы – fusiform gyrus – бет емес объектілерде де беттерді қабылдауға ерекше сезімтал.

Нысанды жарықпен жүретін құрылғылар

Нысанды жарықпен жүретіндер – кішкентай шамдарды буындарға бекітіп, қараңғы бөлмеде олардың қозғалысын жазып алу арқылы жасалатын, адамдардың жүрісінің анимациясы. Киім немесе бет пішіні сияқты егжей-тегжейлі мәліметтер болмаса да, адамдар осы анимациялар арқылы жүргіншінің жынысын, сезімін және жеке ерекшеліктерін дұрыс анықтай алады. Бұл қабілет адамның қозғалысын және мінез-құлқын тану мен түсінуде әлеуметтік танымның маңыздылығын көрсетеді.

Әлеуметтік мидың эволюциясы туралы мәліметтер

Зерттеулер адам миының эволюциясы әлеуметтік танымның дамуымен тығыз байланысты екенін көрсетті. Шешім қабылдау және әлеуметтік мінез-құлық сияқты жоғары деңгейдегі танымдық процестерге қатысатын мидың алдыңғы бөлігі (префронталды қабық), адамдарда басқа приматтарға қарағанда айтарлықтай үлкейген. Осы үлкею адам эволюциясында әлеуметтік танымның маңыздылығының артуын көрсетеді деп саналады.

Әлеуметтік изоляцияның зардабы

Әлеуметтік оқшаулану – адамға физикалық ауырсыну сияқты эмоциялық және физиологиялық жауаптар тудыратын күшті әлеуметтік стрессор. Бұл жауап адамның денсаулығы мен әл-ауқаты үшін әлеуметтік байланыстар мен қабылданудың маңызды екенін көрсетеді және әлеуметтік мінез-құлықты реттеудегі әлеуметтік танымның орталық рөлін куәландырады.

Мәдениеттік айырмашылықтар

Әлеуметтік психологтар мәдениеттің әлеуметтік танымға тигізетін әсеріне көбірек қызығушылық танытуда. Барлық мәдениеттегі адамдар әлемді түсіну үшін схемаларды қолданса да, схемалардың мазмұны адамның мәдени ортада тәрбиеленуіне байланысты әртүрлі болады. Мысалы, бір зерттеу шотланд қоныс аударушысы мен Свазилендтен келген банту малшысымен сұхбаттасып, олардың мал туралы схемаларын салыстырды. Банту халқы үшін мал өмір сүрудің маңызды бөлігі болғандықтан, банту малшысының малға қатысты схемалары шотланд қоныс аударушысының схемаларынан әлдеқайда кеңейтілген. Банту малшысы өзінің малын ондаған басқа малдан ажырата алды, ал шотланд қоныс аударушысы мұндай мүмкіндікке ие болған жоқ. Мәдениеттің әсері адамдардың қоршаған ортаны автоматты түрде қабылдау және ойлаудың негізгі жолдарына қатысты әсер ететіні анықталды. Әдеттегі Шығыс холистикалық ойлау стилі – бұл адамдардың жалпы контекстке және заттардың бір-бірімен байланысына назар аударатын ойлау түрі. Ал Батыс аналитикалық ойлау стилінде адамдар жекелеген заттарға назар аударады және айналасындағы контексті ескермейді. Кейінгі зерттеулер осы когнитивтік стильдегі айырмашылықтарды қарым-қатынас мобильділігіндегі айырмашылықтармен түсіндіруге болатынын көрсетті. Қарым-қатынас мобильділігі – бұл адамдардың достық, романтикалық қарым-қатынастар және еңбек байланыстары сияқты кіммен қарым-қатынас құруға қатысты қаншалықты таңдау мүмкіндігіне ие екенін көрсететін өлшем. Қарым-қатынас мобильділігі тығыз ынтымақтастық пен үйлестіруді талап ететін, мысалы, егіншілікпен айналысатын күнкөріс экономикасы бар мәдениеттерде төмен, ал көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын және қалалық өнеркәсіптік мәдениеттерде жоғары. Мәдениеттер аралық зерттеу көрсеткендей, күріш өсіру кең таралған Шығыс Азия елдерінде қарым-қатынас мобильділігі ең төмен, ал Оңтүстік Америка елдерінде ең жоғары.

Әлеуметтік танымдық нейробиологиялық ғылым

Мидың қызметі мен әлеуметтік таным арасындағы алғашқы қызығушылық Финес Гейджтің жағдайымен байланысты, оның мінез-құлқы бір немесе екі маңдай лобтарына келген зақымнан кейін өзгергені туралы хабарланды. Жақындағы нейропсихологиялық зерттеулер мидың зақымдануы әлеуметтік танымдық процестерді бұзатынын көрсетті. Мысалы, маңдай лобтарына зақым келтіру әлеуметтік стимулдарға эмоционалдық жауапты және «ақыл-ой теориясы» тапсырмаларын орындауға әсер етуі мүмкін. Уақытша лобта, шұбатыр бұрылысының зақымдануы бет-әлпетті тану қабілетінің жоғалуына алып келуі мүмкін. Аутизм, психоз, көңіл-күй бұзылысы, посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР), Уильямс синдромы, антиәлеуметтік жеке тұлға бұзылысы сияқты психологиялық аурулары бар адамдар, әсер етпеген әріптестерімен салыстырғанда әлеуметтік мінез-құлқында айырмашылықтарды көрсетеді. ПТСР-мен ауыратын ата-аналар әлеуметтік танымның кем дегенде бір аспектісінде бұзылуларды көрсетеді: атап айтқанда, зертханада тудырылған қарым-қатынастық стрессордан кейін ғана кішкентай балаларымен бірлескен назар аудару, ал ПТСР жоқ сау ата-аналарда мұндай бұзылыс байқалмайды. Дегенмен, әлеуметтік танымның нақты нейрондық механизмдермен қамтамасыз етілуі әлі де ашық мәселе болып табылады. Қазіргі уақытта зерттеу саласы кеңейіп келеді, ол осы жағдайлардың әлеуметтік өзара әрекеттесуге қатысты танымдық процестерді қалай бұрмалауы мүмкін екенін, немесе керісінше, осы бұрмалаулардың жағдаймен байланысты симптомдарға қалай алып келуі мүмкін екенін зерттейді. Сәбилер мен балалардағы әлеуметтік танымдық процестердің дамуы да кеңінен зерттелді (даму психологиясына қараңыз). Мысалы, әлеуметтік мінез-құлықты ынталандыратын психологиялық процестердің кейбір аспектілері (мысалы, бет-әлпетті тану) туа біткен болуы мүмкін деп ұсынылған. Бұған сәйкес, өте кішкентай сәбилер анасының дауысы, бет-әлпеті және иісі сияқты әлеуметтік стимулдарды таниды және оларға таңдап жауап береді. Ортақ ниеттілік гипотезасының тұрғысынан қарағанда, қарапайым рефлекстері бар бұл организмдердің әлеуметтік мінез-құлқы күтушілермен әлеуметтік өзара әрекеттесуде әлеуметтік танымның нәтижесінде пайда болады. Ересектердегі көптеген гиперсканирование зерттеулері жас балалардағы әлеуметтік мінез-құлықтың ортақ ниеттілік табиғатын қолдайды (Даму бөлімін қараңыз).