Кіріспе

Психотерапияның түрі Перлс, Хефферлайн және Гудманның кітабы

Гештальт-терапия – жеке жауапкершілікті күшейтіп, адамның қазіргі сәттегі өмірлік тәжірибесіне, терапевт-клиент қарым-қатынасына, адамның өміріндегі орталық және әлеуметтік жағдайларға, сондай-ақ жалпы жағдайына байланысты адамдардың өзін-өзі реттеу механизміне назар аударатын психотерапия түрі. Ол 1940-1950 жылдары Фриц Перлс, Лора Перлс және Пол Гудман тарапынан әзірленді және алғаш рет 1951 жылы жарық көрген "Гештальт-терапия" кітабында сипатталды.

Диалогтық қарым-қатынас

Диалогтық сәт тууы мүмкін жағдайларды жасау үшін терапевт өзінің қатысуына назар аударады, клиенттің ішке кіруіне және өзі де қатысуына кеңістік жасайды (мұны инклюзия дейді) және диалогтық процеске толық беріліп, оны бақылауға тырысудың орнына, болып жатқанға бой ұсынады.

Өзіндік

Өріс теориясында өзілік – басқалармен салыстырғанда туындайтын құбылыстық ұғым. Басқасы болмаса өзілік те болмайды, ал басқаны қабылдау тәжірибесі өзіңді қабылдау тәжірибесінен ажыратылмайды. Өзіліктің (қызмет ететін тұлғалықтың) үзділігі адамның ішінде туа біткен нәрсе емес, қарым-қатынастар арқылы қол жеткізілетін нәрсе. Бұл өз артықшылықтары мен кемшіліктерімен келеді. Бір жағынан, адамда өзіне сенім жеткіліксіз болуы мүмкін, бұл мағыналы қарым-қатынас орнатуға немесе өз кім екенін анықтауға кедерілді етеді. Ортасында, олардың тұлғасы – олар үшін тиімді болатын мінез-құлықтардың икемді жиынтығы, қарым-қатынастарға, жұмысқа, мәдениетке және көзқарасқа берілгендік, жаңа жағдайларға бейімделу немесе жаңа нәрселерді сынап көруге әрқашан дайын. Екінші жағынан, олардың тұлғасы жаңа және спонтанды нәрселерді қатал түрде жоққа шығаратын қорғаныш механизмі болып табылады. Олар стереотиптік әрекет етеді, немесе басқа адамдарды оларға қатысты белгілі бір және тұрақты тәсілмен әрекет етуге итермелейді, немесе өз әрекеттерін тұрақты стереотиптерге сәйкес қайта анықтайды. Гештальт-терапиядағы процесс – клиенттің өзілігін терапевттің тұрақты өзілігі арқылы жақсарту немесе емдеу туралы емес; бұл терапияның осы сәтте өзілік пен басқаның бірлесіп жасалуын зерттеу. Клиенттің басқа жағдайларда да терапиялық жағдай сияқты әрекет етеді деген болжам жоқ. Дегенмен, проблема тудыратын салалар – өзіндік анықтаманың болмауы, бұл хаотикалық немесе психоздық мінез-құлыққа әкеледі, немесе қандай да бір функциялық аймақтағы қатал өзіндік анықтама, бұл спонтандылықты жоққа шығарады және нақты жағдайлармен күресуді мүмкінсіз етеді. Бұл екі жағдай да терапияда анық көрінеді және терапевтпен қарым-қатынаста жұмыс істеуге болады. Терапевттің тәжірибесі де терапияның маңызды бөлігі болып табылады. Өзіміз бен басқалардың тәжірибесін бірлесіп жасайтындықтан, терапевттің клиентпен бірге болуды қалай сезінуі клиенттің өзін қалай сезінуі туралы маңызды ақпарат болып табылады. Мұнда терапевт өзінің қалыптасқан жауаптарынан жұмыс істемейді. Сондықтан Гештальт-терапевтер оқу кезінде маңызды терапиядан өтуі керек. Осы теориялық көзқарас бойынша, невроз – тұрақты болжамдылық, бекітілген Гештальт, ал терапия процесі – клиенттің болжамсыз болуына көмектесу, өткен интроекттерге немесе басқа да оқуға байланысты тұрақтанған жауап берудің орнына, клиенттің қазіргі ортасында не бар екеніне жауап беруге дайын болу. Егер терапевттің клиенттің қалай аяқталуы керек деген үміттері болса, бұл терапияның мақсатын жоққа шығарады.

Өзгерістер

Гештальт терапиясы әдебиетінің классикасына айналған Арнольд Р. Бейссер Гештальттың өзгерудің парадоксалды теориясын сипаттады. Парадокс мынада: кім емес, сондай болуға тырылған сайын, адам өзінің бұрынғы қалпында қалады. Керісінше, адамдар қазіргі өмірлік тәжірибелерімен байланыс жасағанда, толықтық пен даму жағдайлары өзгеріске көмектеседі. Басқаша айтқанда, өзгеріс – «әртүрлі болуға ұмтылудың орнына, қазіргі жағдайды толық қабылдаудың» нәтижесі болып табылады.

Бос орындық техникасы

Бос орындық техникасы немесе орындықпен жұмыс, гештальт-терапиясында пациент өміріндегі біреуден немесе бір нәрседен туындаған терең тамырланған эмоционалдық проблемаларды шешу үшін қолданылады. Бұл проблемалар өзімен, жеке тұлғаның әр түрлі жақтарымен, түсініктермен, идеялармен, сезімдермен немесе басқа адамдармен қарым-қатынастарда болуы мүмкін. Бұл техниканың мақсаты – пациенттің өз сезімдері мен көзқарастары туралы ойлануына көмектесу. Пациент бос орындыққа қарап, басқа адаммен, өзінің жеке тұлғасының бір бөлігімен, нақты бір сезіммен сөйлеседі, олар орындықта отырғандай көрінеді. Пациент орындықтар арасында ауысып, пациенттің өзі және оған маңызды адамдар арасындағы диалогты сомдай алады. Бұл техника пациенттің жасырын сезімдерін ашуға және ұзақ уақыт бойы жиналып қалған эмоцияларын босатуға мүмкіндік береді. Рольдік ойынның бір түрі болып табылатын бұл әдіс өзіндік зерттеуге бағытталған және терапевттер пациенттерге өздігінен жағдайға бейімделуге көмектесу үшін қолданады. Гештальт-техникалары бастапқыда психотерапияның бір түрі болған, бірақ қазір кеңес беруде жиі қолданылады, мысалы, клиенттерді өз сезімдерін ойнату арқылы жаңа жұмысқа дайындалуына көмектеседі. Бұл техниканың мақсаты – пациенттің өз сезімдерін толыққанды сезінуіне және орындықтағы адамға немесе затқа қатысты ұзақ уақыт бойы сақталған сезімдер мен реакцияларды ашып, эмоционалдық әңгімелесу арқылы оларды шешуге көмектесу.

Тарихи дамуы

Фриц Перлс – 1933 жылы нацистік репрессиядан қашу үшін әйелі Лора Перлспен бірге Еуропадан Оңтүстік Африкаға көшіп кеткен неміс-иудей психоаналитигі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, бұл жұбайлар 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басында интеллектуалдық, өнерлік және саяси тәжірибелер орталығына айналған Нью-Йорк қаласына эмиграциялады.

Ертедегі әсерлері

Перлс Берлинде богемдік ортада өсті, экспрессионизм мен дадаизмге қатысты және көркемдік авангардтың революциялық сол қанатқа бұрылуын бастан кешірді. Алдыңғы қатарға жіберу, соғыстың ауыр әсері, антисемитизм, қорқыту, қашу және Холокост – оның өмірбаянына әсер еткен маңызды факторлар. Олар 1933 жылы нацистік Германиядан қашып, Оңтүстік Африкаға қоныс аударды. Перлс психоанализдік оқу институтын құрып, Оңтүстік Африка қарулы күштеріне әскери психиатр ретінде қызмет етті. Оңтүстік Африкада жүрген жылдары Перлс Ян Смутстың «холизм» туралы идеяларымен танысты. 1936 жылы Фриц Перлс Чехословакиядағы Мариенбад қаласында өткен психоанализшілер конференциясында ауыздық қарсылықтар туралы баяндама жасады, ол негізінен Лора Перлстің балаларын емшеу туралы жазбаларына негізделген. Перлстің баяндамасы қабылданбады. Перлс 1936 жылы баяндамасын ұсынды, бірақ оның сөзінше, ол «күшті наразылыққа» ұшырады. Перлс өзінің алғашқы кітабы «Эго, Аштық және Агрессия» (1942, 1947) Оңтүстік Африкада, ішінара қабылданбаған баяндамаға сүйене отырып жазды. Кейін ол АҚШ-та қайта басылды. Лора Перлс осы кітаптың екі тарауын жазды, бірақ оның еңбегі лайықты бағаланды.

Бастапқы кітап

Перлстің маңызды еңбегі – «Гештальт терапиясы: Адам тұлғасындағы құлшыныс және өсу», 1951 жылы Фриц Перлс, Пол Гудман және Ральф Хефферлайн (университет психологиясының профессоры және кейде Фриц Перлстің емделушісі) бірлесіп жариялаған. Кітаптың II бөлігінің көп бөлігі Пол Гудман Перлстің жазбалары бойынша жазылған, және ол Гештальт теориясының негізгі тұжырымдамаларын қамтиды. Бұл бөлім алдымен жарық көруі тиіс еді, бірақ баспагерлер Хефферлайн жазған I бөлім, сол кездегі өзін-өзі жетілдіруге бағытталған рухани атмосфераға сай келетінін шешіп, оны теорияға кіріспе ретінде ұсынды. Гештальт терапиясының белгілі алғашқы теоретигі Изадор Фром, Гудманның II бөлігін бір жыл бойы студенттеріне сөз тіркесімен, сөз тіркесінен талдап оқыды.

Гештальт терапиясының алғашқы үлгілері

Фриц пен Лора 1952 жылы алғашқы Гештальт институтын құрып, оны Манхэттендегі пәтерінен басқарды. Изадор Фром алдымен Фрицтің, содан кейін Лораның пациенті болды. Фриц көп ұзамай Фромды тренер етіп тағайындады және оған бірнеше пациенттерін берді. Фром 1993 жылы 75 жасында қайтыс болғанға дейін Нью-Йоркте өмір сүрді. Ол Гештальт терапиясына философиялық және интеллектуалды тұрғыдан қатаң көзқараспен әлемдік деңгейде танылды. Өте қабілетті маман ретінде танылған ол жазуға құштар емес еді, сондықтан оның қалған жұмыстары сұхбаттардың транскрипцияларынан ғана тұрады. Гештальт терапиясының дамуын түсіну үшін маңызды – Перлдердің пәтеріндегі тәжірибелік топтардағы алғашқы оқытулар, оларды Фриц бен Лора басқарды. Фриц Батыс жағалауына кеткенге дейін, ал кейін Лора жеке басқарды. Бұл "оқытулар" құрылымдалмаған, жетекшілердің дидактикалық үлесі аз болды, бірақ институттың ай сайынғы жиналыстарында, сондай-ақ сессиялардан кейін жергілікті барларда көптеген принциптер талқыланды. Изадор Фромнан басқа, Ричард Кицлер, Дэн Блум, Бад Федер, Карл Ходжес және Рут Роналл сияқты көптеген танымал Гештальт терапевттері осы ортадан шықты. Бұл сессияларда Фриц пен Лора "қызыл орындық" әдісінің әртүрлі нұсқаларын қолданды, онда жетекші көрермендер алдында бір адаммен жұмыс істейді, топтық динамикаға көңіл бөлмейді немесе аз көңіл бөледі. Осы кемшілікке жауап ретінде Гештальт терапиясының принциптерін топтық динамикамен үйлестіретін интерактивті тәсіл пайда болды. 1980 жылы Федер мен Роналл редакциялаған "Жылы орыннан тыс" кітабы жарық көрді, онда Нью-Йорк пен Кливленд институттарының мүшелері, сондай-ақ басқа да мамандардың еңбектері жинақталған. Фриц 1960 жылы Лаурамен және Нью-Йорктен кетіп, қысқа уақыт Майамиде тұрды, содан кейін Калифорнияға көшті. Джим Симкин психотерапевт болды, ол Нью-Йоркте Перлстің клиенты болды, ал кейін Лос-Анджелесте Перлспен бірге терапевт ретінде жұмыс істеді. Симкин Перлстің Калифорнияға көшуіне себепкер болды, онда Перлс психотерапиялық практикасын бастады. Ақырында, Фрицтің мінезіне көшпелі тренер және семинар жетекшісінің өмірі көбірек сай келді. 1963 жылдан бастап Симкин мен Перлс Калифорниядағы Биг-Сур қаласындағы Эсален институтында алғашқы Гештальт семинарларын және тренингтік топтарды бірлесіп жүргізді, онда Перлс ақырында қоныстанды және үй салды. Джим Симкин кейін Эсаленнің жанында жер сатып алып, өзінің жеке оқу орталығын ашты, оны 1984 жылы қайтыс болғанға дейін басқарды. Симкин Гештальт терапиясының өзіндік нұсқасын жетілдірді, психологтарды, психиатрларды, кеңесшілерді және әлеуметтік жұмыскерлерді өте қатаң, тұрғын үйлік оқыту моделі бойынша оқытты.

Скизма

1960 жылдары Перлс Эсален институтындағы ашық семинарлары арқылы кәсіби элита арасында жаман атқа ие болды. Изадор Фром Фрицтің кейбір қысқа семинарларын "шабуылдап, қашып кету" терапиясы деп атады, себебі Перлс көңіл көрсетуге, нәтижеге ешқандай назар бөлмейтіндей көрінді. Бірақ Перлс бұл семинарларды толыққанды терапия деп санамады; керісінше, ол оларды көбінесе кәсіби аудиторияға негізгі ұстанымдарды көрсету ретінде қарастырды. Өкінішке орай, оның жұмысының кейбір фильмдері мен жазбалары көптеген аспиранттардың көріп-білгенінің шегі болды, сонымен қатар бұл жазбалар Перлстің жұмысының толық көрінісін білдіреді деген жаңылыс пікірге әкелді. Фриц Перлс Нью-Йорктен Калифорнияға көшкен кезде, гештальт терапиясын психоанализбен ұқсас терапиялық тәсіл деп қарағандармен араздасқандық пайда болды. Бұл көзқарасты негізінен Нью-Йоркте тәжірибе жасаған және сабақ берген Изадор Фром, сондай-ақ Фроммен бірлесіп құрылған Кливленд институтының мүшелері қолдады. Ал гештальт терапиясын жай ғана терапиялық әдіс емес, өмір салты ретінде қарағандар, негізінен Калифорнияда, мүлдем басқаша көзқарас ұсынды. Шығыс жағалау, Нью-Йорк – Кливленд бағыты Гештальт терапиясының кеңес беру кабинетінен шығып, 1960 жылдары Батыс жағалауда өмір салтына айналуына жиі қарсы шықты (қараңыз "Гештальт дұғасы"). Осы араздықтың тағы бір көзқарасы Перлстің өмірінің соңғы жылдары теориялық және феноменологиялық әдістемесін дамытуын жалғастырғанын көрсетсе, ал Фромнан шабыт алғандар теориялық қатаңдыққа бейімделді, бұл тәжірибені идеялармен алмастыруға ұласты. "Шығыс жағалауы гештальты" және "Батыс жағалауы гештальты" деп аталатын бұл араздық, кем дегенде америкацентристік тұрғысынан, әлі де жалғасуда. Гештальттың қоғамдық формасы дамып келе жатқанмен, Гештальт терапиясы АҚШ-та көбінесе Когнитивтік-мінездік терапиямен ысталды, ал АҚШ-тағы көптеген гештальт терапевтері ұйымдық басқару және коучинг саласына көшті. Сонымен қатар, қазіргі заманғы Гештальт практикасы (көбінесе Гештальт терапиясының теориясы мен тәжірибесіне негізделген) Эсален институтының негізін қалаушыларының бірі Дик Прайс тарапынан әзірленді. Прайс Перлстің Эсалендегі шәкірттерінің бірі болды.

Мүсіннен кейінгі

1969 жылы Фриц Перлс Канаданың Ванкувер аралындағы Ковичан көлінде гештальт қауымын құру үшін АҚШ-ты тастап кетті. Ол шамамен бір жылдан кейін, 1970 жылдың 14 наурызында Чикагода қайтыс болды. Гештальт қауымының мүшелерінің бірі Барри Стивенс болды. Оның өмірінің сол кезеңі туралы "Өзенді итермелеме" атты кітабы кеңінен танымал болды. Ол дене процестеріне назар аударуға негізделген, жеке гештальт терапиясының дене жұмысының түрін әзірледі.

Қалқалар

Эрвинг пен Мириам Полстер 1970 жылдары Калифорния штатының Ла-Холла қаласында оқу орталығы ашып, "Біріктірілген гештальт терапиясы" атты кітап жариялады.

Кейбір мысалдар

Гештальт терапиясының дамуына психологиялық және философиялық түрлі әсерлер болды, олардың ең маңыздысы – оның пайда болған уақыты мен орнындағы әлеуметтік күштер. Гештальт терапиясы – ақыл, дене және мәдениетті қамтитын холистикалық (тұтас) тәсіл. Ол экзистенциалдық терапиямен байланысты, өйткені жеке адамның іс-әрекеттері үшін жеке жауапкершілікке және терапиядағы "Мен-Сен" қарым-қатынасының құндылығына баса назар аударады. Шындығында, Перлс Гештальт терапиясын экзистенциалдық феноменологиялық терапия деп атауды қарастырған. "Міне, қазір Мен және Сен" – Гештальт терапиясының ықшам, әзілге толы ұраны, ол Мартин Бубердің еңбектерінің, әсіресе оның "Мен-Сен" қарым-қатынасы туралы түсінігінің маңызды ықпалын көрсетеді. Бубердің еңбектері тікелейлікті баса назарлайды және кез келген әдіс немесе теория терапиялық жағдайға – екі адамның кездесуіне жауап беруі керек деп талап етеді. Кез келген процесс немесе әдіс науқасты объектіге айналдырса ("Мен-Нәрсе"), ол жақын және спонтанды "Мен-Сен" қарым-қатынасына қарағанда екінші деңгейде болуы керек. Бұл тұжырым гештальт теориясы мен практикасының көп бөлігінде маңызды рөл атқарды. Фриц және Лора Перлстердің екеуі де нейропсихиатр Курт Гольдштейннің шәкірттері және жақтастары болды. Гештальт терапиясы Гольдштейннің "Организмдік теория" деп аталатын тұжырымдамасына негізделген. Гольдштейн адамды тұтас және біртұтас тәжірибе ретінде қарастырды; ол адамның тәжірибесінің барлық контексін ескере отырып, "үлкен суретті" көруге шақырды. "Гештальт" сөзі "бүтін" немесе "конфигурация" деген мағынаны білдіреді. Лора Перлс сұхбатында Организмдік теорияны Гештальт терапиясының негізі деп атады. (соңында мойындалмаған) Перлс балаға тіс біткенде, ол тамақты шайнай алады, бөліп алады және, аналогия бойынша, тәжірибелей алады, дәм тата алады, қабылдай алады, қабылдамай алады немесе сіңіре алады деп ұсынды. Бұл Фрейдтің ерте тәжірибеде тек интроекция ғана болатыны туралы пікіріне қарсы келді. Осылайша Перлс интроекцияға қарама-қарсы ассимиляцияны өз жұмысының басты тақырыбы және терапияда өсудің негізгі құралы етті. Психоанализдік көзқарасқа қарағанда, онда "науқас" аналитиктердің (демек, дені сау) интерпретацияларын интроекциялайды, Гештальт терапиясында клиент өзінің тәжірибесін "дәм татып", оны қабылдауы немесе қабылдамауы керек, бірақ интроекцияламайды немесе "толық жұтып" алмайды. Сондықтан интерпретациядан аулақ болуға және жаңалықтарды ашуға ынталандыруға баса назар аударылады. Бұл – Гештальт терапиясының дәстүрлі психоанализден айырмашылығының басты мәселесі: өсу аналитиктердің интерпретацияларын қабылдау арқылы емес, тәжірибелерді табиғи жолмен біртіндеп сіңіру арқылы жүреді; сондықтан терапевт интерпретация жасамай, клиентті өзі үшін ашуға жетелеуі керек. Гештальт терапевті клиентті өзінің мүмкіндіктерін жақсырақ сезінуге және толық тәжірибе алуға көмектесетін тәжірибелерді құрастырады. Тәжірибелер проекцияларды немесе ретрофлексияларды жоюға бағытталған болуы мүмкін. Терапевт клиентке аяқталмаған Гештальттарды ("толықтырылмаған мәселелер", мысалы, клиенттің өміріндегі біреуге қатысты айтылмаған эмоциялар) жабуға көмектесу үшін жұмыс істей алады. Тәжірибелердің терапиялық болуы мүмкін көптеген түрлері бар, бірақ жұмыстың мәні – ол интерпретациялық емес, тәжірибелік, және осылайша Гештальт терапиясы психоанализден өзгешеленеді.

Ағымдағы жағдай

Гештальт терапиясы АҚШ-та 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында өркендеген шағына жетті. Одан бері ол ұйымдық даму, коучинг және оқыту сияқты басқа да салаларға ықпал етті. Оның көптеген үлестері басқа терапиялық мектептерге сіңіп кетті. Соңғы жылдары ол жақындағы байланыс теориясының кейбір элементтерін де қамти отырып, белсенді, психодинамикалық терапия түрі ретінде қайта танымал болды. Мысалы, Нью-Йорк қаласының аймағында ғана төрт Гештальт оқу институты бар, одан басқа әлем бойынша ондаған институттар жұмыс істейді. Гештальт терапиясы психотерапияның кең таралған түрі ретінде, әсіресе Еуропа бойынша, көптеген тәжірибелі мамандар мен оқу орындары бар. Дэн Розенблатт жеті жыл бойы Токио психотерапия академиясында Гештальт терапиясы бойынша оқу топтарын және ашық семинарларды өткізді. Стюарт Кириц 1997 жылдан 2006 жылға дейін осы қызметті жалғастырды.

Педагогикалық тәсіл

Әлем бойынша көптеген гештальт-терапия оқыту ұйымдары бар. Ансел Волдт гештальт оқыту мен даярлаудың адамдардың табиғаты бойынша денсаулықты іздеуге бейімділікке сену негізінде қаланатынын айтты. Осылайша, шынайылық, оң көзқарас, холизм, денсаулық және сенім сияқты ұстанымдар оқыту және оқу процесінде, әсіресе гештальт-терапияның теориясы мен тәжірибесінде маңызды принциптерге айналады.

Қауымдастықтар

Гештальт терапиясын дамыту қауымдастығы әр екі жылда бір рет әртүрлі қалаларда халықаралық конференция өткізеді – алғашқысы 1995 жылы Жаңа Орлеанда болды. Кейінгі конференциялар Сан-Франциско, Кливленд, Нью-Йорк, Даллас, Сент-Питс-Бич, Ванкувер (Британ Колумбиясы), Манчестер (Англия) және Филадельфияда өтті. Бұдан өзге, қауымдастық аймақтық конференциялар ұйымдастырады, ал оның аймақтық желісі Амстердамда, АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығысында, Англияда және Австралияда аймақтық конференциялар өткізуге мүмкіндік берді. Оның Ғылыми-зерттеу тобы белсенді зерттеу жобаларын дамытады және қолдайды, сондай-ақ халықаралық зерттеу конференциясын ұйымдастырады. 1985 жылы құрылған Еуропалық Гештальт терапия қауымдастығы, Еуропаның жиырмадан астам елінен жеке гештальт терапевтерін, оқу орталықтарын және ұлттық қауымдастықтарды біріктіреді. Гештальт Австралия мен Жаңа Зеландия 1998 жылдың қыркүйек айында Пертте өткен алғашқы Гештальт терапия конференциясында ресми түрде құрылды.

Шектеулер

Гестальт терапиясының жасөспірімдерді, әсіресе ауыр психикалық немесе мінез-құлық бұзылыстары барларды емдеуге арналмағаны және осы мақсатта жасалмағаны дәлелденген.