Кіріспе

Исламдық аңыз әңгімелері Хамзанама (парсы/урду: حمزه‌نامه Хамзенаме,) немесе Дастан е Әмір Хамза (парсы/урду: داستان امیر حمزه, Dâstân e Amir Hamze,) Мұхаммед пайғамбардың інісі Хамза ибн Абдул Мутталибпен қате түсірілетін Хамза есімді араб батырының аңызға толы ерліктерін баяндайды. Көптеген әңгімелер өте қиялға берілген, "тізбектей жалғасқан романтикалық кездесулер, қауіпті оқиғалар, қиыннан құтылулар мен зорлық-зомбылыққа толы". Хамзанама Хамза мен оның батырларының жаулармен күрескендегі керемет оқиғаларын көрсетеді. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ауызша дәстүрден тараған бұл әңгімелер парсы тілінде, парсы мәдениетіне жататын елдердің сарайларының тілінде, бірнеше томдық кітаптар түрінде жазылған, шамасы Махмуд Газнинің (998-1030 жж.) тұсында. Батыста бұл шығарма 1562 жылы моғол императоры Акбар тапсырысымен жасалған "Акбар Хамзанама" атты зәулім суреттелген қолжазбасы арқылы танымал. Жазба мәтіні дәстүрлі түрде ауызша айтылатын дастанды толықтырған. Әмір Хамза туралы дастан (әңгіме айту дәстүрі) Моғол империясы осы аймақтарды бақылағандықтан, Бенгалия мен Араканға дейін кеңінен таралған. Хамзанаманың ең толық нұсқасы урду тілінде сақталған және 46 томнан, 45 000 беттен астам материалды қамтиды.

Ирандық шығу тегі

Парсы тілінде дастан мен қисса екеуі де "хикая" дегенді білдіреді, ал олар сипаттайтын повесть жанры ортағасырлық Иранға дейін жетеді. Персия дастандарын жан-жақты зерттеген Уильям Ханавей оларды "халыққа танымал романстар" деп сипаттайды, олар "кәсіби әңгімешілер тарапынан жасалған, дамытылған және таратылған". Алғашқы тоғызыншы ғасырдан бастап, дастан кең таралған әңгіме айту түрі болды. Дастан оқырмандары батырлық махаббат пен оқиғалар туралы, батыр ханзадалардың зұлым патшалармен, жау чемпиондарымен, жын-шайтандармен, сиқыршылармен, джинндермен, құдай елшілерімен, айяр деп аталатын алаяқтармен және адам немесе пари ("пери") тегінен шыққан әдемі ханшайымдармен кездесулері туралы әңгімелерді тыңдайтын. Олардың басты тақырыбы әрқашан қарапайым болды: "разм о базм" – майдан және сәнді сарай өмірі, соғыс және махаббат. Ханавей Сафавиден бұрынғы кезеңнен (яғни XV ғасырдан және одан бұрынғы) сақталған бес маңызды дастанды атап көрсетеді: әлемді жаулаған Искендердің, ұлы парсы патшасы Дарийдің, Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) інісі Хамзаның, аңызға айналған патша Фироз Шахтың және Самак Айяр есімді алаяқ батырдың ерліктері туралы. Барлық ерте дастандардың ішінде Хамза романсы ең көнесі саналады. Хамза романсы өзінің батыры Хамза ибн Абдул Мутталибтің өміріне қатысты екенін мәлімдейді, ол Пайғамбардың (с.ғ.с.) әкесінің інісі болған. Ол Ухуд шайқасында (625 ж.) Хинд бинт Утбаның қоздырған құлының қолынан қаза тапты. Хинд бинт Утба содан кейін шайқасқа барып, өлген Хамзаның денесін қиып-жойды, құлағы мен мұрынын кесіп, бауырын алып, кек алуға берген уәдесін орындау үшін шайнады. Кейіннен Пайғамбар (с.ғ.с.) Меккені басып алғанда Хинд бинт Утба ислам дінін қабылдап, кешірілді. Хамза романсының бастауы түпнұсқа Хамзаның парсылық есімімен байланысты болуы мүмкін екені айтылады: Хамза ибн Абдулла, Харижиттер деп аталатын радикалды ислам тобының мүшесі, Харун әл-Рашид халифасына және оның ізбасарларына қарсы көтеріліс қозғалысының жетекшісі. Бұл парсы Хамза IX ғасырдың басында өмір сүрген, көптеген әңгімелерге себеп болған, батыл бүлікші болған сияқты. Ол Аббасид халифасына қарсы күрескені белгілі, Систан, Макран, Синд және Хорасанның жергілікті жауынгерлері оған халифа қайтыс болғанға дейін созылған шайқаста қосылды. Шайқастан кейін Хамза түсініксіз себептермен Сарандипке (Цейлон) және Қытайға кетіп, күшсіздерді күштілерден қорғау үшін 5000 жауынгерін қалдырды. Оның шәкірттері оның саяхаттары мен жорықтары туралы "Мағази е Әмір Хамза" кітабында жазды, ол "Дастан е Әмір Хамзаның" бастапқы көзі болды. Бұл әңгімелер тараған сайын, олар бұрынғы Хамзаға ауысып кетті, ол барлық мұсылмандар қабылдайтын дінқор батыр болды. XVII ғасырғы "Зубдат ур румуз" кітабында Хамзанаманың пайда болуы туралы екі қайшылы оқиға келтірілген. Біріншісі – Хамзаның өлімінен кейін Пайғамбардың үйіне жақын тұрған әйелдер Пайғамбардың назарын аудару үшін мақтау-мақтан айтқан, ал Мәсуд Макки осы әңгімелердің алғашқы жазба нұсқасын жасап, Меккеліктерді Пайғамбарға деген қарсылығынан аулақтандыру үшін шығарды. Екіншісі – дана сарай қызметкерлері Аббасид халифаларының біріне ауырған ми қызуын емдеу үшін романсты ойлап тапқан. 1909 жылғы индо-парсы нұсқасында да екі қайшылы дереккөз келтірілген. Біріншісі – дастанды Аббас ойлап тапқан, ол Пайғамбарымызға, өзінің немере інісіне, басқа ағасының даңқы туралы әңгімелермен көңіл көтеру үшін айтып беретін. Екіншісі – дастан Мұғавия I (661-79) билік құрған кезде Пайғамбардың отбасына деген адалдықты сақтау үшін, ресми жаулық пен қорлауға қарамастан, халық арасында ойлап табылған. Араб эпосын зерттеу барысында Малкольм Лайонс араб тіліндегі Әмір Хамза туралы әңгімелердің параллель циклы болған Сират Хамзат әл-Пахлаван туралы айтады. Бірақ кімнің кімнен қарыз алғанын дәлелдеу қиын. Хамза туралы әңгіме көп ұзамай өсіп, таралып, мұсылман әлемінің кең аумақтарына тарады. Ол араб тіліне аударылды, он екінші ғасырдағы грузин тіліндегі нұсқасы бар, ал он бесінші ғасырдағы түрік тіліндегі нұсқасы жиырма төрт томдық. Ол XVI ғасырдағы малай және яван тілдерінде, сондай-ақ бали және судан тілдерінде де бар. Сонымен қатар, тіпті Иранда да оқиға уақыт өте келе дамып келеді: XIX ғасырдың ортасына қарай Хамза романсы он екі жүзге жуық үлкен беттерден тұратын басылымда жарық көрді. Осы уақытқа дейін дастанды көбінесе Rumuz e Hamza (Хамзаның сырлары) деп атады, сондай-ақ ол Үндістанда да өзін айқын танытты.

Индия нұсқаларының дамуы: парсы

Аннемари Шиммель Хамза туралы әңгіменің Махмуд Газни заманында, яғни 11 ғасырдың басында Үндістан субконтинентінде кең таралғанын болжамдайды. Дегенмен, ең ерте нақты дәлел – оқиғаны бейнелейтін 15 ғасырдың соңына жатқан суреттер жиынтығы; олар, мүмкін, Джунпурда, шамасы, аса бай демеуші үшін жасалған, өрескел салынған. 1555 жылы Бабур Хурасанның белгілі әдеби тұлғасы циклдің үлгісін жасауға "уақытын кетіргеніне" наразылық білдірді. Ұлы император Акбар (1556–1605) атасының пікірін бөліспей, бүкіл романды суреттеудің ауқымды жұмысын жоспарлап, басқарды, нәтижесінде қазір Акбар Хамзанама деп танылатын қолжазба дүниеге келді. Акбардың сарайлық жазбагерінің айтуынша, Хамзаның ерліктері "он екі томдық кітапта бейнеленген, ал шебер суретшілер оқиғаның мың төрт жүзден астам тұсына таңғажайып суреттер салған". Осылай жасалған суретті қолжазба моғол өнерінің ең үлкен жетістігіне айналды: "1739 жылы Надир Шах Делиден әкелген олжаның (соның ішінде Таусық тағының) арасында тек Хамза намасы ғана, ол "көзді таңдайтын суреттермен безендірілген", император Мұхаммед Шах оны қайтарып беруді сұрады". Хамза әңгімесі Декан жерінде де із қалдырды. Парсы романшысы Хажи Киссах Хван Хамадани 1612 жылы Гүлконда сұлтаны Абдулла Құтыб Шахтың (1611–72) сарайына, Хайдарабадқа келгенін жазды. Хажи былай деп жазады: "Мен өзіммен Румуз е Хамзаның бірнеше қолжазбасын әкелдім. Оларды патшаға ұсынғанда, маған: «Олардың мазмұнын қысқартып жаз!» – деген бұйрық берілді. Осы бұйрыққа бағынып, «Зубдат ур румуз» (Румуздың түйіні) атты кітап дайындалды". 17 ғасырға жатқан кем дегенде екі Үнді-парсы Хамза қолжазбасы сақталған, олар 1096 һ.ж. [1684–85 ж.с.] және 1099 һ.ж. [1687–88 ж.с.] жылдарына жатады, сондай-ақ датасы белгісіз және кейінгі көптеген қолжазбалар бар. Сансыз қайталаулардың нәтижесінде 17 және 18 ғасырларда Үнді-парсы Хамза әңгімесі көбінесе ұзарып, күрделенген. 18 ғасырға қарай Хамза туралы әңгіме Үндістанда осыншалықты танымал болды ki, ол Мир Мұхаммед Тақидің үлкен «Бостан е Хиял» (Хиял бағы) атты Үнді-парсы үлгісіне шабыт берді. Алайда, 19 ғасырда парсы тілі Үндістандағы тіл ретінде баяу құлдырады, өйткені оның саяси және мәдени орнын пашту және үнді тілдері иеленді. Осы тілдерде дастан өмір сүруге және дамуға қолайлы жағдай тапты.

Үнді тіліндегі нұсқалары: урду

Хамза романсы, әдетте қысқаша және аз күрделі формаларда, Оңтүстік Азияның бірқатар қазіргі тілдеріне біртіндеп тарады. Пашту және Синдхи тілдерінде Хамза туралы әңгіме кең тараған, кем дегенде пашту тілінде ол әлі күнге дейін таралуда. Бенгал тілінде ол мұсылмандар арасында XVIII ғасырда Әмірхамжар пути деп аталатын ұзақ өлең романсында танымал болды, оның авторлары Факир Гарибулла мен Сайяд Хамжа оны парсы тілінен аударма ретінде сипаттады. Бұл романс ХІХ ғасырда бірнеше рет, тіпті ХХ ғасырда кейде памфлет түрінде басылып шықты. Хинди тілінде де бірнеше нұсқасы жарық көрді, бірақ ең бастысы, Хамзаның оқиғасы урду тілінде кең тарады. Хамзаның урду тіліндегі ең ерте қайта айтылуы Даханидің соңғы прозалық нұсқасында бар. Ол "Қиса е джанг е әмір Хамза" (Әмір Хамзаның соғысының қисы) (1784) деп аталады. Бұл шығарманың тарихы туралы аз мәлімет бар. Бұл кітап парсы тіліндегі бір мәтіннен аударылған болса керек. 1801 жылы Калькуттадағы атақты Форт-Уильям колледжінің хиндустан бөлімшесінің мүшесі Халил Али Хан Ашк урду тіліндегі дастанның ең алғашқы баспа нұсқасын жазды: 500 бетті Дастан е әмір Хамза, жиырма екі дастаннан немесе тараулардан тұрады, төрт "том" болып топтастырылған. Ашк өзінің айтып отырған оқиғасы он бірінші ғасырдың басында Газнидің Махмуд заманына барып такайтынын айтады; ол өзінің қазіргі мәтіні Махмудтың сарайының танымал дастан баяндаушылары алғаш рет жазған жазба мәтіннің аудармасы немесе кем дегенде аудармасы екенін білдіреді. Ашк сондай-ақ өзінің дереккөздері, Махмудтың сарайының баяндаушылары Хамзаның он төрт томдық оқиғаларын жинақтады деп мәлімдейді. Алайда, біздің қолымызда Газнидің Махмудының мұндай шығарманы шығаруға демеушілік еткеніне ешқандай дәлел жоқ. Гян Чанд Джайн Ашк өзінің нұсқасын Даханидің "Кисса е джанг е амир Хамза" кітабына негіздеген деп санайды, өйткені оның сюжеті көптеген маңызды мәліметтер бойынша ерте парсы тіліндегі "Кисса е Хамза" кітабымен келіседі, бірақ басқа көптеген мәселелер бойынша келіспейді. Алайда, дастанның урду тіліндегі ең танымал нұсқасы 1855 жылы Калькуттадағы Хаким Мохташам Элайх баспасында жарияланған Аман Али Хан Бахадур Ғалиб Лакхнавидің нұсқасы болды. 1860 жылдары Лакхнаудан шыққан баспагер Мунши Навал Кишордың алғашқы басылымдарының бірі Ашктың "Дастан е әмір Хамза" деген кітабы болды. Навал Кишор Ашк нұсқасын қайта қаралған және жетілдірілген Дастан е әмір Хамзамен ауыстырды (1871), ол Ашк нұсқасының "архаикалық идиомалар мен бүктелген стиль" арқылы бүлінгенін жұртшылыққа түсіндірді. Мунши Навал Кишор Маульви Сайед Абдулла Билграмиге Әлихан Бахадур Ғалибтің аудармасын қайта қарастыруды тапсырды және оны 1871 жылы жариялады. Бұл нұсқа ерекше табысты болды. Билграми нұсқасы, әрине, урду тіліндегі кез келген нұсқаға қарағанда жиі басылып шығарылған және кеңінен оқылған. 1887 жылы Навал Кишор баспасының корректоры Сәйед Тасаддук Хусейн бұл басылымды қайта қарап, көркемдеп жазды. ХХ ғасырда Абдул Бари Аси бұл нұсқаны барлық жұптарды алып тастап, мелодрамалық көріністерді азайтып, бейімдеді. Урдү тіліндегі Ашк және Билграми нұсқаларының танымалдығына байланысты Навал Кишор 1879 жылы пандиттер Каличарран мен Махешдаттың "Амир Хамза ки дастан" атты хинди тіліндегі теңдестірілген шығармасын шығарды. Бұл еңбектің өзі де үлкен іс болды: 520 үлкен беттерде деванагари қарпімен, сәнді парсы сөздерімен емес, дәл ұқсас санскриттермен безендірілген прозада, парсы өлеңдерімен емес, кавит, соратха және чаупай сияқты үнді тілдерінен жазылған. Әмір Хамза ки дастан исламдық мазмұнды санскрит тілінде өз бетінше қалыптастырған, ол хинди тілінің дамуына қызықты көзқарас береді. Навал Кишордың мұрагерлері 1939 жылы дастанның 662 бетті хинди нұсқасын шығарған. Осы кезеңде Навал Кишор Хамза оқиғасының үшінші нұсқасын қосты: романстың өлең түрінде берілген нұсқасы, Тота Рам Шайанның жаңа маснавиі Тилизм е шаян ма руф бах дастан е амир Хамза 1862 жылы жарық көрді. 30 000 жолмен ол "Араб түндері" нұсқаларын қоспағанда, Солтүстік Үндістанда жазылған ең ұзақ урду маснави болды. Алайда, Шаян оны тек алты айда құрастырған. Бұл нұсқа да жақсы сатылды, өйткені 1893 жылы Навал Кишор оны алтыншы рет басып шығарды.

1881-1905 жылдар аралығындағы Кишор Дастан-е әмір Хамза

1881 жылы Навал Кишор өзінің көп томдық «Хамза» сериясын шығара бастады. Ол әңгімелерді жазу үшін ең белгілі Лакхнау дастан оқырмандары Мұхаммед Хусайн Жах, Ахмад Хусайн Қамар және Тасаддуқ Хусайнды жалдады. «Дастан е Әмір Хамза» нұсқасы ерекше жетістік болды: ол тек урду дастан дәстүрінің биігі ғана емес, сонымен қатар әлем әдебиетіндегі ең ұзақ романдық цикл саналады, себебі қырық алты томның әрқайсысы шамамен 900 беттен тұрады. Циклді жариялау Мұхаммед Хусайн Жахтың «Тилизм е хошруба» («Таңғажайып Тилизм») атты алғашқы төрт томымен басталды; бұл томдар 1883 және 1890 жылдар аралығында жарық көрді, содан кейін Жах пен Навал Кишор арасында келіспеушіліктер туындап, ол баспадан кетті. Жахтың осы төрт томы зор танымал болды және бүгінге дейін циклдің негізгі бөлігі саналады. Жахтан кейін циклдің екі маңызды авторы Ахмад Хусайн Қамар (он тоғыз том) және Тасаддуқ Хусайн (он тоғыз том) 1892 жылдан бастап 1905 жылға дейін жұмысты жалғастырды. Бұл авторлар ертегілердің бастапқы жазушылары емес еді және Навал Кишор баспасы оларды жариялай бастаған кезде, олардың формасы мен құрылымы қалыптасқан болатын. Бұл дастандар көбінесе ауызша оқылуға арналғандықтан, әңгімешілер оларға жергілікті ерекшеліктерді қосты. 19 ғасырда Үндістанда әңгіме айту кең таралған өнерге айналды. Әңгімешілер тыңдаушыларына қызықты, құпиялы, оқиғалы, сиқырлы, фантастикалық және керемет оқиғаларын айтты. Әр күні сеанс соңында тыңдаушылар алдағы оқиғаларға қызығатын жағдайға жеткізілетін. Хамза дастанының ең танымал оқырмандарының бірі Мир Ахмад Әли (Лакхнау қаласынан шыққан, бірақ кейін Рампурға көшкен), Мир Қасым Әли, Хаким Саид Асқар Әли Хан (Наваб Мұхаммед Саид Ханның кезінде Рампурға келген, яғни 1840–1855 жылдары), Замин Әли Жалал Лакхнауи, Мунши Амба Прасад Раса Лакхнауи (Мир Ахмад Әлидің шәкірті, кейіннен ислам дініне кірген және Абдур Рахман деп ат қойған), оның ұлы Ғұлам Раза, Хайдер Мирза Тасауур Лакхнауи (Асғар Әлидің шәкірті), Хажи Әли ибн Мирза Мақху Бег, оның ұлы Сиед Хусайн және Муртуза Хусайн Висаал. Циклдің соңғы құрамы сегіз дафтарға немесе бөлімдерге бөлінді. Алғашқы төрт дафтар – екі томдық Наушерван нама («Наушерван кітабы»); бір томдық Кочак бахтар («Кіші Батыс»); бір томдық Бала бахтар («Жоғарғы Батыс»); және екі томдық Ирадж нама («Ирадж кітабы») – парсы романтикасына жақын болды және Хамзаның өзінің оқиғаларымен, әсіресе оның өмірінің бастапқы кезеңдерімен тікелей байланысты. Содан кейін бесінші дафтар, Жах бастаған (төрт том) және Қамар аяқтаған (үш том) «Тилизм е хошруба» келді. Қалған үш дафтар, көлемдік тұрғыдан циклдің көп бөлігін құраса да, Хамзаның ұлдары мен немерелерінің оқиғаларын баяндайды және әдеби сапасы төмен. Әлемдегі ешбір кітапханада қырық алты томдық жинақ толық түрде сақталмаса да, Чикагодағы Зерттеу кітапханалары орталығындағы микрофильм жинағы аяқталуға жақын. Бұл орасан циклдің авторы Файзи есімді Ақбар сарайының ұлы әдебиетшісі жазған (мифтік) парсы түпнұсқасының аудармасы екендігі айтылады; бұл талап кітаптың алдыңғы беттерінде және кейбір жерлерінде қайта-қайта айтылады. Осы болжамды парсы түпнұсқасы сияқты, урду нұсқасында да дәл сегіз дафтар бар, бірақ урду циклі өскен сайын сегізінші дафтар жиырма жеті томнан тұратын болған. Бұл романтикалық әңгімелердің керемет қоры, онда урду тілінде жазылған ең жақсы прозалық шығармалар бар, ол өз заманының құндылығы ретінде есептеледі; оның көптеген томдары 20 ғасырға дейін қайта-қайта басылды. 19 ғасырдың соңында дастандардың танымалдылығы шарықтаса жеткенімен, 20 ғасырдың басында олардың тағдыры шешілді. 1928 жылы ұлы дастан оқырманы Мир Бакир Әли қайтыс болған кезде, білімді топ дастан томдарын қабылдамай, урду және хинди романдарына көшті, олардың көптегені дастан сияқты болды.

Қазіргі аудармалар

Мунши Навал Кишор баспасында 1871 жылы жарық көрген Ғалиб Лакхнави мен Абдулла Билграми нұсқасының негізінде екі ағылшын тіліндегі аударма жарияланды. Біріншісі - Колумбия университетінің профессоры Фрэнсис Притчеттің "Урду тіліндегі романтика дәстүрі" атты қысқартылған аудармасы. Ол аудармашының веб-сайтында кеңейтілген нұсқада қолжетімді. 2008 жылы пакистандық-канад жазушысы Мушарраф Али Фаруки Лахнави/Билграми нұсқасын ағылшын тіліне "Амир Хамзаның оқиғалары: Ұғымтал планеталық тұтасудың Иесі" деп аударды. Ол осы мың беттік шығарманы аударуға жеті жыл жұмсады, әшекейлі бөлімдерін қысқартпай, өте дәл аударма жасады. Пәкістандық жазушы Мақбол Жахангир урду тілінде балаларға арналған "Амир Хамза дастаны" кітабын жазды. Оның нұсқасы 10 томдық және Ferozsons (сондай-ақ Ferozsons Publishers) баспасынан шықты.

Дастан-е-Амир Хамза

Хамза әңгімелері жинағы басты кейіпкердің пайда болуына жағдай жасайтын оқиғаларды сипаттайтын қысқа бөлімнен басталады. Бұл жағдайда, орын – Ирактағы Ктесифон (Мадаин), ал бастапқы кейіпкер – Бузурмхер, қарапайым ата-ананың баласы, ежелгі жазуларды түсіндіруде ерекше қабілет пен саяси істерде зор шеберлік көрсетеді. Сәттілік пен есептік жоспарлау арқасында Бузурмхер ағымдағы уәзірді қызметтен шеттетуге қол жеткізеді және алдымен биліктегі патша Құбадқа, содан кейін оның мұрагері Наушерванға жандасады. Хамзанама кейіпкерлері: Әмір Хамза – Мұхаммедтің әкесі. Құбад Камран – Иран патшасы. Алқаш – Құбад Камранның бас министрі және жорамалшы. Хауажа Бахт Джамал – Даниял пайғамбардың ұрпағы (әдетте емес), жорамал білуші және Алқаштың ұстазы мен досы. Бозоргмехр – Хауажа Бахт Джамалдың ұлы; Құбад Камранның бас министрі болған өте дана, асыл және талантты жорамалшы. Дегенмен, қатты бәсекелестік туындайды, өйткені қайтыс болған зұлым уәзірдің жесірі Бахтак Бахтияр деп атаған ұлды дүниеге келтіреді, ол Хамза мен Бузурмхердің өмір бойына қарсыласы болады. Соңғысы Наушерванға Арабиядағы ана құрсағындағы бала оның құлауына себеп болатындығын айтқан көрінісін жеткізеді; Наушерван Иродтай жауап қайырып, барлық жүкті әйелдерді өлтіруге бұйрықпен Бузурмхерді Арабияға жібереді. Осы қорқынышты қауіптен аман қалғандар – Хамза мен Амар Умайя, Хамзаның адал серігі болуға лайық. Көптеген парсы батырларынан айырмашылығы, Хамза патшалық әулеттен тумаған, бірақ Меке басшысының ұлы болып табылады. Жақсы жорамал оның жарқын болашағын болжайды. Хамза ерте кезден құдайға табынудан бас тартады және табиғи нұсқаушының көмегімен түрлі жекпе-жек өнерлерін ерте меңгереді. Ол көп ұзамай осы дағдыларын пайдаланады, жеке шайқаста жаңадан шыққан жауынгерлерді жеңіп, Йемен армиясының Наушерванға құрмет көрсетуіне кедергі келтірмейді және Меккені жыртқыш, бірақ діни емес жаулардан қорғайды. Наушерван осы түрлі ерліктерді біліп, Хамзаны өзінің сарайына шақырады, онда оған қызы Михр Нигарды үйленуге уәде береді. Қыз бұл кездесуге қуанды, өйткені ол ұзақ уақыттан бері Хамзаға құштарлық танытып, онымен бір жанды, бірақ таза кеш өткізген. Бірақ бұрын Наушерван Хамзаны Ландаурдың қатерінен қорғайтын Сейлонға жібереді, содан кейін Грекияға, онда Бахтак Бахтияр патшаларды оған қарсы уландырады. Хамза осы және басқа сынақтарда өзінің батылдығын дәлелдейді, бірақ оның Михр Нигармен некелесуіне сатқын Гостахам кедергі келтіреді, ол оның басқа біреумен үйленуін ұйымдастырады. Хамза Зубинмен шайқаста ауыр жарақат алады, Михр Нигардың болашақ күйеу жігіті, оны Қаф патшалығының билеушісі Шахпалдың уәзірі құтқарады. Осы мейірімділігі үшін Хамза бүлікшіл фил құлақты Девтерді бағындыруға келіседі, олар Шахпалдың патшалығын басып алған. Қафқа экспедиция 18 күнге созылады, ал Хамза бұл қарызын тойына дейін өтеуге тырысады. Бірақ оның тағдыры Қафта он сегіз күнге емес, он сегіз жылға қамауға алу. Осы кезде әңгіменің пішіні түбегейлі өзгереді: оқиғалар бір мезгілде Қаф пен жерде өтеді, ал дастан оларды баяндауда алға-артқа жүреді. Қафтағы Хамза Девсті өлтіріп, Шахпалдың үйленуге мәжбүр болған қуатты қызы Асман Паримен күресуге тырысып, үйге қайтудың жолын іздесе, (адам) әлеміндегі Амар Хамзаның күштерін біріктіріп, бекіністен бекініске көшіп, Михр Нигарды Наушерванның оны қайтарып алуынан қорғауға тырысады. Хамза мен оның одақтастары сарайдағы түрлі интригаларды шешеді, сонымен қатар олар сенбеушілерге қарсы ұзақ соғыс жүргізеді. Бұл қақтығыстардың мақсаты жалған тәңірлерге табынуды жою және қарсыластарды исламға айналдыру болса да, соңғысы эпизодтың соңында аздаған ғибратпен баяндалады. Жаугершіл жандар соғысқа шыққанда Аллаға деген сенімдерін жиі жариялайды, кейде олар мұсылмандардың бұрынғы әскери табыстары олардың мүдделерінің әділдігінің айқын дәлелі екенін түсінбегендері үшін сенбейтіндерді айыптайды. Он сегіз жылдан кейін, көп азап шегіп, тағы да құдайлық араласудан кейін, Хамза ақыры Қафтан қашып кетеді; ол үйіне оралады және адал серіктерімен қайта қосылады. Дастанның ең ұзақ және ең күрделі көрінісінде ол адал Михр Нигарға үйленеді. Бірақ бұл кезде оқиға аяқталуға жақын. Мәтіннің шамамен екі бестен бірі Хамзаның алғашқы жылдарымен, екі бестен бірі Қафтағы жылдармен және тек бір бестен бірі оның оралғаннан кейінгі уақытымен байланысты. Хамзаның ұзақ өмірінің қалған жылдары белсенділікке толы, оның кейбіреуі жемісті, бірақ көбінесе екіұшты. Хамза мен Михр Нигардың бір ұлы – Құбад, ол ерте жасында қайтыс болады; одан кейін Михр Нигардың өзі қайтыс болады. Хамза қайғырып, қалған өмірін оның қабіріне күтім жасауға арнауға ант етеді. Бірақ оның жаулары оны қуалайды, ұрлайды және қинап жазалайды; оның ескі серіктері оны құтқару үшін жиналады және оның бұрынғы өмірі оны қайтадан қабылдайды. Ол Наушерван және басқаларға қарсы күреседі, саяхаттайды, оқиғаларға қатысады, бірнеше әйелдерге үйленеді. Оның әртүрлі әйелдерден туған ұлдары мен немерелері бірінен соң бірі пайда болады, батырлық ерліктер жасайды және көбінесе жасөспер шағында қайтыс болады. Ол Амармен қысқа, бірақ ауыр жанжалға түседі. Өмірінің соңына қарай ол Қара аймақтарға кіруі керек, бірқатар қорқынышты каннибал патшаларды қуалайды; олардың шабуылдары Наушерванның тікелей ықпалымен туындаса да, Амардың өзінің каннибализм актісі де біршама кінәлі болып көрінеді. Хамзаның әскерінің көбі Қара аймақтарда жоғалып кетеді, ол қайғы мен күйреу күйінде оралады. Соңында, оны Пайғамбар, оның жүрегі туысы, Меккеге шақырып, әлемнің сенбеуші әскерлерінің шабуылынан қорғауға шақырады. Ол сәттілікке жетеді, бірақ Амарды қоспағанда, барлық серіктерін жоғалтады, бірақ оның ұлы өлтірілген әйел Хиндоның қолынан қаза табады. Ол оның бауырларын жейді, денесін жетпіс бөлікке бөліп, өзін құтқару үшін асыққан түрде исламды қабылдайды. Пайғамбар мен періштелер денесінің әр бөлігіне дұға оқиды, ал Хамзаға сенімділердің бас қолбасшысы деген жоғары рухани дәреже беріледі.

Тилизм-е хошруба

Бұл жаңа ертегіде Әмір Хамзаның оқиғалары оны Хошрубаға, сиқырлы әлемге немесе "тилизмге" жеткізеді. Хошрубаның тилизмін сиқыршылар Алланың және физикалық әлем заңдарына қарсы тұру үшін жаратқан. Дегенмен, Хошруба сиқырмен туғандықтан, мәңгілік әлем емес. Оны жаратқанда, белгілі бір уақытта тилизм кілті арқылы осы сиқырлы әлемді ашатын адамның есімі айтылды. Уақыт өте келе тилизм кілті ұмытылып, Афрасиаб узурпатор тилизмнің шебері және сиқыршылар императоры атанды. Афрасиаб пен оның сиқыршы ханышасы Хайрат Хошрубаның үш аймағын – ашық Захир, жасырын Батин және қараңғы Зулматты басқарды. Бұл аймақтарда сан алуан иеліктер мен кішігірім тилизмдер орналасқан, оларды сиқыршы патшалар мен ханышалар биледі, ал олардың ішінде қауіпті Гроттоның жеті құбыжығы қысып жүрді. Император Афрасиаб Хошрубаның жеті өлмейтін сиқыршысының бірі болды, олар өз серіктері тірі болғанда өлтірілмейтін. Оның бақыты оның қолында ашылды. Сол қолы оны жаман сәттерде ескертіп, оң қолы жақсы сәттерді көрсетті. Егер біреу тилизмде оның есімін айтса, Афрасиабтың сиқыры оны шақыру туралы хабардар ететін. Оның қолында тилизмнің ішіндегі және сыртындағы барлық оқиғаны баяндайтын Самария кітабы болды. Афрасиаб өзі болмағанда денесін сарайына проекциялайтын сиқырлы айнаны және қауіпті жағдайда оның орнын басатын көптеген сиқырлы көшірмелерді пайдаланды. Императордың қол астында сиқыршылар мен сиқыршылардан басқа, оның бұйрығымен соғысып, оларға тапсырылған кез келген жұмысты орындайтын сиқырлы құлдар мен сиқырлы қыздар да болды. Хошрубаның уақыты аяқталуға жақын келгенде, император Афрасиаб өзінің империясы мен тилизмін қорғауға және тилизмді бағындырушы пайда болғанда оны тоқтатуға бел буды. Хошруба тарихы жалған құдай Лақа – сексен бес фут биіктігіндегі қара алып – және Әмір Хамзаның ең басты жауының Әмір Хамзаның қолынан жаңа жеңіліс алғаннан кейін қашқан жерінен басталады. Ол және оның жақтастары Хошрубаға жақындап, Сиқыршылар императорынан көмек сұрайды. Көп ұзамай Әмір Хамзаның әскерлері Лақаны қуғанда, Афрасиаб пен оның сиқыршылар әскерімен соғысқа түскендерін байқайды. Жаулық басталғанда Әмір Хамзаның немересі, ханзада Асад Хошруба тилизмін бағындырушы болып тағайындалады. Ханзада Асад Хошрубаны жаулап алу үшін ұлы әскердің басында аттанады. Оның қасында бес теңдесі жоқ арамза, олардың басшысы – теңдесі жоқ Амар Айяр, оның табиғи есімі мен керемет қабілеттері ең күшті сиқыршының сиқырына тең. Ханзада Асадтың әскерімен тилизмге кіргенін білген Афрасиаб оның миссиясын тоқтату үшін бірнеше сиқыршы мен бес әдемі арамза қызды жібереді. Аңшы қыздар ханзаданы ұрлап кеткенде, Амар Айяр мен оның адасқандар тобы Хайраттың қарындасы Бахар Джадудың көмегімен, тилизмнің қуатты сиқыршысы, Афрасиаб әйелінің ризашылығы үшін сарайынан қуған тилизмді бағындыру миссиясын жалғастырады.

Мәдениеттің ықпалы

Дастанның зор ықпалы басқа көркем әңгімелерге ұзақ мерзімді әсер етті. Үрду және хинди тілдеріндегі алғашқы романдар көбінесе дастанның жеңілдетілген немесе цензураланған нұсқаларынан аспайды. Бабу Деваки Нандан Хатридің «Чандраканта» және «Чандраканта Санти» романдары, сондай-ақ Ратан Натх Дхар Саршардың «Фасана е Азад» шығармасы – осы жанрдың ең көрнекті мысалдары. «Чандраканта» дастанның тікелей ықпалында жазылған, мұны атау геройы Чандракантаның тилизмге түсуі мен маңызды айярлардың болуынан көруге болады. Бұл дастан Мунши Премчандқа (1880-1936) да әсер етті, ол бала кезінде темекі дүкенінде естіген «Тилизм е Хошруба» әңгімелеріне қызығып, кейіннен олардан шабыттанды. Дастандық повестьтердің қағидалары урду театрына да әсер етті: Хамзаның серігі, айяр, кейіпкердің [комикалық] серігінің моделін жасады, ол алпысыншы жылдардағы хинди киносында толыққанды дамыды. Бұл оқиға Индонезияның қуыршақ театрында да қойылады, онда ол Wayang Menak деп аталады. Мұнда Хамза Вонг Агунг Жаенг Рана немесе Әмір Амбия деп те аталады. Франсис Притчеттің Колумбия университетіндегі бұрынғы студенті, қазір Макгилл университетінде сабақ беретін Паша Мохамад Хан қисса/дастан (романстар) және дастан гой (әңгіме айту өнері), соның ішінде Хамзанаманы зерттейді.