Кіріспе

Пайыздық мөлшерлемеге немесе бірнеше пайыздық мөлшерлемеге негізделген төлемдері бар қаржылық дериватив.

Қаржы саласында, пайыздық мөлшерлеме деривативі (IRD) – төлемдері есептеу әдістері арқылы анықталатын дериватив, онда негізгі эталондық өнім – пайыздық мөлшерлеме немесе әр түрлі пайыздық мөлшерлемелер жиынтығы болып табылады. Бұл анықтамада қолданылуы мүмкін көптеген түрлі пайыздық индекстер бар. IRD-лер барлық қаржы нарығының қатысушылары үшін кең таралған, себебі қаржының дерлік барлық саласында пайыздық мөлшерлеменің өзгеруіне қатысты тәуекелді қорғау немесе оған қатысу қажеттігі туындайды. Пайыздық мөлшерлеме деривативтерін модельдеу әдетте уақытқа тәуелді көп өлшемді торда ("ағаш") немесе арнайы симуляциялық модельдерді қолдану арқылы жүзеге асырылады. Екеуі де негізгі тәуекел факторларына – әдетте, ішкі немесе шетелдік қысқа мерзімді мөлшерлемелерге және валюта нарығының бағамдарына сәйкес калибрленеді, сондай-ақ жеткізілім және күнді санау ережелерін қамтиды. Heath–Jarrow–Morton аясы қысқа мерзімді мөлшерлемелердің орнына жиі қолданылады.

Түрлері

Пайыздық деривативтерді ең қарапайым жіктеу – сызықты және сызықты емес түрлеріне бөлу. Одан әрі, бұл түрлерді стандартты (немесе ванильді) IRD және экзотикалық IRD деп жіктеуге болады; экзотикалық туындыны қараңыз.

Сызықтық және сызықтық емес

Сызықтық IRD-лер – бұл таза қазіргі құны (PV) негізгі пайыздық индекс өзгергенде шамамен пропорционалды түрде өзгеретін және оның әсеріне басым көпшілік бөлігімен (бірақ міндетті түрде толығымен емес) тәуелді болады. Сызықтық IRD-лерге мысалдар: пайыздық ставкалар бойынша своптар (IRS), форвардтық ставкалар бойынша келісімдер (FRA), нөлдік купонды своптар (ZCS), кросс-валюталық базалық своптар (XCS) және бір валюталық базалық своптар (SBS). Сызықтық емес IRD-лер – қалған өнімдердің жиынтығын құрайды. Олардың PV-сі негізгі пайыздық индекстің өзгеруіне бірден артық пропорционалды түрде тәуелді болады. Сызықтық емес IRD-лерге мысалдар: суапциондар, пайыздық мөлшерлеменің шектеулері (каптар мен флорлар) және тұрақты мерзімді своптар (CMS). Осы өнімдердің PV-сі құбылмалылыққа байланысты, сондықтан олардың бағасы көбінесе күрделі болады, ал олардың тәуекелдерді басқаруы да осыған сәйкес күрделі.

Ванильді және экзотикалық

Сызықтық және сызықтық емес, сондай-ақ ванильді және экзотикалық өнімдерді жіктеу барлыққа бірдей қабылданбаған, және бірнеше өнімдер әртүрлі санаттарға жатуы мүмкін. Бұл терминдер бір-бірімен толысуы да мүмкін. "Ванильді" термині "ванильді IRS" және "ванильді свопциялар" контекстінде, әдетте осы өнімдердің ең қарапайым, ең ликвидті және кеңінен саудаланатын түрлерін білдіреді. "Экзотикалық" әдетте IRD түріне қосылған мүмкіндікті немесе ерекшелікті анықтау үшін қолданылады. Мысалы, төлем мерзімі соңында жүзеге асырылатын IRS – экзотикалық IRS-тің нақты мысалы, ал құрылымы ванильді сияқты болғанмен, басталу және аяқталу мерзімдері стандартты емес IRS, әдетте экзотикалық деп саналынбайды. Мұндай өнімдер әдетте тапсырыс бойынша жасалған IRS (немесе жекелендірілген IRS) деп аталады. Бермудалық свопциялар – экзотикалық нұсқаларға жататын свопциялардың бір түрі. Басқа экзотикалық өнімдерге қуатты кері екі валюталық нота (PRDC немесе Turbo), мақсаттық өтеу нотасы (TARN), CMS steepener, қарлы (Snowball) құрылымдық өнім, кері өзгермелі мөлшерлемелі қарыз (Inverse floater), кепілдікпен қамтамасыз етілген ипотекалық қарыздың бөліктері (Strips of Collateralized mortgage obligation), Ratchet cap және floor, сондай-ақ кросс-валюталық свопциялар жатады.

Қызықты деректер

Пайыздық деривативтер нарығы – әлемдегі ең ірі деривативтер нарығы. Халықаралық есептесу банкінің бағалауынша, 2012 жылдың маусым айындағы есеп бойынша OTC пайыздық келісімшарттардың номиналды сомасы 494 триллион АҚШ долларын, ал OTC пайыздық своптардың номиналды сомасы 342 триллион АҚШ долларын құрады. Халықаралық своптар және туынды құралдар қауымдастығы мәліметтеріне сәйкес, 2003 жылдың сәуір айына қарай әлемнің 500 ірі компаниясының 80% өз ақша ағындарын басқару үшін пайыздық деривативтерді пайдаланды. Бұл көрсеткіш валюталық опциондар үшін 75%, тауарлық опциондар үшін 25% және акциялық опциондар үшін 10% деңгейінде болды.