Кіріспе
Топтан тыс мүшелерді бір-біріне ұқсас деп қабылдау.
Топтан тыс біртектілік эффектісі – топтан тыс мүшелерді өз тобының мүшелеріне қарағанда бір-біріне көбірек ұқсас деп қабылдау, мысалы: «Олар ұқсас; біз әртүрліміз». Қабылдаушылар топ мүшелерінің әртүрлілігі немесе өзгермелілігі туралы сол орталық тенденциялар немесе топ мүшелерінің типтік қасиеттеріне байланысты түсініктерге ие болады. Осылайша, топтан тыс стереотиптік бағалаулар шамадан тыс жоғары бағаланады, бұл топтан тыс стереотиптердің асыра жалпылау екенін көрсетеді. «Топтан тыс біртектілік эффектісі», «топтан тыс біртектілік бұрмалауы» немесе «топтан тыс салыстырмалы біртектілік» терминдері жалпы «топтан тыс біртектілік» терминімен нақты қарама-қайшы қойылады, соңғысы ішкі топтың қабылдауына байланысты емес, топтан тыс мүшелердің өзгермелілігін білдіреді. Топтан тыс біртектілік эффектісі кейде «топтан тыс біртектілік бұрмалауы» деп аталады. Мұндай терминология әлеуметтік психология саласындағы кең таралған метатеориялық пікірталасқа сілтеме жасайды. Бұл пікірталас топтың ішіндегі және топтан тыс біртектіліктің жоғарылатылған қабылдануының дұрыстығына қатысты, онда кейбір зерттеушілер біртектілік эффектін когнитивтік бұрмалау мен қателік мысалы ретінде қарастырады, ал басқалары оны қалыпты және көбінесе бейімделетін әлеуметтік қабылдау мысалы ретінде қарастырады. Топтан тыс біртектілік эффектісі – топтың өзгермелілігін зерттейтін зерттеулердің кең саласының бір бөлігі болып табылады. Бұл салаға топтың ішіндегі біртектілік эффектілері де, топтан тыс біртектілік эффектілері де кіреді, сонымен қатар топ мүшелігімен байланысты емес топтың өзгермелілігін қарастыратын эффектілер де қарастырылады, мысалы, топтардың билігімен, мәртебесімен және мөлшерімен байланысты эффектілер. Топтан тыс біртектілік эффектісі саяси және нәсілдік топтардан бастап жас және жыныс топтарына дейінгі әртүрлі әлеуметтік топтарды қолдану арқылы анықталды.
The out group homogeneity effect is the perception of out group members as more similar to one another than are in group members, e. g. "they are alike; we are diverse". Perceivers tend to have impressions about the diversity or variability of group members around those central tendencies or typical attributes of those group members. Thus, outgroup stereotypicality judgments are overestimated, supporting the view that out group stereotypes are overgeneralizations. The term "outgroup homogeneity effect", "outgroup homogeneity bias" or "relative outgroup homogeneity" have been explicitly contrasted with "outgroup homogeneity" in general, the latter referring to perceived outgroup variability unrelated to perceptions of the ingroup. The outgroup homogeneity effect is sometimes referred to as "outgroup homogeneity bias". Such nomenclature hints at a broader meta theoretical debate that is present in the field of social psychology. This debate centres on the validity of heightened perceptions of ingroup and outgroup homogeneity, where some researchers view the homogeneity effect as an example of cognitive bias and error, while other researchers view the effect as an example of normal and often adaptive social perception. The out group homogeneity effect is part of a broader field of research that examines perceived group variability. This area includes in group homogeneity effects as well as out group homogeneity effects, and it also deals with perceived group variability effects that are not linked to in group/out group membership, such as effects that are related to the power, status, and size of groups. The out group homogeneity effect has been found using a wide variety of different social groups, from political and racial groups to age and gender groups.
Эмпирикалық негіздеме
Бұл құбылыстың мысалы зерттеушілер 90 әйел студенттік ұйым мүшесінен өз ұйымдары мен тағы 2 ұйымның ішкі үйлесімділігін бағалауын сұраған зерттеуден алынған. Нәтижесінде, әрбір қатысушы өз ұйымдарының мүшелерін басқа ұйымдардың мүшелеріне қарағанда көбірек ерекшеленген деп бағалаған.
Растық зерттеулер
Бір экспериментте зерттеушілер басқа нәсілдегі адамдар өз нәсілдегі адамдарға қарағанда көбірек ұқсайтынын көрсетті. Ақ студенттерге бірнеше ақ және бірнеше қара адамның суреттері көрсетілгенде, олар кейін көрген ақ адамдарды жақсырақ таныды, ал қара адамдардың суреттерін, бұрын көрмегендерін жиі жаңылыс таныды. Қара нәсілді адамдарға тәжірибе жасалғанда кері нәтижелер алынды.
Түсіндірмелері
Бұл қатенділік адамдардың топ мүшелерімен және топқа жатпайтын адамдармен таныс болу деңгейімен байланысты емес екені анықталды. Адамдар өз тобының мүшелерін көбірек әртүрлі және ерекше деп ойлауы мүмкін, себебі оларды жақсы біледі демек, өз тобы туралы көбірек ақпаратқа ие. Бірақ, шындығында бұл солай емес. Сыртқы топтық біртектілік қатесі жиі қарым-қатынаста болатын "ерлер" және "әйелдер" сияқты топтар арасында байқалды. Дегенмен, кейбір жағдайларда топтар өздерін біртекті деп есептейтіндіктен, бұл тұжырымдама күмәндалған. Зерттеушілер топты біртекті деп қарастыру топтық бірлікке қолдау көрсетуге көмектеседі деген гипотезаны ұсынады. Тақырып бойынша жүргізілген тәжірибелер, адамдар белгілі бір топпен тығыз байланыста болғанда және сол топ туралы стереотиптік ақпарат алғанда, топтық біртектілік көрінетінін көрсетті.
Өзін-өзі жіктеу теориясы
Өзін-өзі жіктеу теориясы аутгруппалардың біртектілік әсерін аутгруппалар мен ингруппаларды қабылдау кезінде туындайтын әртүрлі контексттерге байланыстырады. Аутгруппаларды қабылдағанда, қабылдаушы топаралық контекстті сезінеді де, сол себепті екі топ арасындағы айырмашылықтарға назар аударады. Осының салдарынан аутгруппа мүшелері арасындағы айырмашылықтарға көңіл аз бөлінеді, бұл аутгруппаның біртектілігін қабылдануына алып келеді. Ингруппа мүшелерін қабылдағанда қабылдаушы топаралық немесе топішілік контекстті сезінуі мүмкін. Топаралық контекстте ингруппа да салыстырмалы түрде біртекті болып көрінуі мүмкін, себебі қабылдаушы «біз» мен «олар» арасындағы айырмашылықтарға назар аударады (яғни, деперсонализация жүреді). Дегенмен, топішілік контекстте қабылдаушы топ ішіндегі айырмашылықтарға («мен» және «топтағы басқалар» арасындағы) назар аударуға бейімделуі мүмкін, бұл салыстырмалы ингруппа гетерогенділігін қабылдануына әкеледі. Қабылдаушылар көбінесе топішілік аутгруппа салыстыруын жүргізуге мүдделі болмағандықтан, бұл жалпы аутгруппа біртектілік әсеріне алып келеді. Өзін-өзі жіктеу теориясының тұжырымы топаралық контекстте ингруппа мен аутгруппаның екеуі де біртектірек көрінетінін, ал оқшауланған жағдайда ингруппа салыстырмалы түрде гетерогендірек көрінетінін көрсететін деректермен қолдалады. Осы дәстүр аясында ингруппаны анықтайтын өлшемдер бойынша ингруппаның біртектілік әсері миноритарлық және мажоритарлық топ мүшелері үшін де пайда болады деген гипотеза да қойылды. Бұл да эмпирикалық тұрғыдан расталды. Жақындағы зерттеулер де ингруппаны анықтайтын өлшемдерде ингруппа біртектілігінің, ал аутгруппаны анықтайтын өлшемдерде аутгруппа біртектілігінің әсері адамдардың әлеуметтік топтардың нақты сипаттамаларына ие болу деңгейін білдіру үшін топтық өзгермелілікті бағалауларын пайдалануына байланысты болуы мүмкін екенін растады.