Кіріспе
Қысқа мерзімді қарыз алудың түрі
Репо, РП немесе сату және қайта сатып алу келісімі деп те аталатын репо келісімдері – қысқа мерзімді қарыз алудың түрі, көбінесе мемлекеттік бағалы қағаздармен байланысты. Дилер негізгі бағалы қағаздарды инвесторларға сатады және екі тараптың келісімі бойынша оларды жақын арада, әдетте келесі күні, сәл жоғары бағамен қайта сатып алады. Репо нарығы депозиттық емес банктік сектордағы ірі қаржы институттары үшін маңызды қаражат көзі болып табылады, ол дәстүрлі депозиттік банктік сектормен шайқасуға жетті. Ақша нарығындағы өзара инвестициялық қорлар сияқты ірі институционалдық инвесторлар, қарыз алушы қаржы институттары ұстап тұрған қазыналық облигациялар және ипотекалық кепілдікпен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар сияқты кепілдіктермен (немесе кепілдік ретінде) алмасу үшін қаржы институттарына, мысалы инвестициялық банктерге ақша береді. АҚШ-тың репо нарықтарында күніне шамамен 1 триллион долларлық кепілдік құнымен мәміле жасалады деп есептеледі. 2019 жылдың қыркүйегінде АҚШ Федералдық резерві репо нарықтарында қаражат ұсыну үшін инвестор рөлінде араласты, себебі қолжетімді қаражат көлемін шектеген бірқатар техникалық факторларға байланысты бір күндік несие беру ставкалары өсті. Бұл мәміле несиеге ұқсас болғанымен және экономикалық әсері де несиеге ұқсас болғанымен, терминология несиеге қатысты қолданылатын терминологиядан өзгеше: сатушы несие мерзімі аяқталғаннан кейін заңды түрде сатып алушыдан бағалы қағаздарды қайта сатып алады. Алайда, репоның маңызды ерекшелігі – олар салық мақсатында сату және қайта сатып алу ретінде емес, заңды түрде бір мәміле ретінде танылады (қарсы тараптың төлемсіздігі жағдайында маңызды). Репо мәмілесін сату ретінде құрылымдау арқылы несие берушілерге АҚШ-тың банкроттық заңдарының қалыпты жұмыс істеуінен, мысалы автоматты тоқтату және болдырмау шаралары сияқты қорғаныс ұсынылады.
Қосалқы кепілдік
Репода кез келген бағалы қағазды пайдалануға болады, бірақ жоғары өтімді бағалы қағаздарға басымдық беріледі, себебі төлемді өтеусіз қалдыру жағдайында оларды оңай сатуға болады және, ең маңыздысы, сатып алушы кері репо және нарықта сату арқылы репо қағазы бойынша қысқа позиция ашқан жағдайда оларды ашық нарықта оңай алуға болады; сол сияқты, өтімділігі төмен бағалы қағаздарға кеңес берілмейді. Қазынашылық немесе мемлекеттік облигациялар, корпоративтік және қазынашылық/мемлекеттік облигациялар, сондай-ақ акциялар репо мәмілесінде "кепілдік" ретінде қолданылуы мүмкін. Дегенмен, кепілдікпен қамтамасыз етілген несиеден өзгеше, бағалы қағаздарға заңды құқық сатушыдан сатып алушыға өтеді. Репо сатып алушы бағалы қағаздарға иелік еткен кезде тиіс болатын купондар (бағалы қағаздар иесіне төленетін пайыздық төлемдер) әдетте репо сатушыға тікелей беріледі. Бұл интуицияға қарсы көрінуі мүмкін, өйткені репо шартының күшінде кепілдікке заңды құқық сатып алушыда болады. Шартта сатып алушы купонды алуы көзделуі мүмкін, сонда қайта сатып алу кезінде төленетін сома тиісінше өтемақымен түзетіледі, бірақ мұндай жағдай сату/қайта сатып алу операцияларында жиі кездеседі.
Қамтамасыз етудің артық болуы (шаштараз)
Сонымен қатар, инвестор/несие беруші берген сомасынан артық құнды кепілді талап етуі мүмкін. Осы айырмашылық "шаштараз" деп аталады. Бұл түсініктер диаграммада және теңдеулер бөлімінде суреттелген. Инвесторлар тәуекелдің артуын сезгенде, олар жоғары репо ставкаларын белгілеуі және үлкен шаштараз талап етуі мүмкін.
Кері репо-жекешелік
Репо операциясы – бұл бағалы қағаздарды сатып алушы тарап, бағалы қағаздарды сатушыларға ақшалай қарыз беруші ретінде әрекет етеді, олар тиімді түрде пайызбен (репо ставкасы) ақшалай қарыз алады, ал сатылған бағалы қағаздар кепіл ретінде тарту етіледі. Кері репо операциясы – бұл бағалы қағаздарды сатушы тарап, ақшалай қаражаты бар сатып алушыларға тиімді түрде оны пайызбен қарызға беруге мүмкіндік береді, сатып алынған бағалы қағаздар кепіл ретінде тарту етіледі. Мысалы, қолма-қол ақшалай салымдары бар банк оны кері репо операциясына қарыз береді, осылайша ол одан пайыз түсіріп, сондай-ақ өз кепілдік талаптарын (депозиттік банк ретінде) мәміледен алынған кепілмен толтырады.
Бағалы қағаздарды несиелендіру
Бағалы қағаздарды несиелендірудегі мақсат – қысқа позицияларды жабу сияқты басқа мақсаттар үшін немесе күрделі қаржылық құрылымдарда пайдалану үшін бағалы қағаздарды уақытша алу болып табылады. Бағалы қағаздар көбінесе сыйақыға беріледі және бағалы қағаздарды несиелендіру операциялары репо-шарттардан өзгеше құқықтық келісімдермен реттеледі. Репо-шарттар дәстүрлі түрде кепілдікпен қамтамасыздандырылған несие түрі ретінде қолданылып келді және салық мақсатында осылай қарастырылды. Дегенмен, қазіргі заманғы репо-келісімдері ақшаны несие берушіге кепіл ретінде берілген бағалы қағазды сатуға және оны қайта сатып алу кезінде сол сияқты бағалы қағазбен алмастыруға мүмкіндік береді.
Қайта репо
Кері репо – бұл сатушы емес, сатып алушының көзқарасымен қарағандағы қайта сатып алу келісімі. Сондықтан, мәмілені жүзеге асыратын сатушы оны "репо" деп, ал сол мәміледегі сатып алушы "кері репо" деп сипаттайды. "Репо" мен "кері репо" – бірдей мәміле, жай ғана қарама-қарсы тұрғысынан қарастырылған. "Кері репо және сату" термині көбінесе борыштық құрал бойынша қысқа позиция ашу үшін қолданылады, онда репо мәмілесіндегі сатып алушы сатушы ұсынған бағалы қағазды нарықта дереу сатады. Репоның есептесу күнінде сатып алушы тиісті бағалы қағазды нарықтан сатып алып, сатушыға тапсырады. Мұндай қысқа мерзімді мәміледе сатып алушы репо күні мен есептесу күні арасында бағалы қағаздың құны төмендеуіне тікелей үміттенді.
Қолданылуы
Сатып алушы үшін репо – бұл белгілі бір мерзімге ақша салу мүмкіндігі (басқа инвестициялардың мерзімі көбінесе шектеулі болады). Бұл қысқа мерзімді және кепілдікпен қамтамасыздалғандықтан, қауіпсіз инвестиция болып табылады, себебі инвестор кепілдік алады. Репо нарығындағы өтімділік жақсы, ал инвесторлар үшін мөлшерлемелер бәсекеге толы. Ақша қорлары репо-шарттарды ірі көлемде сатып алады. Сауда фирмаларындағы трейдерлер реполарды ұзақ позицияны қаржыландыру үшін (қолданған бағалы қағаздарды кепіл ретінде беру арқылы), басқа спекулятивтік инвестициялардағы ұзақ позициялар үшін арзан қаржыландыруға қол жеткізу және бағалы қағаздар бойынша қысқа позицияны жабу үшін ("кері репо және сату арқылы") пайдаланады.
АҚШ Федералдық резервінің реполарды пайдалануы
Ашық нарық операцияларында Федералдық резервтің Федералды ашық нарық комитеті арқылы жасалған мәмілелерде, қайта сатып алу келісімдері (репо) банктік жүйеге резервтерді қосады, содан кейін белгілі бір уақыт өткен соң оларды қайтарып алады; кері репо операциялары бастапқыда резервтерді азайтады, ал кейін оларды қайта қосады. Бұл құрал проценттік ставкаларды тұрақтандыру үшін де қолданылуы мүмкін, және Федералдық резерв оны федералдық қорлар ставкасын мақсатты деңгейге келтіру үшін пайдаланған. Репо келісімі бойынша Федералдық резерв (Фед) АҚШ қазыналық облигацияларын, АҚШ агенттігінің облигацияларын немесе ипотекамен қамтамасыз етілген облигацияларды бірінші дәрежелі дилерден сатып алады, ол әдетте бір-жеті күн ішінде оларды қайта сатып алуға келіседі; кері репо операциясы осыған керісінше болады. Сондықтан, Федералдық резерв бұл мәмілелерді өзінің емес, қарсы тараптың көзқарасынан сипаттайды. Егер Федералдық резерв мәміле жасаған тараптардың бірі болса, онда репо "жүйелік репо" деп аталады, ал егер олар клиенттің (мысалы, шетелдік орталық банк) тапсырысы бойынша сауда жасаса, онда ол "клиенттік репо" деп аталады. 2003 жылға дейін Федералдық резерв "кері репо" терминін қолданбады, себебі ол бұл терминнің ақша қарыздарына байланысты екенін және оның жарғысына қайшы екенін санайтын, сондықтан "тең сату" терминін пайдаланды.
Реполарды пайдалану бойынша Үндістанның Резервтік банкі
Үндістанда Үндістанның Резервтік банкі (RBI) экономикадағы ақша ұсынысын арттыру немесе азайту үшін репо және кері репо операцияларын пайдаланады. RBI коммерциялық банктерге беретін несиенің мөлшерлемесі репо ставкасы деп аталады. Инфляция болған жағдайда RBI репо ставкасын көтере алады, осылайша банктерді қарыз алудан тиып, экономикадағы ақша ұсынысын қысқартады. 2020 жылдың қыркүйегіне қарай, RBI репо ставкасы 4,00%-ға, ал кері репо ставкасы 3,35%-ға белгіленген.
Lehman Brothers-тің реполарды дұрыс емес сатылым ретінде пайдалануы
Lehman Brothers инвестициялық банкі есеп беру маусымында бірнеше күнге өздерінің табыстылық есептерін жасанды түрде көрсету үшін "repo 105" және "repo 108" деп аталған реполарды шығармашылық есептеу стратегиясы ретінде пайдаланды және осы реполарды нақты сату ретінде дұрыс емес жіктеді. Нью-Йорк штатының бас прокуроры Эндрю Куомо бұл практиканың алаяқтық екенін мәлімдеді және бұл Ernst & Young бухгалтерлік фирмасының бақылауында болғанын айтты. E&Y-ге қарсы шаралар қолданылды, айыптамада фирма Lehman балансынан ондаған миллиард долларлық құнды қағаздарды жасырын түрде алып тастауға мүмкіндік берген реполарды пайдалану практикасын мақұлдады, соның салдарынан Lehman-ның өтімділігі туралы жалған әсер тудырып, инвесторларды алдады деп көрсетілген. Lehman Brothers ісінде реполар есеп беру кезеңінде қасақана уақытталған, толық аяқталмаған мәмілелер арқылы маңызды шығындарды уақытша жасыру үшін Tobashi схемасы ретінде қолданылды. Реполарды дұрыс пайдаланбау, Goldman Sachs компаниясының "Грек қарызының маскасы" бойынша жасаған своптарына ұқсас, олар Tobashi схемасы ретінде қолданылып, Еуропалық Одақтың белсенді мүшелері үшін Маастрихт шартының қарыздық шектеулерінен заңды түрде қашуға және Грекияға 2,3 миллиардтан астам евролық қарызын "жасыруға" мүмкіндік берді.
Қауіптері
[[Файл:Repo SOFR. png|thumb|right|400px|Түндегі қамтамасыз етілген қаржыландыру мөлшерлемесі немесе SOFR, бір түндік репо мөлшерлемесінің орнына қолданылатын көрсеткіш. 2019 жылдың қыркүйегінде SOFR айтарлықтай өсті, нәтижесінде АҚШ Федералдық резерві араласуға мәжбүр болды. Репо операцияларымен байланысты несие тәуекелі көптеген факторларға байланысты: репо мерзімі, бағалы қағаздардың сауда-саттыққа айналымдылығы, қатысушы тараптардың қаржылық тұрақтылығы және т.б. Репо операцияларының кейбір түрлері 2005 жылы Refco құлағаннан кейін есептесулердің техникалық ерекшеліктеріне байланысты қаржы баспасөзінде белгілі болды. Кейде репо шарты аяқталған кезде бір тараптың нақты облигациясы болмауы мүмкін. Бұл бір тараптан екіншісіне тізбектей сәтсіздіктерге әкелуі мүмкін, егер әртүрлі тараптар бірдей актив бойынша мәміле жасаған болса. Бұқаралық ақпарат құралдарының назары осы сәтсіздіктерді азайту әрекеттеріне шоғырланған. 2008 жылы Lehman құлағаннан кейін назар "репо 105" деп аталатын операцияға аударылды, себебі ол Lehman-ның нашарлап бара жатқан қаржылық жағдайын жасыру үшін есептеу амалы ретінде пайдаланылған деп күдіктелді. Репо ордерлерінің тағы бір даулы түрі – 2005 жылы танымал болған "ішкі репо" операциясы. 2011 жылы репо операциялары тәуекелді Еуропа мемлекеттік облигацияларымен сауда жасауды қаржыландыру үшін қолданылған болуы мүмкін деген болжам жасалды. Осы механизм арқылы MF Global 2011 жылдың қазан айында банкротқа ұшырағанға дейін клиенттердің жүз миллиондаған долларын тәуекелге ұшыратты. Репо операцияларына кепіл ретінде тартылған мүліктің көп бөлігі клиенттерге тиесілі басқа кепілдіктерді қайта ипотекалау арқылы алынған деп есептеледі. 2019 жылдың қыркүйегінде АҚШ Федералдық резерві репо нарығында қаражат ұсыну үшін инвестор рөлінде араласты, себебі бір күндік несие беру мөлшерлемелері қолжетімді қаражат көлемін шектеген бірқатар техникалық факторларға байланысты өсті.]]