Кіріспе
Ойырат диалектілері Ресейдегі Калмыкияда таралған. Калмык ойыраты (, Хальмг Өөрдн кельн, ), көбінесе Калмык тілі (, Хальмг кельн, ) деп аталады, ол ойрат тілінің бір түрі және Ресей Федерациясының құрамындағы Калмыкияның калмык халқының ана тілі болып табылады. Ресейде ол моңғол тілдер отбасының құрамына жататын ойрат тілінің стандартты түрі (Торғут диалектісіне негізделген). Ресейдегі Солтүстік Каспий теңізі маңындағы калмықтар Еуразиядан келген ойраттардың ұрпақтары екенін айтады, олар тарихи түрде Моңғолия мен Солтүстік-Батыс Қытайда да қоныстанған. ЮНЕСКО мәліметінше, тіл "қатты қорқауға түскен" деп саналады. 2021 жылғы Ресей халық санауы бойынша, 178 000 адамнан тұратын этникалық топтың 110 000 адамы осы тілде сөйлейді.
Kalmyk Oirat (, Haľmg Öördin keln, ), commonly known as the Kalmyk language (, Haľmg keln, ), is a variety of the Oirat language, natively spoken by the Kalmyk people of Kalmykia, a federal subject of Russia. In Russia, it is the standard form of the Oirat language (based on the Torgut dialect), which belongs to the Mongolic language family. The Kalmyk people of the Northwest Caspian Sea of Russia claim descent from the Oirats from Eurasia, who have also historically settled in Mongolia and Northwest China. According to UNESCO, the language is "Definitely endangered". According to the Russian census of 2021, there are 110,000 speakers of an ethnic population consisting of 178,000 people.
Тарих
Қазіргі кезде калмык тілінде тек аздаған калмық халқы ана тілі ретінде сөйлейді. Оның тіл ретінде құлдырауы 1943 жылғы желтоқсанда калмықтардың нацистермен шектес ынтымақтастығы үшін жаза ретінде өз отанынан жаппай жер аударылуынан кейін басталды. Оның жойылуына ықпал еткен маңызды факторлар: 1) калмық халқының айтарлық бір бөлігінің аурудан және нашар тамақтанудан қаза болуы, бұл олардың саяхат кезінде де, Орталық Азиядағы, Оңтүстік-Орталық Сібірдегі және КСРО-ның Шығыс аймағындағы жер аудару орындарына келгеннен кейін де болды; 2) калмық халқының кеңінен таралуы; 3) жер аударудың ұзақтығы, ол 1957 жылы аяқталды; 4) мемлекетке опасыздық жасады деген айыптамамен байланысты ұят және 5) үлкен, үстем мәдениетке ассимиляциялану. Бұл факторлардың барлығы ұрпақтан-ұрпаққа тілді жеткізуді тоқтатты. 1957 жылы Кеңес үкіметі Калмық Автономиялық Облысын қайта құрды, кейін Калмық Автономиялық Республикасын қайта жаңартып құрды. Калмық халқы 14 жылдық жер аударғаннан кейін 1957 жылы Республикаға оралуға рұқсат етілді. Алайда, орыс тілі Республиканың ресми тілі болып бекітілді және калмық халқына кеңестік үлгі енгізілді, бұл калмық тіліндегі білім беруді күрт қысқартуға әкелді. Кирилл әліпбиі калмықтардың (сондай-ақ басқа халықтардың) арасында нығайып, кітаптар, журналдар, газеттер және т.б. осы әліпбимен жарық көрді. 1970 жылдардың соңына қарай орыс тілі Республикадағы барлық мектептердегі негізгі оқу тіліне айналды. Перестройка кезеңінде калмық тілшілері Калмық үкіметімен бірлесіп, калмық тілін жаңғыртуды жоспарлап, іске асыруға тырысты. Бұл жаңғырту калмық мәдениетін қайта жандандырудың маңызды бөлігі деп есептелді. Маңызды символдық қадам ретінде калмық тілі Республиканың ресми тілі деп жарияланды, оған ресми мемлекеттік қолданыс және тіл білімі саласында орыс тілімен тең мәртебе берілді. "Джедайдың оралуы" фильмін түсірген кезде дыбыс режиссері Раф Мерсиека және оның өмірлік серігі Бен Кертис калмық тілін естігеннен кейін, оның дыбысталуына қызығып, эвоктардың тілін калмық тіліне негіздеді.
Географиялық таралуы
Калмык тілінде сөйлейтін көпшілік Калмыкия Республикасында тұрады, онда ол мемлекеттік тіл. Калмык тілінде сөйлейтін шағын топтар Франция мен АҚШ-та да бар, бірақ калмык тілінің қолданылуы күрт азайып барады. Осы үш елде де тілдесушілердің нақты саны белгісіз. Калмык тілі – құрып бара жатқан тіл. 2012 жылы Нью-Джерси штатындағы, 1950 жылдары АҚШ-қа көшіп келген калмық қауымы калмык тілі мен мәдениетін дамыту үшін Enduring Voices жобасымен бірлесіп жұмыс істеуді жоспарлаған.
Тілдік жіктеме
Синхрондық тұрғыдан алғанда, калмык тілі – ораттың ең ірі нұсқасы. Ол фонетикалық және морфологиялық тұрғыдан Моңғолия мен Қытай Халық Республикасында таралған ойрат диалекттеріне өте жақын. Алайда, диалектілердің өзгешеліктері лексикалық деңгейде, себебі калмык тіліне орыс және түркі тілдерінен сөздер сіңірілген және олардың ықпалына түскен. Калмық тілін ерекшелейтін екі маңызды қасиет – агглютинация және дауыстылар үйлесімділігі. Агглютинативті тілдерде сөздер түбір сөздерге немесе негізгі сөздерге қосымшалар тіркеу арқылы жасалады. Бірақ моңғол тілінде префикстер кең таралған емес. Дауыстылар үйлесімділігі – сөздің түбіріндегі және жұрнақтарындағы дауыстылардың арасындағы сәйкестік. Басқа да ерекшеліктерінің бірі – грамматикалық родтың жоқтығы. Оның урал және ұйғыр тілдерімен ортақ белгілері бар, бұл оның ораттардың ортақ тілінен тарағанын көрсетеді. Ораттар – батысқа қарай кеңейген кезде бірнеше угр және түркі тайпаларын сіңірген төрт орат тайпасының бірлестігі.
Фоналогия
Орта монғол және жазба Ойрат тілдеріне ұқсас, қалмық тілінде тіл түбірінің дауыстылары үйлесімді. Бірақ орта монғол тілінен өзгешелігі, дауыссыз дыбыстар үйлесіммен шектелмейді. Мысалы, /ɣ/ дыбысты веляр фрикатив алдыңғы және артқы дауысты сөздерде кездесуі мүмкін, мысалы, һәәвһә /ɣæːwɣæ/ "жақсы" және һалун /ɣalun/ "қаз". Дегенмен, барлық дауыссыз дыбыстар мен бейтарап азайтылған дауысты /ə/ сөздің үйлесімдік жағдайына, кем дегенде фонетикалық тұрғыдан, ықпал етеді. Үйлесімді дауыстылар жұптары: /a/~/æ/, /o/~/ø/, /u/~/y/, ~, соңғы жұп аллофондық. Бастапқы буын емес, иілген сөздердегі тарихи ұзын дауыстылар қысқа дауыстыларға, ал тарихи қысқа дауыстылар шваға дейін қысқартылды, содан кейін, монғол тіліндегідей, тілдің фонотактикасына сәйкес ауыстырылды. Мысалы, жазба Ойраттағы ɣarān "қол" сөзі һаран /ɣaran/ болып, ɣarɣaqsan "шығу" сөзі һарһсн /ɣarɣsən/ болып өзгерген. Бір буынды сөздердегі ұзын дауыстылар мен дифтонгтар қысқа дауыстыларға дейін қысқартылды: sayin "жақсы" > сән /sæn/. Алайда, мұндай сөздердің иілген түрлерінде қысқа дауыстылар ұзаруға бейім: сән /sæn/ "жақсы" > сәәг /sæːgə/ "жақсы", күн /kyn/ "адам" > күүнә /kyːnæ/ "адам". Соған қарамастан, ұзын дауыстылар бастапқы емес буындарда да айтылуы мүмкін. Бұл сөз үш буыннан тұрса, екінші буыны /a/ немесе /æ/ дауыстысынан, ал үшінші буыны /ə/ дауыстысынан тұрса болады. Мысалдар: гөрәсн [gøræːsᵊn] "сайғақ", туршарт [turʃaːrtə] "барысында", кезәңк [kezæːŋkə] "біраз бұрын", һазрас [ɢazraːsə] "жер".
Стресс
Калмық тілінде фонемиялық емес екпін байқалады, соңғы буын (әріпті дауыспен бітсе де) екпінді болады.
Грамматика
Қалмық тілі, басқа моңғол тілдері сияқты, агглютинативті, жұрнақты және жыныс категориясы жоқ тіл. Оның синтаксисінің кейбір ерекшеліктеріне орыс тілінің әсері тиген; мысалы, дәстүрлі түрде сол жақтан тармақталып, етістіктің конвербиалды түрін қолданатын (жапон тіліне ұқсас) қатысты сөйлемдер қазір көбінесе орыс тіліндегі «который» сәйкес есімдігін пайдаланады, соның салдарынан оң жақтан тармақталады. Тағы бір байқалатын ерекшелік, мүмкін орыс тілінен әсер алған, – болашақ шақты білдіру үшін сөйлемнің баяндамасы ретінде болашақ уақыттың қатысу есімдігін жиі қолдану. Етістік жіктелуінде және есімдік өзгешуінде ешқандай немесе өте аз ерекше жағдайлар (suppletion) кездеседі.
Жазу жүйелері
Ойрат әдеби дәстүрі 11 ғасырға дейін, ескі ұйғыр жазуы қолданылған кезге дейін жетеді. Ойраттағы Тодо бичиг немесе Clear Script деп аталатын ресми қалмық әліпбиін 17 ғасырда қалмық буддасының монахы Зая Пандита жасаған. Ежелгі моңғол жазуы сияқты, Тодо бичиг те жоғарыдан төменге қарай жазылған. Жазба ойрат тілінде моңғол тілінен алынған көптеген сөздер кездеседі, олар күнделікті сөйлеуде қолданылмайды, жазба стандартты және ауызша тілді жақындастыруға жасалған көптеген әрекеттерге қарамастан. Осылайша, 18 ғасырдың басында қалмық тілінің екі жазба түрі тіркелді: діни практикада қолданылатын, көптеген моңғол және тибет сөздерін қамтитын және архаикалық тіл формаларын сақтайтын "кітаптық" түрі, сондай-ақ жеке хат алмасуда қолданылатын және тілдегі өзгерістерді көрсететін "күнделікті" түрі. Тодо бичиг, оны жасаған адамның атымен "заяпандит жазуы" деп те аталады, 1924 жылға дейін, шағын өзгерістермен, қалмықтар арасында қолданыста болды. Қытайдағы ойраттар оны бүгінге дейін пайдаланады. 1924 жылы бұл жазу кириллицаға бейімделу арқылы ауыстырылды, бірақ 1930 жылы латын әрпіне ауыстырылды.
Кирилл әліпбиінің алғашқы үлгілері
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында православиелік миссионерлік қоғам кириллицаны қолдана отырып, калмык тілінде бірқатар оқулықтар шығарды. Осы басылымдардың алғашқысы – 1892 жылғы «Калмық улус мектептері үшін» оқулығы. Бұл оқулықта қолданылған әліпби құрамы: А а, Б б, В в, Г г, Д д, Е е, З з, И и, К к, Л л, М м, Н н, О о, П п, Р р, С с, Т т, У у, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, ь, Э э, Ю ю, Я я, Ӓ ӓ, Ā ā, Ǟ ǟ, Ӧ ӧ, Ō ō, Ȫ ȫ, Ӱ ӱ, Ӯ ӯ, Ӱ̄ ӱ̄, Дж дж, Нг нг, Ій, ій, Йе йе, Йӧ йӧ, Ӓй ӓй, Ӣ ӣ, Э̄ э̄, Ю̄ ю̄, Я̄ я̄. 1902 жылы «Калмықтар үшін оқулық» жарық көрді, онда әліпбидің басқа нұсқасы қолданылды: А а, Б б, Г г, Д д, З з, И и, Й й, К к, Л л, М м, Н н, О о, Р р, С с, Т т, У у, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, ь, Э э, Ӓ ӓ, Ā ā, Ǟ ǟ, Ӧ ӧ, Ō ō, Ȫ ȫ, Ӱ ӱ, Ӯ ӯ, Ӱ̄ ӱ̄, Дж дж, Ҥ ҥ, Ӣ ӣ, Э̄ э̄. Сонымен қатар, ашық шрифттегі әріптер де қолданыла берді. 1924 жылғы 6 қаңтарда Астрахан қаласында калмықтардың басқосуы өтті. Бұл басқосуда көпшілік жазудың ескіргенін жариялады, оның жазу мен оқудағы қиындықтарын, қаріптердің жетіспеуін, телеграфта қолдану мүмкін болмауы және тағы басқаларын атап көрсетті. Осыған байланысты калмық тілін кириллицаға аудару туралы шешім қабылданды. 12 қаңтарда мынадай әріптерден тұратын әліпби бекітілді: А а, Б б, В в, Г г, Д д, Е е, Ж ж, З з, И и, К к, Л л, М м, Н н, О о, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ы ы, Э э, Ю ю, Я я, Ь ь, Й й, ä, ö, ӱ, ң, ӝ. Ұзын дауыстылардың үстіне сызық (макроны) қою көзделген, бірақ іс жүзінде осылай істелмеді. Сондай-ақ, бекітілген жоба болмаса да, түсініксіз дауыстыларды белгілеу үшін ъ әрпі қолданылды. 1926 жылдың қаңтарынан бастап «Улан Халмг» (ru) газеті осы әліпбиде басыла бастады. Калмық әдеби тілінің негізі Торғұт диалектісі болды, бірақ кейіннен норма тек Торғұт емес, Дербет диалектісіне де бағытталды. Кейде сол кездегі басылымдарда ң әрпі ҥ немесе н̈ әрпімен алмастырылды, ал Е е, Ж ж, Ф ф, Щ щ әріптері әліпбиге ресми түрде енгізілмеді. 1926 жылғы 7 қыркүйекте Астрахан қаласындағы Калмық педагогикалық училищесінде өткен басқосуда әліпбиге өзгерістер енгізу туралы шешім қабылданды. Сөйтіп, барлық қосымша әріптер алынып тасталды, олардың орнына D d, V v, H h әріптері қойылды. 1927 жылдың маусым айында бұл әліпби ресми түрде қолданысқа енгізілді, бірақ әдебиет пен баспасөздің көп бөлігі әлі де 1924 жылғы әліпбиде жарық көрді. 1928 жылғы 5–8 ақпанда калмық жазуы бойынша кезекті басқосу өтті, онда әліпби қайтадан реформаланды. D d, V v, H h әріптері алынып тасталды, ал түсініксіз дауыстыларды көрсету үшін Ә ә әрпі енгізілді. Ұзын дауыстыларды сәйкес әріптерді екі рет жазу арқылы белгілеуге шешім қабылданды. Бұл әліпби 1930 жылға дейін қолданылды.