Кіріспе

Аң-сезімнің немесе рухтың эволюциясы Рухани эволюция, жоғары эволюция деп те аталады, бұл ақыл-ойдың немесе рухтың, биологиялық эволюцияға ұқсас, табиғаттың үстемдік еткен қарапайым түрінен рухани немесе құдайлық үстемдік ететін жоғары түрге ұжымдық түрде дамуы туралы идея. Ол "төмен" немесе биологиялық эволюциядан ерекшеленеді.

Анықтама

Басқаша айтқанда, "Жоғары эволюция". Пиясилоның пікірінше, рухани эволюция түсінігі биологиялық эволюциядан айырмашылығы теологиялық болып табылады.

Батыс эзотерикасы

Рухани эволюция теориялары көптеген оккульттік және эзотерикалық ілімдерде маңызды, олар жеке тұлғаның өлімнен кейін (спиритизм) немесе тікелей реинкарнациялар арқылы (теософия, герметизм) дамуы мен өркендеуіне баса назар аударады.

Өмірдің үлкен тізбегі

Платон мен Аристотель дамытқан, ал идеялары Плотин қабылдап, синтездеген Ұлы тізбек ұғымы. Плотин өз кезегінде Августин дінтануына зор әсер етті, одан кейін Аквина мен схоластиктер. Ұлы тіршілік тізбегі Ренессанс және Елизавета дәуіріндегі маңызды тақырып болды, Ағарту дәуірінің идеяларын қалыптастыруға елеусіз әсер етті және 18 ғасыр Еуропасының дүниетанымында маңызды рөл атқарды. Ал 18 және 19 ғасырлардың басында бұл дүниетанымы жанның рухани түрде жоғары көтерілуі немесе сатылап дамуы, яғни Құдайға жақындауы арқылы "уақытқа енгізілді", осылайша өсіп немесе дамуға мүмкіндік алды. Бұл кезде биологиялық эволюция теориясына да әсер етті. "Кішкентай – әдемі" кітабының авторы Э.Ф. Шумахер төрт "патшалыққа" (минералдық, өсімдік, жануарлар, адам) негізделген Ұлы тізбектің жеңілдетілген нұсқасын ұсынды. Шумахер модернистік және ғылыми тақырыптарды қабылдамайды, оның көзқарасы Хьюстон Смит сияқты авторлардың жалғандыққа бағытталғандығын еске түсіреді және Кен Уилбердің "голономдық" иерархиясына немесе "Барлық тіршіліктің ұясына" үлес қосуы мүмкін.

Спиритуизм

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында спиритуалистер эволюция теориясына белгісіздікпен жауап берді. Жалпы алғанда, эволюция тұжырымы спиритуалистік ой-санаққа үйлесімді келді. Дегенмен, адамның жануарлар тегінен пайда болғанына сену рухтың мәңгілігіне қауіп төндірді, себебі егер адам жаратылмаса, оның ерекше рухқа ие болуы қиын еді. Бұл спиритуалистерді рухани эволюцияны қабылдауға итермеледі. XIX ғасырда ағылшын-американдық спиритуалистік идеялар өлімнен кейін жанның жоғарырақ жағдайларға қарай дамуын баса көрсетті, бұл реинкарнацияны мойындайтын спиритизмнен өзгеше болды. Спиритуализм рухтардың өлімнен кейін жаңа өмірлік сфераларға көшетінін үйретті. Бұл тұжырым бойынша, эволюция рухтар әлемінде Жердегіден гөрі "жылдамдатылған және өсуге қолайлы жағдайларда" жүрді. Биолог және спиритуалист Альфред Рассел Уоллес (1823–1913) рухани эволюция процесінде, әсіресе өмір мен сана құбылыстарында жаңа сапалық белгілер пайда болатынына сенді. Уоллес бұл жаңалықтарды табиғаттан тыс күшке жатқызды. Өмірінің соңында Уоллес спиритизмді қолдады және адамның жоғары саналық қабілеттерінің материалдық емес тектен пайда болғанына сенеді. Ол эволюция ғаламның мақсаты бар екенін және тірі организмдердің кейбір аспектілерін таза материалистік процестермен түсіндіру мүмкін емес деп ойлады. 1909 жылы жарияланған «Өмір әлемі» атты мақаласында, кейіннен сол атпен кітапқа айналған, Уоллес 1911 жылғы «Өмір әлемі» кітабында эволюцияға рухани көзқараспен қарады және эволюцияны «жаратушы күш, бағыт беруші сана және түпкі мақсат» деп сипаттады. Уоллес табиғи іріктеу адамның интеллектуалды және моральдық қасиеттерін түсіндіре алмайды деп сенді, сондықтан оларға материалдық емес рухани күштер жауапты деп болжады. Уоллес адамның рухани табиғаты табиғи іріктеу арқылы ғана пайда болмайды, рухани табиғаттың бастауы «рухтың көрінбейтін әлемінен» шығуы керек деп санады. Роберт Брум «Адамның келуі: Кездейсоқтық па, жоспарлама па?» (1933) атты кітабында «рухани агенттер» эволюцияны басқарғанын мәлімдеді, өйткені жануарлар мен өсімдіктердің күрделілігі кездейсоқ пайда болуға мүмкін емес. Брумның пікірінше, кем дегенде екі түрлі рухани күш бар, ал экстрасенстер оларды көре алады. Брум эволюцияның жоспары мен мақсаты бар екенін және Homo sapiens-тің пайда болуы эволюцияның түпкі мақсаты екенін айтты. Брумның сөзіне сүйенсек, «эволюцияның көп бөлігі адам және басқа жануарлар мен өсімдіктер үшін әлемді өмір сүруге қолайлы орынға айналдыру үшін жоспарланғандай көрінеді». Ағылшын-американдық көзқарас 18 ғасырғы «Адамзат тізбегінің» уақыттық сипатына қатысты ұғымдарды еске түсіреді (және олардан шабыттанған болуы мүмкін). Рухани эволюция физикалық (немесе физико-рухани) процесс емес, жан немесе рухтың уақытқа бағынбастан, сапалық түрде өтетін әлемдер немесе кезеңдер идеясына негізделген. Бұл әлі де кейбір спиритуалистік идеялардың маңызды бөлігі болып табылады және кейбір негізгі (фундаменталистік емес) протестанттық христиандық нанымдарымен ұқсас, онда адам өлімнен кейін «жазғы елге» барады (Рухани әлемді қараңыз).

Розенкрейсерлер

Розенкрейцерлер әлемді оқу орны ретінде қарастырады, яғни өмірде қателіктер жасалғанымен, адамдар көбінесе жетістіктерден гөрі қателіктерінен көп нәрсе үйренеді. Қайғы-қасірет – бұл тек қателіктің салдары ретінде қарастырылады, ал қайғының санаға тигізетін әсері адамдарды табиғатқа үйлесімді, жақсы деп танылған жаңа бағыттарда белсенді болуға итермелейді. Адамдар жасырын рухани күшті дамыту мақсатымен өмір мектебіне келген рухтар ретінде көрінеді, өзін әлсіздіктен құдіреттілікке дейін жетілдіреді (мұның ішінде күнәсіздіктен ізгілікке қарай даму да бар), ал адамзат эволюциясының соңында шығармашылық құдайлар деңгейіне жетеді: Ұлы Көрініс күні. Эзотерикалық руханияттағы эпигенез бойынша, адамға берілген сана – адамзаттың барлық дамуына себеп болған бастапқы шығармашылық күштің көрінісі. Осы көзқарасқа сәйкес, адамдар бұрыннан бар нәрсені дамытады, бірақ рухтың белсенділігі арқасында жаңа элементтер қосады. Сондықтан адамдар шығармашылық интеллектке ие, яғни жаратушылар. Адам осы мүмкіндікті іске асыру үшін, оның тәрбиесі ерекшеліктерді пайдалануға мүмкіндік беруі керек, осы арқылы жаратылыс еліктеуден ерекшеленеді. Эпигенез жеке адамда немесе тіпті халықта тоқтап қалса, эволюция да тоқтап, дегенерация басталады.

Нео-Веданта

Гослингтің айтуынша, Свами Вивекананда космологиялық және биологиялық идеяларының көп бөлігін Самкхьяға негіздеген. Батыс ой-пікірі мен эзотеризмнің ықпалымен Вивекананда мен Шри Ауробиндо реинкарнация туралы көзқарас дамытты, онда Илаһи материяға енуі (инволюция) орын алады, ал адам Илаһи өзінің нағыз табиғатын танып, азаттыққа (мокша) жеткенше көптеген өмірлерде дамуы керек. Самкхья – индуистік философияның алты жүйесінің бірі; Самкхьяға дейінгі идеяларды Упанишадтарда, джайнизмде және буддизмде кездестіруге болады. Самкхья екі онтологиялық принципті қарастырады: Пуруша (көруші сана) және Пракрити («табиғат»), оларға ақыл, сана және қабылданатын объектілер кіреді. Самкхья бойынша, Пуруша Пракритиге жақындасқанда, Пракритидің тепе-теңдігін бұзады. Оның нәтижесінде Пракритиден таттвалар деп аталатын бірнеше тізбектелген эссенциялар пайда болады. Ең нәзік таттвалар бірінші болып пайда болады, содан кейін белгілі бір ретпен одан да ауырлары, және соңында элементтер мен сезім мүшелері пайда болады. Самкхья-йоганың жақтастары Пурушаның Пракритиден босатылуына және Пракритидің манифест емес жағдайға оралуына ұмтылады. Шри Ауробиндо мен Пьер Тейяр де Шарден екеуі де жансыз материядан болашақтағы Илаһи санаға қарай даму процесін сипаттайды. Тейяр де Шарден бұны Омега нүктесі деп атайды, ал Шри Ауробиндо – «Суперминд». Пекин адамын (Пекинский человек) табуда маңызды рөл атқарған иезуит палеонтологы Тейяр, планеталық және ғарыштық эволюцияның телеологиялық тұжырымын ұсынды, онда атомдардың, молекулалардың және жансыз материяның пайда болуынан кейін биосфераның дамуы және органикалық эволюция, содан кейін адамның пайда болуы және адам ойының толық қаптамасы ретінде ноосфера пайда болады. Тейярдың пікірінше, эволюция мұнда тоқтамайды, бірақ Омега нүктесінде өзінің шыңына жетіп, бірігеді, ол оны Мәсіхпен теңестіреді.

Степендік теория

Рухани эволюция идеясы қазіргі заманда Шри Ауробиндо, Жан Гебсер және Пиаже сынды бірқатар теорияларда көрініс береді. Бұл модельдерде адамның жеке және ұжымдық дамуы бастапқы психофизикалық пайда болудан бастап, толыққанды рационалды, танымдық және моральдық қабілеттерге дейін, содан әрі бейсаналық күштер толыққанды танылып, интеграцияланатын трансперсоналдық кезеңдерге дейін бірнеше құрылымдық сатылардан өтеді. Онда жекеленген өзіндік сана сезімі әлсірейді немесе толығымен жойылады.

Спиральдық динамика

Әлеуметтік және психологиялық дамудың түсіндірмесі, сонымен қатар рухани эволюцияның теориясы ретінде қарастырылатын спиральдық динамика – Клэр В. Грейвстің зерттеулеріне негізделген. Спиральдық динамика адам мәдениетінің дамуы бірқатар кезеңдерден өтетінін көрсетеді: тіршілікке бағытталған аңшы-жинақшы кезеңінен бастап, сиқырлы тайпалық егіншілік кезеңіне, қала салу және жаулап алу кезеңіне, мифтік діни империя кезеңіне, рационалды ғылыми капиталистік кезеңге, жасыл, толық және кіріктіруші кезеңге дейін. Содан кейін бұл кезеңдердің барлығы қарастырылып, біріктірілетін екінші деңгейге және үшінші трансперсоналдық деңгейге жетеді, онда рухани бірлік немесе Омега нүктесіне қол жеткізіледі, ал барлық алдыңғы кезеңдер осыны іске асыруға ұмтылады. Ол әр мем-плексте/кезеңдегі адамдар сананың шыңына көтеріле алады деп санайды – бұл кез келген аймақтың/заманның пайғамбарлары, болашақты көре білушілер және көшбасшылары.

Кен Уилбер

Соңғы уақытта рухани эволюция тұжырымына 19 ғасырдың басынан бері көріне бермеген құрмет қайтадан берілді. Бұл интегралды теоретик Кен Уилбердің еңбектері арқасында мүмкін болды, оның жазбаларында космологиялық және жеке өлшемдер сипатталған. Осы интегралды философияда (Плотин, Гегель, Шри Ауробиндо, Эрик Янч және тағы басқалардың еңбектерінен шабыттанған) шындық бірнеше саладан немесе сатылардан тұрады, олардың ішінде мыналар да бар: физикалық, тіршілік, психикалық (грек тіліндегі "психе" – "жан" сөзінен кейін), себептік (көрінетін әлемнің пайда болуына себеп болатын немесе тудыратын нәрсе), және соңғы (немесе екілік емес) деңгейлер, олар арқылы жеке тұлға біртіндеп дамиды. Бұл схема көбінесе Тибет буддизмінен алынған болса да, Уилбер осы деңгейлердің барлық даналық ілімдерге ортақ екенін дәлелдейді (және оны көрсету үшін көптеген кестелер мен диаграммаларды пайдаланады). Тұңғыш қарапайым түсіндіргенде, Уилбер адамдардың бірнеше сатыдан өтетінін, олардың ішінде: мистикалық, мифтік, көп түрлі және толықтырғыш саналар бар екенін көреді. Бірақ ол мәдениеттердің де осы сатылардан өтетінін айтады. Гегель сияқты, ол да жеке тұлғалар мен мәдениеттердің дамуын өмірдің өзінің эволюциясы ретінде қарастырады. Уилбер Дон Бекпен бірігіп, спиральді динамиканы өзінің интегралды философиясына енгізіп, керісінше де жасады.