Кабардин тілі: Солтүстік-Батыс Кавказ тілдер тобынан, шамамен 47 дауыссыз дыбысы бар. Шешен және диаспора тілі. Кавказ, Түркия, Иордания, Сирияда таралған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-батыс кавказ тілі – черкестердің ана тілі.
Northwest Caucasian language natively spoken by Circassians
Кабарда тілі (/k//ə/'/b//ɑːr//d//i//ə//n/) Шығыс черкес тілі деп те аталады. Черкес ұлтшылдары екі тілдің аражігін ажыратуға қарсы және оларды "черкес тілі" деп атайды. Бұл тіл негізінен Солтүстік Кавказ республикаларының Қабарда-Балқария және Қарашай-Черкесия (Шығыс Черкесия) аймақтарында, сондай-ақ Түркия, Иордания және Сирияда (соғыстан кейінгі кең ауқымды диаспорада) қолданылады. Онда 47 немесе 48 дауыссыз фонема бар, олардың 22 немесе 23-і үскір дауыстылар, бірақ тек 3 фонемалық дауысты бар. Кабарда тілінде екі негізгі диалект бар: кабарда және бесленей. Кейбір тіл білімі мамандары кабарда тілінің жалпы адыгей немесе черкес тілінің бір диалектісі ғана екенін, ол адыгей және кабарда тілдерінің барлық диалектілерін қамтиды деп санайды. Кабарда халқы өз тіліне көбінесе кабарда тіліндегі "Адыгъэбзэ" ("адыгей тілі") терминін қолданады. Шатасуды болдырмау үшін Жорж Дюмезил сияқты бірнеше тіл білімі мамандары "шығыс черкес" (кабарда) және "батыс черкес" (адыгей) терминдерін қолданды, бірақ "черкес" және "кабарда" екеуі де тіл білімі әдебиетінде кездеседі. Шығыс және батыс черкес диалектілері арасында айқын шекараны құрайтын бірнеше маңызды фонетикалық және лексикалық айырмашылықтар бар, бірақ екеуінің өзара түсіністік деңгейі әлі анықталған жоқ. Бұл мәселені бесленейдің болуымен де күрделендіреді, ол әдетте кабарда тілінің диалектісі саналады, бірақ адыгей тілінің кейбір диалекттерімен де көптеген ерекшеліктерді бөліседі. Кабарда тілі кириллицаның бір түрімен жазылады және Қабарда-Балқарияда (әдетте "кабарда тілі" деп аталады) және Қарашай-Черкесияда (әдетте "черкес тілі" деп аталады) черкестер үшін әдеби тізгіш болып табылады. Барлық солтүстік-батыс кавказ тілдері сияқты, кабарда тілі де ергативті және өте күрделі глагол жүйесіне ие. 2004 жылдан бері түрік телерадиокорпорациясы TRT кабарда тілінің терек диалектінде аптасына жарты сағаттық бағдарлама таратуда.
Kabardian (/k//ə/'/b//ɑːr//d//i//ə//n/) also known as East Circassian, is a Northwest Caucasian language closely related to the Adyghe (West Circassian) language. Circassian nationalists reject the distinction between the two languages and refer to them both as "Circassian". It is spoken mainly in parts of the North Caucasus republics of Kabardino Balkaria and Karachay Cherkessia (Eastern Circassia), and in Turkey, Jordan and Syria (the extensive post war diaspora). It has 47 or 48 consonant phonemes, of which 22 or 23 are fricatives, depending upon whether one counts as phonemic, but it has only 3 phonemic vowels. It is one of very few languages to possess a clear phonemic distinction between ejective affricates and ejective fricatives. The Kabardian language has two major dialects: Kabardian and Besleney. Some linguists argue that Kabardian is only one dialect of an overarching Adyghe or Circassian language, which consists of all of the dialects of Adyghe and Kabardian together, and the Kabardians themselves most often refer to their language using the Kabardian term Adighabze ("Adyghe language"). Several linguists, including Georges Dumézil, have used the terms "eastern Circassian" (Kabardian) and "western Circassian" (Adyghe) to avoid that confusion, but both "Circassian" and "Kabardian" may still be found in linguistic literature. There are several key phonetic and lexical differences that create a reasonably well defined separation between the eastern and the western Circassian dialects, but the degree to which the two are mutually intelligible has not yet been determined. The matter is also complicated somewhat by the existence of Besleney, which is usually considered a dialect of Kabardian but also shares many features with certain dialects of Adyghe. Kabardian is written in a form of Cyrillic and serves as the literary language for Circassians in both Kabardino Balkaria (where it is usually called the "Kabardian language") and Karachay Cherkessia (where it is called the "Cherkess language"). Like all other Northwest Caucasian languages, Kabardian is ergative and has an extremely complex verbal system. Since 2004, the Turkish broadcasting corporation TRT has maintained a half an hour programme a week in the Terek dialect of Kabardian.
Фоналогия
Л л фонемасы көбінесе Кабарда және Черкесия черкестерімен дауысты альвеолярлық бүйірлік фрикатив ретінде айтылады, бірақ көптеген кабардалар оны диаспорада альвеолярлық бүйірлік апроксимант ретінде айтады. Адыге тіліндегі лабиализацияланған альвеолярлық сыңғырлаушы аффикаттар мен фрикативтер тізімі Кабарда тілінде лабиодентальды консонанттарға айналды, мысалы, кабарда тіліндегі мафӏэ "от", зэвы "тар", фыз "әйел" және вакъэ "кепшік" сөздері адыге тілінде машӏо, зэжъу, шъуз және цуакъэ деп айтылады. Кабарда тілінде лабиализацияланған дауыссыз велярлық фрикатив бар, ол адыге тіліндегіге сәйкес келеді, мысалы, адыге тіліндегі "тфы" ("бес" - кабарда тілінде тху). Беслен диалектінде әдеби кабарда тіліндегіге сәйкес келетін альвеолярлық бүйірлік эжективті аффикат бар. Түрік кабардалары (Узунайла) мен Беслендерде әдеби кабарда тіліндегі және оған сәйкес келетін жұмсақ дауысты велярлық тоқтату және жұмсақ велярлық эжектив бар.
The phoneme written Л л is pronounced as a voiced alveolar lateral fricative mostly by the Circassians of Kabarda and Cherkessia, but many Kabardians pronounce it as an alveolar lateral approximant in diaspora. The series of labialized alveolar sibilant affricates and fricatives that exist in Adyghe became labiodental consonants in Kabardian, for example the Kabardian words мафӏэ "fire", зэвы "narrow", фыз "wife" and вакъэ "shoe" are pronounced as машӏо , зэжъу , шъуз and цуакъэ in Adyghe. Kabardian has a labialized voiceless velar fricative which correspond to Adyghe , for example the Adyghe word "тфы" ( "five" is тху in Kabardian. In the Beslenei dialect, there exists an alveolar lateral ejective affricate which corresponds to in literary Kabardian. The Turkish Kabardians (Uzunyayla) and Besleneys have a palatalized voiced velar stop and a palatalized velar ejective which corresponds to and in literary Kabardian.
Қосындылар
Лабиалдық альвеолярлық Пост-альвеолярлық Алвеолопатальдық Велярлық Увулярлық Фарингеалдық Глотальдық Орталық Латеральды қарапайым лабиалды лабиалды лабиалды Мұрындық Жабық 1 дауыссыз 2 дауысты 2 1 Аффрикат жарылысты дауыссыз дауысты Фрикатив жарылысты дауыссыз дауысты Апроксимант Тілдіргіш Кейбір кабардин диалектілерінде (мысалы, Басланей диалектісі, Ұзыняйла диалектісі) басқа кабардин диалектілерімен біріккен жұмсақ дауысты велярлық тоқыл және жұмсақ велярлық жарылыс бар. Мысалы, Басланейдегі "гьанэ" "көйлек" және "кӏьапсэ" "арқан" сөздері басқа кабардин диалектілерінде "джанэ" және кӏапсэ деп айтылады. Тек қарыз сөздерде ғана кездесетін дауыссыздар. Жарылысты дауыссыздың (бірақ фрикативтер емес) глоттализациясы өте әлсіз болуы мүмкін және көбінесе шырылдаған дауысқа айналады, яғни көмекші дауыстықпен дыбысталады. Осыған ұқсас нәрсе тарихи тұрғыдан Вейнах тілдерінде де болған сияқты.
Labial Alveolar Post alveolar Alveolo palatal Velar Uvular Pharyngeal Glottal Central Lateral plain lab. pal. plain lab. plain lab. Nasal Plosive ejective 1 voiceless 2 voiced 2 1 Affricate ejective voiceless voiced Fricative ejective voiceless voiced Approximant Trill
In some Kabardian dialects (e. g. Baslaney dialect, Uzunyayla dialect), there is a palatalized voiced velar stop and a palatalized velar ejective that were merged with and in most Kabardian dialects. For example, the Baslaney words "гьанэ" "shirt" and "кӏьапсэ" "rope" are pronounced in other Kabardian dialects as "джанэ" and кӏапсэ Consonants that exist only in borrowed words. The glottalization of the ejective stops (but not fricatives) can be quite weak, and has been reported to often be creaky voice, that is, to have laryngealized voicing. Something similar seems to have happened historically in the Veinakh languages.
Тарих
XIX ғасырға дейін қабарда тілінде әдеби дәстүр болған жоқ, сондай-ақ, оның өз орфографиясы да болмады. Ол кезде черкестер үшін әдеби тіл ретінде түрік тілі қолданылды. 1820 жылдардан бастап түрлі қабарда әдебиетшілері араб негізіндегі жазуларды жинақтау және стандарттау жұмыстарын жүргізді. 1920 жылдардың басына қарай ресми түрде қабылданған араб жазуы білім беру және әдебиет саласында кеңінен қолданылды. Бірақ 1924 жылы қабарда араб әліпбиі жойылды да, латын әліпбиімен алмастырылды. 1930 жылы латын әліпбиінің екінші нұсқасы қабылданды. Бұл тағы 6 жылға созылды, ал 1936 жылы латын әліпбиі кириллицаның пайдасына тасталды. Қабарда кириллицасы 1938 жылы қайта жаңартылды, және осы 1938 жылғы нұсқасы одан бері халық арасында және ресми түрде қолданылуда. Қабарда тілі үшін орфографияны жасауға жасалған алғашқы маңызды әрекетті белгілі қабарда ақыны Ш. Ногма 1825 жылы жасады. Оның әліпбиі 42 әріптен тұрды, оның ішінде 15 әріп оның өзі енгізген, кейбіреулері әдеттегі рәмнен (әріптердің негізі, оған нүктелер мен диакритикалық белгілер қосылады) өзгешеленетін ерекше формаға ие болды. Сөйтіп, оның әліпбиі қалыптаспады. Әліпби келесі әріптерден тұрады: A a, B b, C c, Ç ç, Ć ć, D d, E e, É é, F f, Ḟ ḟ, G g, Ǵ ǵ, Ğ ğ, H h, Ḣ ḣ, I ı, İ i, J j, Ĵ ĵ, K k, Ḱ ḱ, Ǩ ǩ, L l, Ĺ ĺ, M m, N n, O o, Ö ö, P p, Ṕ ṕ, Q q, R r, S s, Ś ś, Š š, Ş ş, Ṩ ṩ, T t, Ṫ ṫ, U u, Ü ü, W w, V v, X x, Y y, Z z, Ź ź, '
Prior to the 19th century, Kabardian did not have a literary tradition yet, and it did not have a native orthography. At the time, Ottoman Turkish was used as the literary language by Circassians. Starting in the 1820s, efforts at compiling and standardizing Arabic based scripts were undertaken by various Kabardian literaturists, and by the early 1920s, an officially adopted Arabic based script was in widespread educational and literary use. However, in 1924, Kabardian Arabic alphabet was discarded and replaced with Latin A second version of Latin script was adopted in 1930. This lasted for another 6 years, and in 1936, Latin alphabet was discarded in favour of Cyrillic. Kabardian Cyrillic alphabet underwent an iteration of modification in 1938, and the 1938 version has been in popular and official use eversince. First ever notable attempt at compiling an orthography for Kabardian was conducted by famous Kabardian poet, Sh. Nogma, in 1825. His alphabet consisted of 42 letters, including 15 letters introduced by him, some of which had unusual forms, diverging from the conventional rasm (base of letters which are then used for addition of dots and diacritics). His alphabet thus didn't take hold. The alphabet consists of the following letters:A a, B b, C c, Ç ç, Ć ć, D d, E e, É é, F f, Ḟ ḟ, G g, Ǵ ǵ, Ğ ğ, H h, Ḣ ḣ, I ı, İ i, J j, Ĵ ĵ, K k, Ḱ ḱ, Ǩ ǩ, L l, Ĺ ĺ, M m, N n, O o, Ö ö, P p, Ṕ ṕ, Q q, R r, S s, Ś ś, Š š, Ş ş, Ṩ ṩ, T t, Ṫ ṫ, U u, Ü ü, W w, V v, X x, Y y, Z z, Ź ź, '
Грамматика
Қабарда тілі, барлық Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері сияқты, негізгі белгісі – жасаушы-нысан-әрекет тілдік құрылымы, және ол ергативтік-абсолютивтік байланыспен ерекшеленеді.
Kabardian, like all Northwest Caucasian languages, has a basic agent–object–verb typology, and is characterized by ergative–absolutive alignment.
Мысал
Келесі мәтіндер Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның ресми аудармаларынан, оның ағылшын тіліндегі түпнұсқасымен бірге, кабардиан және адыге тілдеріндегі үзінділер. Ағылшын Кабардиан Адыге Адам құқықтары туралы жалпы декларация Цӏыху Хуэфащэхэм Теухуа Дунейпсо Джэпсалъэ Цӏыф Фэшъуашэхэм Афэгъэхьыгъэ Дунэепстэу ДжэпсалъБарлық адамдар бостан және қадір-қасиеті мен құқықтары тұрғысынан тең болып дүниеге келеді. Олардың ақыл-ойы мен ар-ұжданы бар, және олар бір-бірімен бауырластық рухта әрекет етуі керек.
The following texts are excerpts from the official translations of the Universal Declaration of Human Rights in Kabardian and Adyghe, along with the original declaration in English. English Kabardian AdygheUniversal Declaration of Human Rights Цӏыху Хуэфащэхэм Теухуа Дунейпсо Джэпсалъэ Цӏыф Фэшъуашэхэм Афэгъэхьыгъэ Дунэепстэу ДжэпсалъArticle 11 нэ пычыгъуэ1 нэрэ пычыгъуAll human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood. ЦӀыху псори щхьэхуиту, я щӀыхьымрэ я хуэфащэхэмрэкӀэ зэхуэдэу къалъхур. Акъылрэ зэхэщӀыкӀ гъуазэрэ яӀэщи, зыр зым зэкъуэш зэхащІэ яку дэлъу зэхущытын хуейхэщ. ЦӀыф пстэури шъхьэфитэу, ялъытэныгъэрэ яфэшъуашэхэмрэкӀэ зэфэдэу къалъфы. Акъылрэ зэхэшӀыкӀ гъуазэрэ яӀэшъы, зыр зым зэкъош зэхашІэ азфагу дэлъэу зэфыщытынхэ фае. TransliterationC‡yhu Huèfaŝèhèm Teuhua Dunejpso DžèpsalʺèC‡yf Fèšʺuašèhèm Afègʺèhʹygʺè Dunèepstèu Džèpsalʺ1 nè pyčygʺuè1 nèrè pyčygʺuC‡yhu psori ŝhʹèhuitu, â ŝ‡yhʹymrè â huèfaŝèhèmrèk‡è zèhuèdèu kʺalʺhur. Akʺylrè zèhèŝʺykʺ gʺuazèrè â‡èŝi, zyr zym zèkʺuèš zèhaŝ‡è âku dèlʺu zèhuŝytyn huejhèŝ. C‡yf pstèuri šʺhʹèfitèu, âlʺytènygʺèrè âfèšʺuašèhèmrèk‡è zèfèdèu kʺalʺfy. Akʺylrè zèh蚇yk‡ gʺuazèrè â‡èšʺy, zyr zym zèkʺoš zèhaš‡è azfagu dèlʹèu zèfyŝytynhè fae. Pronunciation