Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жеке тізімдегі пропорционалды дауыс беру жүйесі
Personalized list proportional voting system
Ашық тізім – партиялық тізімдегі пропорционалды өкілдіктің кез келген түрі, онда сайлаушылар партияның кандидаттарының сайлану ретіне белгілі бір дәрежеде әсер ете алады. Бұл жабық тізімге қарама-қарсы, онда партия тізімдері сайлау уақытында алдын ала белгіленген, өзгермейтін тәртіппен құрылады және жалпы сайлаушы партия тізіміндегі кандидаттардың орнына ешқандай ықпал ете алмайды. Ашық тізім жүйесі сайлаушыларға партиялардың өзінен бөлек немесе олармен қатар жеке тұлғаларды таңдауға мүмкіндік береді. Әртүрлі жүйелер сайлаушыға бастапқы ретті өзгертуге әртүрлі деңгейде мүмкіндік береді. Сайлаушының кандидаттарға берген дауыстары әдетте басымдық дауысы деп аталады; сайлаушылар ашық тізімдегі кандидаттарға бір немесе бірнеше басымдық дауысы бере алады. Ашық тізімдер Германияда «жекелендірілген пропорционалды өкілдік» деп аталатын аралас мүшелік пропорционалды өкілдіктен өзгеше. Дегенмен, кейбір аралас жүйелер тізімдік пропорционалды өкілдіктің құрауында ашық тізімдерді пайдалана алады.
Open list describes any variant of party list proportional representation where voters have at least some influence on the order in which a party's candidates are elected. This is as opposed to closed list, in which party lists are in a pre determined, fixed order by the time of the election and gives the general voter no influence at all on the position of the candidates placed on the party list. An open list system allows voters to select individuals rather than, or in addition to parties. Different systems give the voter different amounts of influence to change the default ranking. The voter's candidate choices are usually called preference vote; the voters are usually allowed one or more preference votes for the open list candidates. Open lists differ from mixed member proportional representation, also known as "personalized proportional representation" in Germany. Some mixed systems, however, may use open lists in their list PR component.
Салыстырмалы түрде жабық
"Салыстырмалы түрде жабық" ашық тізім жүйесінде кандидаттың бір мандатты жеңіп алуы үшін өзі жеке дауыс берудің толық квотасын алуы қажет. (Бұл квота, шамамен айтқанда, берілген дауыстардың жалпы санының толтырылатын мандаттар санына бөлінуімен есептеледі. Көбінесе, қажетті нақты сан – Hare квотасы, бірақ Droop квотасы да қолданылуы мүмкін.) Партия жеңіп алған мандаттардың жалпы санынан осы квотаны орындаған кандидаттарының санын алып тастағанда бос қалған мандаттардың саны шығады. Бұл бос мандаттар партияның әлі сайланбаған, бастапқы тізімде ең жоғары дәрежеде тұрған кандидаттарына реттілік бойынша беріледі.
A "relatively closed" open list system is one where a candidate must get a full quota of votes on their own to be assured of winning a seat. (This quota, broadly speaking, is the total number of votes cast divided by the number of places to be filled. Usually, the precise number required is the Hare quota, but the Droop quota can also be used.) The total number of seats won by the party minus the number of its candidates that achieved this quota gives the number of unfilled seats. These are then successively allocated to the party's not yet elected candidates who were ranked highest on the original list.
Мысалдар
Исландия: Парламенттік және жергілікті сайлауларда сайлаушылар партия тізіміндегі ретті өзгерте немесе тізімнен үміткерді толығымен шығара алады. Нәтижеге әсер ету үшін қанша дауыс өзгертілуі қажеттігі, партияның аталған сайлау округінде немесе муниципалитетте жеңген орын санына және үміткердің тізімдегі орнына байланысты. 2007 және 2009 жылғы парламент сайлауларында сайлаушылар партия тізімдерін өзгерту арқылы кандидаттардың тізімдегі орнын өзгерте алды. Дегенмен, бұл қай үміткердің парламентке сайланатынына әсер етпеді. Норвегия: Парламент сайлауында партия тізімінің реттілігін өзгерту үшін сайлаушылардың 50% кандидатқа дауыс беруі керек, яғни іс жүзінде сайлаушылардың нәтижені өзгертуіге мүмкіншілік жоқ, бұл – де-факто жабық тізім жүйесі. Облыстық сайлауларда бұл көрсеткіш 8% құрайды.
Iceland: In both parliamentary and municipal elections, voters may alter the order of the party list or strike candidates from the list completely. How many votes need to be altered in this way to have an effect on the results varies by the number of seats won by the party in the constituency or municipality in question and the candidate's place on the list. In the parliamentary elections of 2007 and 2009, voters altered the party lists enough to change the ranking of candidates within party lists. However, this did not affect which candidates ultimately got elected to parliament. Norway: In parliamentary elections, 50% of the voters need to vote for a candidate in order to change the order of the party list, meaning that, in practice, it is almost impossible for voters to change the result and it is de facto a closed list system. In county elections there is a threshold of 8%.
Лемалық заң
Лей де Лемас заңы сайлаушыға дауыс бюллетенінде бір саяси партия ішіндегі әртүрлі саяси фракцияларға немесе кандидаттар тізімдеріне басымдық беру мүмкіндігін береді.
The Ley de Lemas allows the voter to indicate on the ballot the preference for different political factions or lists of candidates within a political party.
Австрия
Ұлттық Кеңестің мүшелері штаттар бойынша (7-ден 36 орынға дейін ауытқып келетін) және 39 округ бойынша құрылған тоғыз көпмандатты сайлау округінде ашық тізім пропорционалдық өкілдік жүйесі арқылы сайланады. Дауыс берушілер бір партияға дауыс беруге және сол партия ішіндегі таңдаған кандидаттарына федералды, штат және сайлау округі деңгейінде бір-бір басымдық дауыс беруге құқылы. Кандидаттың тізімде жоғарылауы үшін федералды деңгейде партияның нәтижесінің 7%, штат деңгейінде 10% және сайлау округі деңгейінде 14% деңгейін өту қажет. Округ деңгейіндегі кандидаттар бюллетеньде тізімделген, ал дауыс берушілер штат және федералды деңгейдегі таңдаған кандидаттарын қолмен жазуы тиіс.
The members of the National Council are elected by open list proportional representation in nine multi member constituencies based on the states (with varying in size from 7 to 36 seats) and 39 districts. Voters are able to cast a single party vote and one preference votes each on the federal, state and electoral district level for their preferred candidates within that party. The thresholds for a candidate to move up the list are 7% of the candidate's party result on the federal level, 10% on the state level and 14% on the electoral district level. Candidates for the district level are listed on the ballot while voters need to write in their preferred candidate on state and federal level.
Қазақстан
Хорватияда сайлаушы тізімдегі бір ғана кандидатқа дауыс бере алады, бірақ партияның дауыстарының кемінде 10% алған кандидаттар ғана тізімдегі басқа кандидаттарға қарағанда артықшылыққа ие болады.
In Croatia, the voter can give their vote to a single candidate on the list, but only candidates who have received at least 10% of the party's votes take precedence over the other candidates on the list.
Чехия
Чехия парламент сайлауында сайлаушыларға 4 жеке дауыс беріледі. Аймақтық деңгейде 5%-дан артық жеке дауыс алған кандидаттар ғана тізімнен жоғары тұрады. Еуропалық парламент сайлауында процедура осыған ұқсас, бірақ әр сайлаушыға 2 ғана жеке дауыс беріледі.
In Czech parliamentary elections, voters are given 4 preference votes. Only candidates who have received more than 5% of preferential votes at the regional level take precedence over the list. For elections to the European Parliament, the procedure is identical but each voter is only allowed 2 preference votes.
Индонезия
Индонезияда квотаның кем дегенде 30 пайызын алған әрбір кандидат автоматты түрде сайланады.
In Indonesia, any candidate who has obtained at least 30% of the quota is automatically elected.
Нидерланды
Нидерландыда сайлаушы тізімдегі кез келген кандидатқа дауыс бере алады (мысалы, Өкілдер палатасына сайлауда); осы кандидатқа берілген дауыс "жеке дауыс" (голланд тілінде voorkeurstem) деп аталады. Квотаның кемінде 25% -ын алған кандидат, партия тізімінде жоғары тұрған, бірақ жеке дауыстарды аз алған партияның басқа кандидаттарынан басымдық алады. Көптеген адамдар тізімдегі бірінші кандидатқа дауыс береді, бұл жеке кандидатқа ерекше дауыс беру емес, партияға жалпы қолдау көрсетуді білдіреді. Бірақ кейде адамдар нақты бір адамды қолдағысы келеді. Мысалы, көптеген әйелдер тізімдегі алғашқы әйелге дауыс береді. Егер кандидат жеткілікті жеке дауыс жинаса, тізімдегі орны орынсыз қалдырса да, парламентте орын алады. 2003 жылғы сайлауда бұрынғы көші-қон және интеграция министрі Хилбранд Навийн, тізімдегі соңғы кандидат болғанымен, Пим Фортуйн тізімі бойынша жеке дауыстар арқасында парламентке сайланды.
In the Netherlands, the voter can give their vote to any candidate in a list (for example, in elections for the House of the Representatives); the vote for this candidate is called a "preference vote" (voorkeurstem in Dutch). Candidate with at least 25% of the quota takes priority over the party's other candidates who stand higher on the party list but received fewer preference votes. Most people vote for the top candidate, to indicate no special preference for any individual candidate, but support for the party in general. Sometimes, however, people want to express their support for a particular person. Many women, for example, vote for the first woman on the list. If a candidate gathers enough preference votes, then they get a seat in parliament, even if their position on the list would leave them without a seat. In the 2003 elections Hilbrand Nawijn, the former minister of migration and integration, was elected into parliament for the Pim Fortuyn List by preference votes even though he was the last candidate on the list.
Словакия
Словакияда әрбір сайлаушы партиядан өзге, партиялық тізімнен бірден төртке дейін үміткерді таңдай алады. Партияның сайлаушыларының 3% астамы дауыс берген үміткерлер (жалпы дауыс саны бойынша) бірінші болып сайланады, тек содан кейін ғана партиялық тізімнің реті қолданылады. Еуропалық сайлауда сайлаушылар екі үміткерді таңдайды, ал үміткерлер партиялық тізімді жоңдау үшін дауыстардың жалпы санының 10% астамын алуы тиіс. 2009 жылғы Еуропалық сайлауда Словакияның он үш Еуропарламент депутатының үшеуі тек жеке дауыстардың арқасында сайланды (партиялық тізімдегі орны жеткіліксіз болғандықтан, әйтпесе жеңіске жете алмас еді), ал тек біреуі (SMER партиясынан Катарина Неведялова) партиялық тізімдегі орны бойынша ғана сайланды (өзге үміткерлерге қарағанда жеке дауыстары аз болған, бірақ олардың партиялық сайлаушыларының 10 пайызынан кемірек дауыс берген).
In Slovakia, each voter may, in addition to the party, select one to four candidates from the ordered party list. Candidates who are selected by more than 3% of the party's voters are elected (in order of total number of votes) first and only then is the party ordering used. For European elections, voters select two candidates and the candidates must have more than 10% of the total votes to override the party list. In the European election in 2009 three of Slovakia's thirteen MEPs were elected solely by virtue of preference votes (having party list positions too low to have won otherwise) and only one (Katarína Neveďalová of SMER) was elected solely by virtue of her position on the party list (having fewer preference votes than a number of other candidates who themselves, nevertheless had preferences from fewer than 10 percent of their party's voters).
Швеция
Швецияда "ең ашық" тізім пайдаланылады, бірақ жеке дауыс партия тізіміндегі реттілікті басып өтуі үшін, адам партияның дауыстарының 5% -ын алуы керек. Жеке тұлғалар арасындағы басымдылықты көрсетпей дауыс беруге болады, алайда партиялар өз сайлаушыларын партияның жетекші үміткерін қолдауға шақырады, осылайша партияның төменгі сатыдағы біреуге жеңіліп қалмас үшін оларды қорғауға тырысады. 2022 жылғы Швецияның жалпы сайлауында ашық тізім опциясын пайдаланған сайлаушылардың үлесі 22,49% болды.
In Sweden, the "most open" list is used, but a person needs to receive 5% of the party's votes for the personal vote to overrule the ordering on the party list. Voting without expressing a preference between individuals is possible, although the parties urge their voters to support the party's prime candidate, to protect them from being beaten by someone ranked lower by the party. The share of voters using the open list option at 2022 Swedish general election was 22.49%.
Ең ашық
"Ең ашық" тізім жүйесі – бұл әрбір кандидатқа түскен дауыстардың абсолютті саны "сайлау ретін" толық анықтайды (тізімдегі орналасу тек "теңдікті шешу құралы" ретінде ғана қолданылады). Мұндай жүйе қолданылған жағдайда, әрбір партия ішінде қосымша, виртуалды және берілмейтін дауыспен сайлау (сайлаушылардың басымдық дауыстарының санына қарай бір немесе бірнеше) жүзеге асады деуге болады. Бұл жүйе Финляндия, Латвия және Бразилияда көпмандатты сайлауларда қолданылады. 2001 жылдан бері осы "ең ашық" тізімдер Жапонияның 242 мүшелі жоғарғы палатасындағы 96 пропорционалдық мандатты іске асыру үшін де қолданылуда (қалған 146 мандат көпшілік дауыспен, SNTV/FPTP жүйесі арқылы сайланады). Әртүрлі елдерде кандидаттар арасындағы теңдікті шешудің әртүрлі тәсілдері бар. Мысалы, Финляндияда теңдік сырға салу арқылы шешіледі, ал Бразилияда ең үлкен жасқа толуға жақын кандидат жеңіске жетеді.
The "most open" list system is the one where the absolute number of votes every candidate receives fully determines the "order of election" (the list ranking only possibly serving as a "tiebreaker"). When such a system is used, one could make the case that within every party an additional virtual non transferable vote election (single or multiple based on the number of preference votes available to the voters) is taking place. This system is used in all Finnish, Latvian and Brazilian multiple seat elections. Since 2001, lists of this "most open" type have also been used in the elections to fill the 96 proportional seats in the 242 member upper house of Japan (the other 146 are elected through a majoritarian, SNTV/FPTP system). Different countries have different methods of breaking ties between candidates. For example, in Finland ties may be resolved by a coin toss, while in Brazil the oldest candidate wins the tie.
Тегін тізімдер немесе панашаж
"Еркін тізім" (паначаж) қағидаты ашық тізімге ұқсас, бірақ бір тізімдегі бір үміткерге бір дауыс берудің орнына, сайлаушы (әдетте) толтырылатын орындар санына тең дауысқа ие болады және оларды әртүрлі тізімдердегі әртүрлі үміткерлер арасында бөле алады. Сайлаушылар жинақталымды дауыс беруге ұқсас, бір үміткерге көбірек дауыс бере алады, сондай-ақ кейбір үміткерлердің аттарын жоюға (Streichen немесе Reihen) болады. Бұл сайлаушыға қай үміткерлердің сайланатынын анықтауда көбірек мүмкіндік береді. Ол Лихтенштейн, Люксембург және Швейцариядағы барлық деңгейдегі сайлауларда, Эквадор, Сальвадор және Гондурастағы конгресс сайлауларында, сондай-ақ Германияның көптеген штаттарындағы жергілікті сайлауларда, 1000 тұрғынынан аз француз коммуналарында және Чехиядағы муниципалдық сайлауларда қолданылады.
A "free list", more usually called panachage, is similar in principle to the most open list, but instead of having just one vote for one candidate in one list, a voter has (usually) as many votes as there are seats to be filled, and may distribute these among different candidates in different lists. Voters may also give more votes to one candidate, in a manner similar to cumulative voting, and delete (Streichen or Reihen, ) the names of some candidates. This gives the voter more control over which candidates are elected. It is used in elections at all levels in Liechtenstein, Luxembourg, and Switzerland, in congressional elections in Ecuador, El Salvador, and Honduras, as well as in local elections in a majority of German states, in French communes with under 1,000 inhabitants, and in Czech municipal elections.
Ел бойынша
Кейбір мемлекеттер ашық тізімге қосымша, мысалы, жеке сайлау округтерінде көп дауыс алған кандидатты жеңісші деп жариялау жүйесін де қолдануы мүмкін. Көптеген елдерде ашық тізім жүйесі заң шығарушы органның тек бір палатасында ғана қолданылады.
Some of these states may use other systems in addition to an open list, for example first past the post in individual constituencies. Some countries use open list may only be used in one of the chambers of the legislature.