Кіріспе

1546–1547 жылдардағы Киелі Рим империясындағы қақтығыс, 1552 жылғы княздер көтерілісі.

Шмалькальдия соғысы (Schmalkaldischer Krieg) – 1546 жылдан 1547 жылға дейін Киелі Рим империясы императоры Карл V (сонымен бірге Испания королі Карл I) әскерлері, Альба герцогы мен Саксония герцогының басшылығымен, және Лютерандық Шмалькальдия лигасы арасында Киелі Рим империясының ішінде болған қысқа мерзімді қарулы қақтығыс.

Өмірбаян

Лютерандық реформация барысында көптеген императорлық мемлекеттер жаңа дінді қабылдады, бұл Католик Хабсбург әулетінің қарсылығына ұшырады. Олар бұл өзгерістерді орталық императорлық биліктің ықпалына нұқсан келтіретін автономияны күшейту талпырысы ретінде қарастырды. 1521 жылы Вормс қаласында өткен мәжілісте император Карл V Мартин Лютерді тыйым салып, оның жазбаларын таратуға тыйым салды. Мәжілістің жарлықтары Лютерді айыптады және Киелі Рим империясының азаматтарына оның идеяларын қорғауға немесе таратуға ресми түрде тыйым салды. Лютерандық идеяларды қолдаушылардың барлық мүлкі тәркіленді, тәркіленген мүліктің жартысы императорлық үкіметке, ал қалған жартысы айыптауды ұсынған тарапқа берілді. Лютерді тұтқындап, жазалау жоспарланғанымен, оның халық арасындағы зор ықпалына байланысты орындалуы кейінге қалдырылды. Нюрнберг мәжілістері Лютерді тұтқындау мақсатына жетпеді, ал 1526 жылғы Шпайер мәжілісі бұрынғы шешімді кері қайтарып, Вормс жарлығын уақытша тоқтатты. Бұл мәжіліс 1529 жылғы Шпайер мәжілісінде айыпталды, бұл Шпайердегі наразылыққа алып келді және «протестант» терминінің пайда болуына себеп болды. Осыдан кейін 1530 жылы Аугсбург мәжілісінде лютерандық Аугсбург пайымдамасы мен католик Confutatio Augustana ұсынылды. Confutatio-ға жауап ретінде Филипп Меланхтон Prima delineatio-ны дайындады. Император бұл құжатты қабылдамаса да, Меланхтон оны жеке құжат ретінде жетілдіріп, 1537 жылы Шмалькалден лигасының мәжілісінде Аугсбург пайымдамасының кешірімі ретінде қол қойылды. Алайда, католик тарапы 1545-63 жылдардағы Трент соборына дейін оған жауап бермеді. Саксония электоры Иоанн Фридрих I және Гессен ландгравы Филипп I басқарымындағы бірнеше лютерандық мемлекеттер 1531 жылы Шмалькалден қаласында кездесіп, Шмалькалден лигасын құрды. Алғашқыда 1532 жылғы Нюрнберг діни келісімі Шмалькалден лигасының мүшелеріне діни бостандық берді. Бірақ 1544 жылы Карл V Италия соғысынан Германияға оралды, Крепи келісімін жасады және Папа Павел III-пен, сондай-ақ лютеран князьдерімен, ең алдымен Саксония герцогы Мориспен одақ құруға кірісті, ол Саксония электоры Иоанн Фридрих I-нің Альбертин туысы еді. Императордың соғысқа дайындықтарын ескере отырып, Шмалькалден лигасының басшылары 1546 жылдың 4 шілдесінде Ихтерхаузенде бас қосты. Олар лиганың императормен болатын қақтығысқа қалай дайындалуы керектігін талқылады. Иоанн Фридрих пен Гессеннің Филиппі императордың қаржылық мүмкіндіктері артық екенін және үлкен әскер құра алатынын мойындады. Алайда, олар өздерінің әскерлерін императордан жылдам жұмылдыра алатындарын байқады, өйткені Карл V әлі де жалдамалы әскердің көп бөлігін шоғырландырмаған еді. Соның салдарынан, олар алдын ала соғыс жүргізуге шешім қабылдады. Мартин Лютердің ақпан айында қайтыс болуы олардың шешіміне кедергі келтіретін маңызды факторды жойды. Лютер империя мен Шмалькалден лигасы арасындағы соғыстың заңдылығы мен моральдық тұрғысынан қарсы болған. Лютердің пікірінше, тек «пивоқұрт» сияқты билеушіге ғана оның поддандылары қарсылық білдіре алады. Император Дунай бойында басталатын жорығына шамамен 52 000 адамнан тұратын әскер жинады (20 000 неміс, 12 000 итальян, 10 000 испан және 10 000 нидерландтық).

Қақтығыстар

Соғыс Швабияда басталды, бірнеше лютерандық императорлық қалалардың біріккен әскері Аугсбург князь-епископтарының иелігіндегі католиктік Фюссен қаласын басып алып, императорлық күштерді Бавария герцогтігіндегі Ингольштадт бекінісіне қарай итерді. Дегенмен, императордың итальяндық әскерлерін келтіруіне кедергі келтіру мақсатында Австриялық Тирольге шабуыл жасау жоспарлары Шмалькальдиялық княздердің қолдауын таппады. Бавария герцогы Вильгельм IV және Габсбургтің австриялық архиепископы Фердинанд I соғыста бейтараптық саясатын ұстанды, бұл Карл V-ке императорлық әскерді кез келген кедергісіз шоғырландыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Шмалькальдиялық көшбасшылар бекініп алған императорлық әскерге қарсы шайқас ұйымдастыра алмады. 1546 жылдың 20 шілдесінде сайлаушы Иоанн Фредерик I және ландграф Филипп I католиктік Брансвик-Вольфенбюттель герцогы Генрих V-ті 1542 жылы тақтан түсіргені үшін императорлық қара тізімге енгізілді. Саксония герцогы Морис осы мүмкіндікті пайдаланып, қазан айында Богемия королі Фердинанд I-нің көмегімен Эрнестин Саксониясындағы өзінің қарсыласы және туысының жерлеріне басып кірді, бұл сайлаушы Иоанн Фредерик I-ді әскерін кері қайтаруға мәжбүр етті. Ол Швабиядан жылдам оралып, әскерімен Эрнестин Саксониясын азат етті, содан кейін Альбертин Саксониясы мен оған іргелес Богемия жерлерін басып алды. Қысқы суықтар қарулы қақтығысты шешілмейтін күйде қалдырды. Швабияда Гессен әскерлері қосымша әрекеттер жасаған жоқ, ал тастап кетілген императорлық қалалар, мысалы лютерандық княздер Вюртемберг герцогы Ульрих және Пфальц графы Фридрих II императорға бағынуды жөн көрді. 1547 жылдың 28 наурызында Карл V Богемияға аттанды, онда ол өзінің ағасы, Богемия королі Фердинанд I-мен күш біріктірді. Богемиялық лютерандар сайлаушы Иоанн Фредерик I-ге күткендей әскери көмек көрсетпегендіктен, Карл V-тің испан императорлық әскерлері оны шегінуге мәжбүр етті. Стратегиялық келіспеушіліктерге байланысты, Лиганың қорғанысы 24 сәуірде Мюльберг шайқасында жеңіліске ұшырады, онда Иоанн Фредерик I тұтқынға алынды. Соғыстың барысын шешкен шайқастан кейін, тек екі қала ғана қарсылық көрсетуді жалғастырды: Бремен және Магдебург. Екі қала да Карл V салған айыппұлдарды төлеуден бас тартып, императорлық әскерлердің басып алуынан сақтануға тырысты. Бременде Брансвик-Каленберг герцогы Эрик II басқаратын 12 000 императорлық сарбаз қаңтардан мамырға дейін сәтсіз қоршауға алды. Бұл оқиға 1547 жылдың 23 мамырында Дракенбург шайқасына әкелді, өйткені Шмалькальдия лигасының протестанттық әскері жақын маңдағы Каленберг княздығын тонады. Әскері мен жабдығы таусылған герцог Эрик II және оның императорлық әскерлері қарсыластарымен бетпе-бет келді және тез жеңіліске ұшырады. Шайқас кезінде Эрик өмірін сақтап қалу үшін Везер өзенінен жүзуге мәжбүр болды. Дракенбург шайқасының нәтижесінде императорлық әскерлер Солтүстік Германияны тастап кетті.

Салдары

Тұтқынға алынған курфюрст Иоанн Фредерик I бастапқыда өлім жазасына кесілді, ал кешірім алу үшін 1547 жылғы 19 мамырда Виттенберг капитуляциясына қол қойды. Ол сайлау мәртебесін және бірқатар шағын Эрнестин аймақтарын 4 маусымда жаңа саксондық курфюрст деп жарияланған туысы Мориске жоғалтты. Морис, Бранденбург курфюрсті Гектор II Иоахимнің көмегімен, өзінің қайын атасы Гессеннің Филипп I-нің мәселесін шешуге тырысты. Ландграф өзін Галледе ұстап берді, онда ол императордың мейіріміне жалбарынуға келді. Бірақ Карл V оны дереу түрмеге қамап, бұл өршілдік сайлаушыларды алаңдатты. Императорлық әскерлер Шмалькалдия лигасынан жеңіске жетіп, оларды талқандағанмен, Лютердің идеялары осы кезде Еуропаға осылай кең тарап, оларды әскери күшпен тоқтату мүмкін болмады. Дегенмен, 1548 жылғы 15 мамырда Карл V, өзінің билігінің шыңында екенін сезініп, протестанттарды католик шіркеуіне қайта интеграциялауға дайындалу үшін Аугсбург аралық жазбасын бұйырды. Бұл жарлық 1552 жылы протестант князьдерінің екінші Шмалькалдия соғысы деп белгіленген жаңа көтеріліске әкелді. Бұл жолы саксондық курфюрст Морис басқарды, ал Франция королі Генрих II оларды қолдады. Карл V лютерандық күштердің басымдығынан қашуға мәжбүр болды және Пассау бейбіт шартымен аралық жазбаны жойды, осы арқылы Саксонияның Иоанн Фредерик I және Гессеннің Филипп I босатылды. Үш жылдан кейін Аугсбург бейбіт шарты арқылы протестанттық дін ресми түрде мойындалды. Келесі жылы Карл V өз еркімен ағасы Фердинанд I-нің пайдасына тақтан бас тарды.