Кіріспе

Нахман Хакоен Крохмал (; 17 ақпан 1785 жылы Галисияның Броди қаласында туған; 31 шілде 1840 жылы Тернопильде қайтыс болған) – еврей философы, теолог және тарихшы.

Өмірбаян

Нахман Хакоен Крохмал ерте жасынан бастап Талмудты оқып үйренуге кірісті. Ол сол кездегі әдет-ғұрып бойынша он төрт жасында үйленді. Оның әйелі бай саудагер Хаберманның қызы еді. Олар Лемберг қаласына жақын Жовква қаласында қарындасымен бірге тұрды. Крохмал неміс тілін үйреніп, неміс философтарын, әсіресе Иммануил Кантты оқуға көшті. Ол сондай-ақ латын, француз классикасын, араб және сирия тілдеріндегі кітаптарды оқыды. Денсаулығы нашарлағаннан кейін Лембергке емделуге барды. Сол жерде ол Сэмюэл Джуда Лёб Рапопортпен танысты. Ол Рапопорттың ұстазы болды, бұл ынтымақтастық ақыры "Иудей ғылымы" (Wissenschaft des Judentums) үшін жемісті нәтиже берді. Жовкваға оралғаннан кейін ол философияны оқуын жалғастырды. Ол Кант, Иоганн Готлиб Фихте, Фридрих Вильгельм Иосиф фон Шеллинг және Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің еңбектерін зерттеді, олардың идеялары оған зор әсер етті. Рапопорттан басқа, ол Жовкваға жиі келіп тұратын, өзінің төңірегіне жас студенттер тобын жинады. 1814 жылы әйелінің ата-анасы қайтыс болғаннан кейін ол кәсіппен айналыса бастады. Он екі жыл өткен соң ол әйелінен айырылып, денсаулығы нашарлады. Өзінің бизнесінің жағдайы нашар болғанына қарамастан, Берлин раввинатының шақыруын қабылдамады. Оның орнына ол 1836-1838 жылдар аралығында Жовквада бухгалтер болып жұмыс істеді. Ауыр сырқатқа шалдыққан ол Тарнополь қаласына қызының қолына барып, екі жылдан кейін сол жерде дүние салды.

Әдеби мансап

Крокмал өзінің жазбаларын жариялауға құлшынбады. Еврей тіліндегі бірнеше мақалаларынан басқа (Суламит, 1818; Ха Зефира, Золкиев, 1824; және Керем Хемд, том IV, V), ол бір ғана кітап жазды – «Moreh Nebuke ha Zeman» (Лемберг, 1851), оның соңғы өсиеті бойынша Леопольд Зунц өңдеді, ол оны зор ғалым ретінде құрметтеген, бірақ ешқашан жеке кездеспеген. Кітаптың басқа басылымдары 1863 жылы Лембергте және 1898 жылы Варшавада жарық көрді. Текстің соңғы, қазіргі стандартты нұсқасын 1924 жылы Саймон Равидович жасады. Кейінгі барлық басылымдар Равидович басылымының көшірмелері болып табылады.

Море Невукхе ха-Земан

Мұрах Невухе ха Земан (Уақыттың таңғаларлығы үшін нұсқау) он жеті тарауға бөлінген, оның алғашқы алты тарауы дін туралы жалпы мәліметтерге арналған. 7-тарауда Израиль халқының Құдайға деген құштарлығы және Оны іздеу қабілеті сипатталады. Келесі үш тарауда яһуди тарихының философиялық талдауы берілген, ол Израильдің Иемізге (Құдайға) деген адалдығына, яғни оның діни дамуына сәйкес үш кезеңге бөлінеді. Бұл кезеңдер: (1) Ғибадатхана қирағаннан кейін Гедалияның өлімімен; (2) Бар-Кохбаның өлімімен (шамамен 135 ж.); және (3) еврейлерді Испаниядан қуумен (1492 ж.) аяқталады. Автор өзі өмір сүрген заманды сипаттамайды. 11-15 тараулары сүргіннен кейінгі Киелі кітаптар мен апокрифтік әдебиеттерге, сондай-ақ түрлі діни қозғалыстарға арналған. Автор дәстүрдің қажеттілігін талқылап, Халаха мен Аггаданың дамуына қатысты сынды пікір білдіреді. 16-тарауда Гегельдің қағидаларына негізделген еврей діни философиясының болашақ дамуының қысқаша суреті берілген. Шығарма Ибн Езраның философиясын баяндаумен аяқталады. Кітаптағы тарихи ойысулар яһуди ғылымының ең терең мәселелерін қозғайды; және олардың яһуди тарихындағы сындық зерттеулерге жол ашқаны сөзсіз еңбегі болып табылады. Бұл еңбек автордың ниетіне сәйкес, 19 ғасырда яһуди ғылымын зерттеушілерге нағыз "бағыт" болды.