Кіріспе

Солтүстік-шығыс Кавказ этносы, қазіргі Солтүстік Кавказ аварлары. Аварлар, сондай-ақ махарулдар (авар тілінде: магӀарулал, maⱨarulal, "таулықтар") – Солтүстік-шығыс Кавказ этносы. Аварлар – Ресей Федерациясының Дағыстан Республикасында тұратын көптеген этностардың арасында ең ірісі. Аварлар Солтүстік Кавказ аймағында, Қара теңіз бен Каспий теңізі арасында қоныстанған. Солтүстік Кавказ аймағындағы басқа этностар сияқты, авалар да теңіз деңгейінен шамамен 2000 метр биіктікте орналасқан ежелгі ауылдарда тұрады. Кавказ аварларының тілі Солтүстік-шығыс Кавказ тілдері отбасының құрамына кіреді. 14 ғасырдан бері сунниттік ислам аварлардың басым діні болып табылады.

Этнонимдер

XIX ғасырдағы орыс тарихшыларының айтуынша, аварлардың көршілері оларды әдетте тавлиндер (тавлинцы) деп атаған. Василий Потто: «Әр түрлі тілдердегі сөздердің мағынасы бірдей – тау тұрғындары немесе жоталықтар» деп жазды. Потто авар тайпасының өкілдері де өздерін жиі «таушы» дегенді білдіретін maarulal деген баламалы эндониммен атағандарын айтты.

Тарих

V-XII ғасырлар аралығында Авар алқаптарына грузин православиесі енгізілді. Исламдық жаулаулар кезінде арабтар Кавказда басып кірді, 639 жылы Әзірбайжанды және 643 жылы Дербентті жаулап алды. 736 жылы Тбилиси әмірлігін де құрды. Кейіннен Сарир христиан мемлекеті қазіргі Дагестанның көп бөлігін биледі. Грузия мемлекеті де христиандық болды. Дегенмен, XII ғасырдың басында Сарир құлап, Субутай мен Жебе басқарған моңғол шапқыншылығы Грузияны әлсіреткенде, аймақтағы христиандық ықпал аяқталды. Сарирден кейін, басым көпшілігі мұсылман болған Авар хандығы құрылды. Сарир сәулетінің жалғыз сақталған ескерткіші – Датуна ауылындағы 10 ғасырлық Датуна шіркеуі. Моңғол шапқыншылығы Авар аумағына тиісінше әсер етпеген сияқты, ал Алтын Ордамен жасалған одақ Авар хандарына өркендеулерін арттыруға мүмкіндік берді. 15 ғасырда Орда құлдырап, Қази Кумухтың Шамхалаты билікке келді. Шамхалат Авар хандығын өз ішіне сіңіріп алды. 16 ғасырдан бастап Сафавидтер мен Османлылар Кавказдағы аумақтарын кеңейте бастады. 16 ғасырдың ортасына қарай, қазіргі Дагестан, Грузияның шығысы, Әзірбайжан және Армения Сафавидтердің билігінде болды. Қазіргі Батыс Грузия аймағы Османлы Түрік империясының бақылауына өтті. 1578-1590 жылдардағы Осман-Сафави соғысы кезінде Осман түркілері Дагестанды қысқа мерзімге басып алғанмен, Дагестан және оның көптеген авар тұрғындары көп ғасырлар бойы Сафавидтердің билігінде қалды. Сафавидтердің билігіне қарамастан, Дагестандағы көптеген этникалық топтар, соның ішінде көптеген аварлар, салыстырмалы түрде жоғары деңгейдегі еркіндік пен өзін-өзі басқару құқығын сақтап қалды. 1722-1723 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін Ресей Сафавидтерден Дагестанды қысқа мерзімге басып алды. Афшаридтер 18 ғасырдың басында Надир шахтың Кавказ және Дагестан жорығы кезінде Кавказға толық бақылау орнатты. Сол уақытта аварлар Надир шахтың Дагестан жорығының соңғы кезеңінде Андалалда оның әскерлерінің бірін жеңіске ұшыратты. Осы жеңістің арқасында Аварлардың Умма ханы (1774-1801 жылдары билеген) Ширван мен Грузияны қоса алғанда, Кавказдың көптеген мемлекеттерінен салық жинауға қол жеткізді. Умма хан 1801 жылы қайтыс болды. Екі жылдан кейін хандық Ресей билігіне ерікті түрде бағынды, бұл Ресейдің Грузияны қосып алуы және Георгиевск шартынан кейін расталды. Бұл Ресейдің маңызды табыстары мен 1804-1813 жылдардағы орыс-парсы соғысындағы жеңісінен кейін ғана толыққанды расталды, содан кейін Парсы Оңтүстік Дагестан мен оның басқа да көптеген Кавказ аумақтарын Ресейге жоғалтты. 1828 жылғы Түркменчай шарты Ресейдің Дагестан және аварлар тұратын басқа да аймақтардағы билігін бекітті. Ресейліктер Авар аймағында ауыр салықтар салып, жерлерді тартып алып, бекіністер салды. Авар халқы Дагестан мұсылман имаматының туы астында көтеріліс жасады. Ғази Мұхаммед (1828-1832), Хамзат Бек (1832-1834) және Шамил (1834-1859) көтерілістерді басқарды. Бұл Кавказ соғысы 1864 жылға дейін жалғасты, содан кейін Авар хандығы жойылды және оның орнына Авар ауданы құрылды. Кейбір аварлар ресейліктермен ынтымақтасудан бас тартып, Түркияға көшіп кетті, олардың ұрпақтары бүгінгі күнге дейін сонда тұрады. Соғыс пен эмиграцияға қарамастан, аварлар Кеңес кезеңінде Дагестандағы басым этникалық топ ретінде өз мәртебесін сақтап қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген аварлар құнарсыз таулы аймақты тастап, Каспий теңізінің жағалауындағы құнарлы жазықтарға көшіп кетті.

Сипаттама

Аварлар – Солтүстік-Шығыс Кавказ халқы, авар тілінде сөйлейді, ол да Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдеріне жатады. "Британника энциклопедиясы" мәліметінше, турандық көшпелілер де аварлар деп аталған. "Британника энциклопедиясы" турандық көшпелілерді "тегі мен тілі анықталмаған халық" деп сипаттайды. 2002 жылғы мәлімет бойынша, аварлардың саны шамамен 1,04 миллионды құрады. 2010 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 912 020 авар тұрды, олардың 850 011-і Дағыстанда өмір сүрді.

Этностық топтар

Авар – ұжымдық атау; аварлардың арасында шамамен 15 этностық топқа бөлінеді, олардың ішінде авар, анди және цез (дидо) халықтары бар.

Авариандар - таулы жерлер мен қарулы халық

МагIарулал, Ма'арулал деп аударылады, "жоғарғы жерлердің тұрғындары, таулы жердегілер" деген мағынаны білдіреді. Аварийлердің тағы бір тобы Хьиндалал (X'indalal (жұмсақ "χ") деп аталады. Бұл термин "жазықтың тұрғындары (жылы аңғарлар) және бағбандар" деген мағынаны білдіреді. "Авариялықтар" атауының мағынасы тар, ол бұрынғы мемлекеттік құрылыммен байланысты ұлттық мағынаға ие. "Авар" сөзі "Авария" сөзінің маңызды бөлігі болып табылады, ол Хунзах хандығын білдіреді. Хандық 12 ғасырда Сарирдің ыдырауынан кейін құрылды. 19 ғасырдың ортасынан бастап бұл аумақ Дағстан облысының Авария ауданы болды. Бұл аумақ қазір Дагестанның Хунзах ауданы деп аталады. Хунзах ауданы әдеби авар тілінде χunzaχ, ал жергілікті диалектте χwnzaa деп аталады. Аварийлердің қазіргі әдеби тілі (Awar mac') бұрын да, бүгінде де авариандар арасында боʔ (bolmac') тілі ретінде белгілі. Аварий тіліндегі бо сөзі "әскер, қарулы халық" дегенді білдіреді. Қайта құрастыруларға сәйкес, бұл сөз прото-авар тіліндегі ʔωar сөзінен шыққан ("ʔ" – глоттальдік тоқтауды білдіреді).

Аварлардың есімдері

Қазіргі ауар тілінде ауардың ежелгі негізін сақтайтын үш сөз бар. Олардың арасында «елші, пайғамбар, мессия» дегенді білдіретін ауараг, «ердің ілгегі» дегенді білдіретін ауари, «кедергі, қарсылық» дегенді білдіретін ауара бар. Авара хабизе «кедергі жасау, қарсы тұру» дегенді білдіреді. Авар тілінде авар ωr, ал орыс тілінде авар коысу деп аталатын ауарға байланысты өзен бар. Бұл үш сөздің бәрі де ежелгі иран тілдерінің сөздіктерінде кездеседі. Парф сөзінен шыққан «апар» және орта парсы тілінен шыққан «абар» сөздері «жоғары, үстінде, басында» және «жоғарырақ, үстем» деген мағынаны білдіреді. Орта парсы тіліндегі абраз сөзі «көлбеулік», яғни жоғары қарай бағытталған беткейді білдіреді. Орта парсы тілінде ұқсас сөздер: «үстем» дегенді білдіретін абарг/абраг; «құдай, қасиеттілік» дегенді білдіретін абаргар/аваргар; «асыл» дегенді білдіретін абарманиг/аварманиг; «басып өту» дегенді білдіретін апар аматаң және «шабуылдау» дегенді білдіретін апар кардан/апар хандхтан. Сонымен қатар, орта парсы тілінің морфологиясына сәйкес, «үстем» деген мағынаны білдіретін Аβараг сөзін «аварлық», «хурасандық» және «парфтық» деп те аударуға болады. Мысалы, орта парсы сөзі Эранаг «ирандық» дегенді білдіреді. «Авар» термині алғаш рет 10 ғасырда қолданылған. Персиялық автор Ибн Рустахтың айтуынша, Сарир билеушісі Иоганнес де Галонифонтибус «Авар» деген атпен аварлар туралы жазған алғашқы адам болды. 1404 жылы ол Кавказда «циркестер, лектер, яссерлер, аландар, аварлар [және] казикумуктар» өмір сүретінін жазды. Владимир Миньорскийдің айтуынша, 1424 жылғы бір жазбада Дагестан аварлары аухар деп аталған. Әзірбайжан жазушысы Аббасғұлу Бақиханов «Агран маңындағы тұрғындар Хурасаннан осында көшірілді. Бұл әмірдің резиденциясы да Агранда болды» деп жазған. Бұл кітаптың редакторы, Әзірбайжан Ғылым академиясының академигі З. М. Буниятов бұл «Агранның» Авар хандығына сәйкес келетінін растайды. «Агран» сөзі қазіргі аварларға беймәлім. Кристиан Бартоломей жазған «Altiranisches Wörterbuch» кітабында «агра» сөзі неміс тілінде erste, oberste; Anfang, Spitze, яғни «бірінші, жоғарғы, бастау, ұшқыры» дегенді білдіреді. Ол сондай-ақ «agra'va» сөзі неміс тілінде vom Obersten, von der Oberseite stammend, яғни «жоғарыдан, жоғарғы жағынан шыққан» дегенді білдіреді деп жазған. Нёльдеке, Хюбшман, Фрай, Кристенсен және Еноки Апаршаһр/Абаршаһр/Абаршаһр/Абрашаһрды Иранның тарихи аймағы Хурасанмен немесе Иранның Нишапур қаласымен байланыстырады. Ирантануда Хурасан «күннің шығысы» деп аталады. Парф сөздері apar (орта парсы abar/aβar, «жоғары, үстінде, басында» дегенді білдіреді) және парф/орта парсы šahr ескі иран тіліндегі χšaθra, яғни «империя, билік, егеменді үй» сөздерімен туыс. Қорыта айтқанда, Апаршаһр/Аваршаһр неміс тіліндегі Оберланд сөзіне өте ұқсас. Тарихшы Х. В. Хауссигтің айтуынша, Аваршаһр «Абар патшалығы» дегенді білдіреді және оны Батыс Түрік қағанатының оңтүстік-батыс аумағынан іздеу керек. Даха тайпасы Апарнак (Парни) Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауынан (қазіргі Түркменстанның бір бөлігі) Хурасан аумағына көшіп, Даха тайпаларының конфедерациясын құрды, оларды Авеста мәтіндері «барбарлар» және «арийлердің жаулары» деп атады. Хурасанның шекарасында Сасанидтер «Горганның Ұлы қабырғасы» немесе «Қызыл жылан» деп аталатын мықты қабырға салды. Бұл қабырға Иранды ақ гунндардың (гефталиттер; зороастризм мәтіндерінде хиониттер, шиаона және шион деп аталады) басып кіруінен қорғау үшін салынған. Кейін ақ гунндар Хурасанды басып алып, ұзақ уақыт бойы билік басында болды. Ричард Хеллидің айтуынша: «Осылай ойлағанда, ефталиттер Хси моталодан (Бадахшанның оңтүстік-батысында және Хиндукуш маңындағы) пайда болған деп есептеледі, бұл қызықты, Химтала, 'қарлы жазық', бұл санскрит тіліндегі Хефталдың түрі болуы мүмкін». 484 жылы Хефталиттер басшысы Ахшунуар өзінің әскерін Сасани патшасы Перроз І-ге шабуылға алып келді, ол Хурасанда жеңіліп, қаза тапты. Жеңістен кейін Хефталиттер империясы Мерв пен Гератқа дейін кеңейді. Кейбір ақ гунндар Иранмен бейбіт келісім жасасты, екеуі де Византия империясына қарсы соғысты. Осылайша, хетталиттер Хурасан/Хорасан аймағында өмір сүрген. Қытай классикасы Лианг чи кунг туға сәйкес, 滑 (пиньин: hua) - Хефталиттер өздеріне қолданған атау, және бұл, мүмкін, ұқсас естілетін сөздің қытайлық көшірмесі, соғыс / Уар. Мехмед Тезканның айтуынша, қытай жазбаларына сәйкес, Хефталиттер Кеси аймағындағы (Турпан маңындағы) Хуа деп аталатын руран тайпасының ұрпақтары. Бұл тайпа Тохаристанға келіп, көп ұзамай 5-ші ғасырдың басында Хорасанның шығыс аймақтарына да қоныстанды. Соған шамамен бір уақытта «аварлар»/«аварлар» атауы көздерде пайда бола бастады. Тағы да, өзінің белгілі «Қытай атласында» А. Геррман Хорасанның шығыс аймақтарын, Тохаристанды және т.б. Афу/Хуа/Аварлар/Хефталиттердің иеліктері ретінде көрсетеді, шамамен 440 және 500 жылдары аралығында, Хуа = Уар = Авар деген тұжырымға сүйене отырып. «Ескі түрік көшпенділер ордасының» «сіңіп кіруі» тұжырымын қолдайтын ғалымдар (әртүрлі шарттармен) мыналар: Йозеф Маркварт, Омелян Притсак, Владимир Миньорский, Владимир Бейлис, Харальд Хаарманн, Мұрат Гаджиевич Магомедов, Әлікбер Әлікберов және Тимур Айтберов.

Тіл

Авар тілі Солтүстік-Шығыс Кавказ (немесе Нах-Дагестан) тілдер отбасының Авар-Анди-Цез топшасына жатады. Жазу жүйесі кириллицаға негіделген, ол 1927 жылға дейін қолданылған араб әрпі мен 1927 мен 1938 жылдар аралығында қолданылған латын әрпін ығыстырды. Дағыстанда тұратын аварлардың 60% астамы орыс тілін екінші тіл ретінде қолданады.