Пікір таласы арқылы шындыққа жету әдісі

Кіріспе

Диалектика (, диалектик; Dialektik), сондай-ақ диалектикалық әдіс деп аталады, бастапқыда бір тақырып бойынша әртүрлі пікірде болған, бірақ негізделген аргументация арқылы шындыққа жетуді көздеген адамдар арасындағы әңгімелесуді білдіреді. Диалектика пікірсайысқа ұқсас, бірақ бұл түсінік эмоционалдық шақыру және риторика сияқты субъективті элементтерді жоққа шығарады. Оның бастауы ежелгі философияға дейін жетеді және орта ғасырларда дамып келеді. Гегельдік ілім "диалектиканы" нақты әңгімелесу ретінде қарастырмайтын етіп өзгертті. Керісінше, бұл термин ішкі қайшылықтарды еңсеру арқылы дамудың ерекше мағынасын иеленді. Карл Маркс пен Фридрих Энгельс ұсынған диалектикалық материализм Гегельдік диалектиканы тарихтың материалистік теориясына бейімдеді. Гегельдік және марксистік диалектиканың мұрасын Карл Поппер және Марио Бунге сияқты философтар сынға алды, олар оны ғылыми емес деп есептеді. Диалектика даму процесін білдіреді, сондықтан ол классикалық логикамен үйлеспейді. Дегенмен, ХХ ғасырдың кейбір логиктері оны формалдауға тырысты.

Тарих

Батыс философиясында диалектиканың немесе диалектикалық ойлаудың түрлі мағыналары кездеседі.

Классикалық философия

Классикалық философияда диалектика (διαλεκτική) – аргументтер мен контраргументтер арасындағы диалог негізінде құрылған, тезистерді және антитезистерді қолдайтын ойлау формасы. Мұндай диалектиканың нәтижесі тиісті тезистің жоққа шығарылуы, синтез, қарама-қарсы тұжырымдардың бірігуі немесе диалогтың сапалық жақсаруы болуы мүмкін. "Диалектика" термині өзінің жоғары мәртебесін грек классикалық дәуірінде (б.з.д. 5-4 ғасырлар) Сократ пен Платон философияларында атқарған рөліне қарыздар. Аристотельдің айтуынша, диалектиканы б.з.д. Сократтан бұрынғы философ Зенон ойлап тапқан, ал Платонның диалогтары – Сократтың диалектикалық әдісінің мысалы болып табылады.

Сократ әдісі

Сократтық диалогтар – диалектиканың ерекше бір түрі, ол эленхус әдісі (сөзбе-сөз "нақтылау, тексеру") деп аталады. Бұл әдіс сұрақтар тізбегі арқылы тұманды сенімнің нақты формулировкасын анықтап, осы формулировканың логикалық салдары зерттеледі және қайшылық табылады. Бұл әдіс көбінесе құрылымсыз болып келеді, себебі жалған сенім әшкереленеді және тек құрылысшыл болып табылады, себебі осы әшкерелеу шындықты іздеуге бастауы мүмкін. Қате анықталған жағдайда, антитезаның дәлелі болып табылмайды. Мысалы, ізгіліктің анықтамасынан туындаған қайшылық дұрыс анықтама бермейді. Сократтың негізгі мақсаты – оларды танылмаған қателерден құтылу арқылы немесе оларды зерттеуге баулу арқылы әңгімелесушілердің жанын жетілдіру болуы мүмкін. Көп жағдайларда Сократ өз аргументтерінің негізі ретінде энфимемаларды қолданады. Мысалы, "Евтифрон" еңбегінде Сократ Евтифроннан ізгіліктің анықтамасын беруін сұрайды. Евтифрон ізгілікті – құдайлар жақсы көретін нәрсе деп жауап береді. Бірақ Сократ Евтифронның құдайлардың де дауласатынын және олардың даулары, адамдардың даулары сияқты, жақсы көру немесе жек көру нысандарына қатысты екенін де мойындауына итермелейді. Сондықтан Сократ былай десе болады: кем дегенде бір нәрсе бар, оны кейбір құдайлар жақсы көреді, ал басқалары жек көреді. Евтифрон осымен келіседі. Сократ, егер Евтифронның ізгілік туралы анықтамасы қабылдауға лайық болса, онда ізгі де, ізгі емес те болатын кем дегенде бір нәрсе болуы керек (құдайлардың бірі жақсы көріп, екіншісі жек көретін нәрсе) – Евтифрон мұның абсурд екенін мойындайды. Осылайша, Евтифрон бұл диалектикалық әдіс арқылы оның ізгілік анықтамасы жеткілікті мағыналы емес екенін түсінеді. Тағы бір мысал, Платонның "Горгий" еңбегінде диалектика Сократ, софист Горгий және екі адам – Полюс және Калликл арасында жүзеге асады. Сократтың басты мақсаты – нағыз білімге жету болғандықтан, ол шындыққа жету үшін тіпті өз көзқарасын өзгертуге де дайын болды. Бұл жағдайда диалектиканың негізгі мақсаты – тақырыптың (бұл жағдайда риторика) нақты анықтамасын белгілеу және аргументация мен сұрақтар арқылы оны одан да нақтылау болды. "Горгий" еңбегінде Сократ сұрақтар тізбегі арқылы шындыққа жетеді және оған қысқа, нақты жауаптар алады.

The Socratic dialogues are a particular form of dialectic known as the method of elenchus (literally, "refutation, scrutiny") whereby a series of questions clarifies a more precise statement of a vague belief, logical consequences of that statement are explored, and a contradiction is discovered. The method is largely destructive, in that false belief is exposed and only constructive in that this exposure may lead to further search for truth. The detection of error does not amount to a proof of the antithesis. For example, a contradiction in the consequences of a definition of piety does not provide a correct definition. The principal aim of Socratic activity may be to improve the soul of the interlocutors, by freeing them from unrecognized errors, or indeed, by teaching them the spirit of inquiry. In common cases, Socrates uses enthymemes as the foundation of his argument. For example, in the Euthyphro, Socrates asks Euthyphro to provide a definition of piety. Euthyphro replies that the pious is that which is loved by the gods. But, Socrates also has Euthyphro agreeing that the gods are quarrelsome and their quarrels, like human quarrels, concern objects of love or hatred. Therefore, Socrates reasons, at least one thing exists that certain gods love but other gods hate. Again, Euthyphro agrees. Socrates concludes that if Euthyphro's definition of piety is acceptable, then there must exist at least one thing that is both pious and impious (as it is both loved and hated by the gods)—which Euthyphro admits is absurd. Thus, Euthyphro is brought to a realization by this dialectical method that his definition of piety is not sufficiently meaningful. In another example, in Plato's Gorgias, dialectic occurs between Socrates, the Sophist Gorgias, and two men, Polus and Callicles. Because Socrates' ultimate goal was to reach true knowledge, he was even willing to change his own views in order to arrive at the truth. The fundamental goal of dialectic, in this instance, was to establish a precise definition of the subject (in this case, rhetoric) and with the use of argumentation and questioning, make the subject even more precise. In the Gorgias, Socrates reaches the truth by asking a series of questions and in return, receiving short, clear answers.

Платон

Платониялық және неоплатониялық философияда диалектика онтологиялық және метафизикалық рөлге ие болды, себебі ол ақыл-ойы сезімдік заттардан зиялы нәрселерге өту процесіне айналды, идеядан идеяға көтеріліп, ақырында барлық нәрсенің бастауы – алғашқы принципті ұғып жетеді. Сондықтан философ – "диалектик". Осы мағынада диалектика – бірінші принципке дейінгі гипотезаларды жоятын сауалдасу процесі. Ол бірлікте көптікті біртіндеп бойына сіңіреді. Философ Саймон Блэкберн диалектиканың осы түсінігінде "философтың ең жоғарғы жақсылықты, Жақсылықтың идеясын білу үшін білім алатын, ағартудың толық процесін" түсіну үшін қолданылатынын жазды.

Қазіргі философия

Диалектика ұғымына 19 ғасырдың басында Георг Вильгельм Фридрих Гегель жаңа өмір берді. Оның табиғат пен тарихтың диалектикалық моделі диалектиканы шындықтың негізгі аспектісіне айналдырды. Иммануил Канттың айтуынша, диалектикаға тән қарама-қайшылықтарды таза ақыл-ойдың шектерін көрсететін дәлел ретінде қараудың орнына, Гегель диалектиканы шындықтың өзінің бір бөлігі деп есептеді. Гегельге Иоганн Готлиб Фихтенің синтез туралы түсінігі әсер еткенімен, Гегель Канттың философиясын сипаттау үшін ғана Фихтенің "тезис – антитезис – синтез" тілін қабылдамады. Керісінше, Гегель мұндай тілді әртүрлі мазмұндарға күштеп таңылған "жансыз схема" деп сап, ал өзінің диалектикасын мазмұнның "ішкі өмірі мен өзін-өзі қозғалысынан" туындайды деп түсіндірді. 19 ғасырдың ортасында Карл Маркс пен Фридрих Энгельс Гегельдік диалектиканы қабылдап, оны өздері идеалистік емес деп санайтын жаңа бағытта қайта жаңартып құрды. Бұл өзгеріс марксизмді диалектикалық материализм философиясы ретінде танытудың маңызды бөлігіне айналды. Аталған тұжырымдар көбінесе бір-бірімен қарама-қайшы келіп, түрлі марксистік топтар арасында қызу пікірталастарға себеп болды.

Гегельдік диалектика

Гегельдік диалектика ой пішімдерінің өз ішкі қайшылықтары арқылы бұрынғы қайшылықтарды жеңіп, нақты формаларға өзгеруін сипаттайды. Бұл диалектика кейде үш түрлі кезеңде ұсынылады, алғаш рет Генрих Мориц Чалибьюс айтқандай, дамудың үш диалектикалық сатысынан тұрады: тезис, оның нәтижесінде антитеза туындайды; антитеза, тезиске қарсы келеді немесе оны жоққа шығарады; және екеуі арасындағы шиеленіс синтез арқылы шешіледі. Ал, абстракт, негатив және конкрет терминдері кез келген бастапқы тезистің кемшілігін немесе толық еместігін көрсетеді. Гегель үшін нақтылық әрқашан теріс фазадан өтуі керек, яғни аралықтасудан. Осының мәні – халық арасында гегельдік диалектика деп аталатын нәрсе. Теріс нәрсені жеңу процесін сипаттау үшін Гегель диалектиканың жұмыс істеуін түсіну үшін жиі «Ауфхебунг» терминін қолданды, ол ағылшын тіліне «көтеру» немесе «жоғарылату» деп аударылады. Бұл термин идеяның, нәрсенің, қоғамның және т.б. шын мәніндегі маңызды бөлігін сақтап, оның шектерінен асып түсуді білдіреді. Кемсітілген нәрсе бір жағынан жеңіледі, бірақ екінші жағынан сақталады және қолданылады. Сократ диалектикасындағыдай, Гегель жасырын қайшылықтарды ашыққа шығару арқылы ілгері жылды: процестің әрбір кезеңі алдыңғы кезеңдегі жасырын немесе туа біткен қайшылықтардың нәтижесі болып табылады. Оның пікірінше, диалектиканың мақсаты – «нәрселерді өз болмысында және қозғалысында зерттеу, соның арқылы түсініктің ішінара категорияларының шектілігін көрсету». Гегель үшін тіпті тарихты да біртұтас диалектика ретінде қайта құруға болады, оның негізгі кезеңдері құлдық ретінде өзін-өзі шеттетуден бастап, еркіндік пен теңдік принципіндегі азаматтардың конституциялық мемлекеті ретінде өзін-өзі біріктіру мен іске асыруға қарай дамиды.

Марксистік диалектика

Марксистік диалектика – тарихи материализмді зерттеуге қолданылатын гегельдік диалектиканың бір түрі. Марксистік диалектика – әлеуметтік және экономикалық мінез-құлықты зерттейтін әдіс. Ол тарихи материализм философиясының негізін құрайды, ал бұл – тарихи материализмнің өзінің негізі. Марксистік дәстүрде «диалектика» табиғатта, қоғамда және адам ойлаудағы тұрақты және өзара қарым-қатынастарды, өзара әрекеттесуді және процестерді білдіреді. Диалектикалық қатынас – екі құбылыс немесе идея бір-біріне өзара әсер етіп, даму мен жоғалуға (негацияға) әкелетін қарым-қатынас. Оған қарсы Маркс өзінің диалектикалық әдісін ұсынды, оны Гегель әдісіне «толық қарсы» деп мәлімдеді. Марксистік диалектика «Капитал» еңбегінде көрініс тапқан. Маркс диалектикалық материализмді түсіндіргендей, ол қазіргі жағдайды оңтайлы тануды, сонымен бірге, сол жағдайдың жоғалуын, оның сөзсіз ыдырауын тануды қамтиды; себебі ол әрбір тарихи дамыған әлеуметтік форманы тұрақты қозғалыста деп қарастырады, сондықтан оның өткінші табиғатын оның сәттік өмір сүруінен кем емес, ескереді; себебі ол оған ештеңе таңуылтпайды, және оның мәні бойынша сынға ұшыратып, революциялық. Сыныптық күрес – қоғамның әлеуметтік және саяси өміріндегі орталық рөліне байланысты марксистік диалектикамен шешілетін негізгі қайшылық. Дегенмен, Маркс пен марксистер ақыл-ой мен қол еңбегі арасындағы және қала мен ауыл арасындағы диалектикалық қайшылықтарды түсіну үшін сыныптық күрес тұжырымдамасын жасады. Сондықтан философиялық қайшылық диалектиканың дамуының басты бөлігі болып табылады: сандықтан сапалыққа қарай прогресс, біртіндеп әлеуметтік өзгерістерді жеделдету; статус-квоның бастапқы дамуын жоғалу (негациялау); осы жоғалудың жоғалуы (негациясының негациясы); және бастапқы статус-квоның жоғары деңгейде қайталануы. Фридрих Энгельс табиғаттың өзі диалектикалық екенін және бұл «әр жерде және күнделікті болып жатқан өте қарапайым процесс» деп ұсынды. Марксизмде тарихи зерттеудің диалектикалық әдісі тарихи материализммен, яғни Маркс, Энгельс және Владимир Лениннің еңбектерінде көрініс тапқан ойлау мектебімен өзара байланысты. Ленин үшін Маркстің «диалектикалық материализмі» (Лениннің термині) – материалистік философияны тарих пен әлеуметтік ғылымдарға қолдану. Лениннің диалектикалық материализм философиясына қосқан негізгі үлесі – оның бейнелеу теориясы, ол адам санасын оның мазмұны мен құрылымын толыққанды қалыптастыратын объективті материалдық әлемнің динамикалық бейнесі ретінде ұсынады. Кейін Сталиннің бұл тақырыптағы еңбектері марксистік-лениндік теорияны диалектикалық материализм мен тарихи материализмге қатаң және формалистік бөліп қарады. Біріншісі табиғат философиясының негізгі әдісі мен теориясы болса, екіншісі – тарих философиясының кеңестік нұсқасы болды.

Marxist dialectic is a form of Hegelian dialectic which applies to the study of historical materialism. Marxist dialectic is thus a method by which one can examine social and economic behaviors. It is the foundation of the philosophy of dialectical materialism, which forms the basis of historical materialism. In the Marxist tradition, "dialectic" refers to regular and mutual relationships, interactions, and processes in nature, society, and human thought. A dialectical relationship is a relationship in which two phenomena or ideas mutually impact each other, leading to development and negation. Against this, Marx presented his own dialectic method, which he claimed to be "direct opposite" of Hegel's method. Marxist dialectics is exemplified in Das Kapital. As Marx explained dialectical materialism,

it includes in its comprehension an affirmative recognition of the existing state of things, at the same time, also, the recognition of the negation of that state, of its inevitable breaking up; because it regards every historically developed social form as in fluid movement, and therefore takes into account its transient nature not less than its momentary existence; because it lets nothing impose upon it, and is in its essence critical and revolutionary. Class struggle is the primary contradiction to be resolved by Marxist dialectics because of its central role in the social and political lives of a society. Nonetheless, Marx and Marxists developed the concept of class struggle to comprehend the dialectical contradictions between mental and manual labor and between town and country. Hence, philosophic contradiction is central to the development of dialectics: the progress from quantity to quality, the acceleration of gradual social change; the negation of the initial development of the status quo; the negation of that negation; and the high level recurrence of features of the original status quo. Friedrich Engels further proposed that nature itself is dialectical, and that this is "a very simple process, which is taking place everywhere and every day". In Marxism, the dialectical method of historical study is intertwined with historical materialism, the school of thought exemplified by the works of Marx, Engels, and Vladimir Lenin. For Lenin, the primary feature of Marx's "dialectical materialism" (Lenin's term) is its application of materialist philosophy to history and social sciences. Lenin's main contribution to the philosophy of dialectical materialism is his theory of reflection, which presents human consciousness as a dynamic reflection of the objective material world that fully shapes its contents and structure. Later, Stalin's works on the subject established a rigid and formalistic division of Marxist–Leninist theory into dialectical materialism and historical materialism. While the first was supposed to be the key method and theory of the philosophy of nature, the second was the Soviet version of the philosophy of history.

Диалектикалық натурализм

Диалектикалық натурализм – американдық философ Мюррей Букчиннің әлеуметтік экология саяси бағдарламасының философиялық негіздерін сипаттау үшін қолданған термині. Диалектикалық натурализм әлеуметтік мәселелердің күрделі өзара байланысын және олардың адам қоғамының экологиялық әсеріне тигізетін тікелей салдарына қатысты зерттеулер жүргізеді. Букчин диалектикалық натурализмді Гегельдің "аспаннан түскендей, негізінен табиғатқа қарсы диалектикалық идеализмінен" және "ортодоксалды марксистердің қатаң, көбінесе ғылыми диалектикалық материализмінен" өзгеше деп ұсынды.

Теологиялық диалектика

Неоортодоксия, Еуропада дағдарыс теологиясы және диалектикалық теология деп те аталады, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін (1914-1918 жж.) протестантизмдегі теологиялық ізденістің бір бағыты. Ол 19 ғасырдың либералды теологиялық доктриналарына қарсы реакция ретінде және Реформацияның ілімдерін қайта бағалау ретінде сипатталады, олардың көпшілігі 18 ғасырдың соңынан бастап (әсіресе Батыс Еуропада) төмендеген еді. Ол негізінен екі швейцариялық профессор және пастор – Карл Барт (1886–1968) және Эмиль Бруннер (1899–1966) есімдерімен байланысты.

Диалектикалық теологияда Құдай мен адам арасындағы айырмашылық және қарама-қайшылыққа ерекше мән беріледі, сондықтан адамның моральдық, діни немесе философиялық идеализм арқылы осы қарама-қайшылықты жеңуге жасаған барлық әрекеттері «күнә» ретінде қарастырылады. Мәсіхтің өлімінде адамзат жоққа шығарылып, жеңіледі, бірақ бұл сот сонымен бірге тіріліске нұсқау береді, онда адамзат Мәсіхте қайта жаңартылады. Барт үшін бұл Құдайдың барлық адамдыққа деген «жоқ» деуі арқылы ғана Оның «иә» деуін қабылдауға болады дегенді білдіреді. Протестанттық теологияның дәстүрлі тақырыптарына, мысалы, екі рет тағдырлауға қатысты қолданғанда, бұл таңдау мен айыптаудың Құдайдың іс-қимылының сандық шектеуі ретінде қарастырылмауы керек екенін білдіреді. Керісінше, оны «сапалық анықтама» ретінде қарастыру қажет. Мәсіхтің барлық адамзат үшін қабылдамауы мен таңдауы сияқты, әрбір адам Құдайдың екі жақты тағдырының әсеріне түседі. Диалектика Бернард Лоннерганның философиясында, оның «Инсайт» және «Теологиядағы әдіс» кітаптарында айқын көрініс тапқан. Майкл Шут Лоннерганның диалектиканы қолдануы туралы «Лоннерганның тарих диалектикасы туралы түсінігінің пайда болуы» деген еңбегінде жазған. Лоннерган үшін диалектика жеке және қоғамдық деңгейде жұмыс істейді. Қарапайым түсіндіргенде, ол жаңа нәрсеге әкелетін динамикалық процесс:

Нақтырақ айтқанда, диалектика – бұл өзара байланысты, бірақ қарама-қарсы принциптердің ашылуы. Демек, егер (1) белгілі бір сипаттағы оқиғалар жиынтығы болса, (2) оқиғалар екі принциптің біріне немесе екеуіне де байланыстырылса, (3) принциптер қарама-қарсы болса, бірақ бір-бірімен байланысты болса және (4) олардың нәтижесінде болатын өзгерістермен өзгертілсе, диалектика болады. Диалектика – Лоннерган теологияны қазіргі заманға енгізу үшін қарастырған сегіз функционалдық мамандықтардың бірі. Лоннерган ғалымдар арасындағы келісімнің болмауы мәнді келісімге жетуге және табиғи ғылымдармен салыстырғанда прогреске кедергі келтірді деп сенді. Алайда Карл Ранер, С.Ж., «Теологиядағы функционалдық мамандықтар туралы кейбір сындық ойлар» атты қысқа мақаласында Лоннерганның теологиялық әдісін сынға алды, онда ол былай деді: «Лоннерганның теологиялық әдістемесі менің ойымша, соншалықты жалпы, ол кез келген ғылымға сәйкес келеді, сондықтан ол теологияның әдістемесі емес, тек ғылымның өте жалпы әдістемесі».

Сындар

Фридрих Ницше диалектиканы жасанды шекаралар орнатып, шындықтың байлығы мен әртүрлілігін басып тастайтын әдіс ретінде қарастырды. Ол шындықты диалектикалық ойлау арқылы толықтай түсінуге болатындығы туралы пікірді қабылдамады және диалектиканы сынға алды, оның дәстүрлі шеңберін сынға алып, шындықты түсінудегі оның тәсілінің шектерін көрсетті. Ол өзінің "Твиляры идолдары" еңбегінде оның әдістемесі мен салдарына күмәнмен қарады: "Мен барлық жүйелеушілерге сенбеймін және олардан аулақпын. Жүйеге құштарлық – адалдықтың жоқтығы". Сол кітапта Ницше Сократтың диалектикасын сынға алды, себебі ол инстинктке қарағанда ақылға басымдық береді деп сенді, нәтижесінде жеке құштарлықтарды басу және жасанды моральді таңу туды. Ол қарама-қайшылықты логиканың жарамды түрі ретінде қабылдау жарылыс принципіне және, демек, тривиализмге алып келетінін айтты. Поппер очеркін мына сөздермен аяқтады: "Диалектиканың бүкіл дамуы философиялық жүйе құруға тән қауіптерге қарсы ескерту болуы керек. Ол бізге философияның ешқандай ғылыми жүйенің негізіне айналуы тиіс емес екенін және философтар өз талаптарында көбірек қарапайым болуы керек екенін еске салуы керек. Олардың өте пайдалы орындай алатын бір міндеті – ғылымның сындық әдістерін зерттеу". Жетпіс жыл өткен соң Николас Ресшер: "Поппердің сындық пікірі диалектиканың гиперболалық нұсқасына ғана қатысты" деп жауап берді және: "Айқын айтқанда, Поппердің диалектиканы сынға алуында диалектикалық бірдеңе бар" деп әжуалады. Ғылым философы және физик Марио Бунге гегельдік және марксистік диалектиканы "дұрыс емес және ғылымнан алыс" және "апатты мұра" деп атап, бірнеше рет сынға алды. Ол былай деп қорытындылады: "Энгельс (1940, 1954) және Ленин (1947, 1981) тұжырымдаған, диалектика заңдары түсінікті болғандықтан, жалған". Тіпті кейбір марксистер де "диалектика" терминіне сынды көзбен қарайды. Мысалы, Майкл Генрих: "Көбінесе диалектика туралы пафосты сөздердің бәрі, барлық нәрсе бір-біріне тәуелді және өзара әрекеттеседі және бәрі де өте күрделі деген қарапайым фактіге дейін тоғысып келеді, бұл көп жағдайда дұрыс, бірақ шын мәнінде ештеңе айтпайды" деп жазды.

Friedrich Nietzsche viewed dialectic as a method that imposes artificial boundaries and suppresses the richness and diversity of reality. He rejected the notion that truth can be fully grasped through dialectical reasoning and offered a critique of dialectic, challenging its traditional framework and emphasizing the limitations of its approach to understanding reality. He expressed skepticism towards its methodology and implications in his work Twilight of the Idols: "I mistrust all systematizers and I avoid them. The will to a system is a lack of integrity". In the same book, Nietzsche criticized Socrates' dialectics because he believed it prioritized reason over instinct, resulting in the suppression of individual passions and the imposition of an artificial morality. He argued that accepting contradiction as a valid form of logic would lead to the principle of explosion and thus trivialism. Popper concluded the essay with these words: "The whole development of dialectic should be a warning against the dangers inherent in philosophical system building. It should remind us that philosophy should not be made a basis for any sort of scientific system and that philosophers should be much more modest in their claims. One task which they can fulfill quite usefully is the study of the critical methods of science". Seventy years later, Nicholas Rescher responded that "Popper's critique touches only a hyperbolic version of dialectic", and he quipped: "Ironically, there is something decidedly dialectical about Popper's critique of dialectics." The philosopher of science and physicist Mario Bunge repeatedly criticized Hegelian and Marxian dialectics, calling them "fuzzy and remote from science" and a "disastrous legacy". He concluded: "The so called laws of dialectics, such as formulated by Engels (1940, 1954) and Lenin (1947, 1981), are false insofar as they are intelligible." Even some Marxists are critical of the term "dialectics". For instance, Michael Heinrich wrote, "More often than not, the grandiose rhetoric about dialectics is reducible to the simple fact that everything is dependent upon everything else and is in a state of interaction and that it's all rather complicated—which is true in most cases, but doesn't really say anything."

Математика

Математик Уильям Ловир диалектиканы категориялық логика шеңберінде, идемпотентті монадтар арасындағы қосылыстар арқылы түсіндірді. Бұл көзқарас теориялық информатика контекстінде пайдалы болуы мүмкін, онда синтаксис пен семантика арасындағы дуалдық осы мағынада диалектика ретінде қарастырылуы мүмкін. Мысалы, Карри-Говард сәйкестігі – осындай қосылыс, немесе жалпы алғанда жабық моноидалдық категориялар мен олардың ішкі логикасы арасындағы дуалдық.