Кіріспе
Әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Жауапкершіліктің таралуы – басқа адамдар немесе куәгерлердің болуымен адамның қандай да бір әрекет жасау немесе жасамай қою үшін жауапкершілік сезімі төмендеуіне себеп болатын әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Бұл – жауапкершілікті басқаларға жүктеудің бір түрі, онда адамдар басқаларының әрекет етуге жауапты немесе оны жасап қойған деп есептейді. Жауапкершіліктің таралуы – топқа кірген кезде топ мүшелерінің әрқайсысының әрекет етуге қатысты жауапкершілік сезімінің төмендеуін білдіреді. Мысалы, төтенше жағдайларда, егер адамдар жағдайды бақылап отырған басқалар бар екенін және өздері куәгерлер тобының бір бөлігі екенін білсе, олар көмекке шақыру немесе жағдайға араласу жауапкершілігін азырақ сезінеді. Басқа топтық жағдайларда (топқа белгілі бір тапсырманы орындау немесе мақсатқа жету үшін міндеттелген жағдайларда) жауапкершіліктің таралуы – әрбір мүшенің тапсырманы орындауға және мақсатқа жетуге үлес қосу және тырысу жауапкершілігінің төмендеуі ретінде көрінеді. Жауапкершіліктің таралуы дерлік барлық топтарда кездеседі, бірақ түрлі деңгейде, және топтың мөлшерін азайту, нақты талаптарды белгілеу және есеп беруді күшейту арқылы оны жеңілдетуге болады. Көмектесуге дайын топтың мөлшері үлкен болғанда жауапкершілікті қабылдау төмендеп, куәгерлердің көмек көрсетуге бейімділігі азаяды. Мұның себептері анонимділіктің психологиялық әсерінен бастап, жыныстық ерекшеліктерге дейін жетеді. Жауапкершіліктің таралуымен байланысты мінез-құлықтың салдары қауіпті болуы мүмкін, себебі моральдық принциптерден бас тарту және көмек көрсетуге құлшыныстың артуы байқалады.
Diffusion of responsibility is a sociopsychological phenomenon whereby a person is less likely to take responsibility for action or inaction when other bystanders or witnesses are present. Considered a form of attribution, the individual assumes that others either are responsible for taking action or have already done so. The diffusion of responsibility refers to the decreased responsibility of action each member of a group feels when they are part of a group. For example, in emergency situations, individuals feel less responsibility to respond or call for help if they know that there are others also watching the situation
if they know they are a part of the group of witnesses. In other group settings (in which a group is appointed to complete a task or reach a certain goal), the diffusion of responsibility manifests itself as the decreased responsibility each member feels to contribute and work hard towards accomplishing the task or goal. The diffusion of responsibility is present in almost all groups, but to varying degrees, and can be mitigated by reducing group size, defining clear expectations, and increasing accountability. Assumption of responsibility tends to decrease when the potential helping group is larger, resulting in little aiding behavior demonstrated by the bystander(s). Causes range from psychological effects of anonymity to differences in sex. Implication of behaviours related to diffusion of responsibility can be threatening as there have been increases in moral disengagement and helping behaviour.
Нақты өмірдегі мысалдар
Көптеген нақты өмірдегі мысалдарда, белгілі бір оқиғалардың жауапкершіліктің таралуы сияқты әлеуметтік-психологиялық эффектінің салдарынан болғанын немесе болатынын толыққанды сеніммен айту қиын. Себебі мұндай оқиғаларға көптеген басқа да себепші факторлар әсер етеді. Осы оқиғалардың көпшілігі оларды баяндаған адамдар үшін ауыр психикалық жарақаттарға ұшыратқан. Қайғы-қасіретті күшейтуге бейім жағдайларда, оқиғалар көрінетіндей болмағаннан да қауіпті немесе бұрмаланған түрде түсіндірілуі мүмкін. Оқиғаларды дәл бейнелеу күмәнді болғанымен, жауапкершіліктің таралуы және оның түсінігіне қатысты келесі оқиғалар жан-жақты талданды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған соғыс қылмыстары үшін жауапкершілікті тарату Нюрнбергте сотталған көптеген нацистердің құқықтық қорғанысы ретінде кеңінен қолданылды. Май Лай қырғынында айыпталғандар да осыған ұқсас қорғаныс тактикасын қолданды. Жауапкершіліктің үлестірілуі салдарынан, олар құрбандарға көмектесуге немесе оларға зиян келтірмеуге жеке жауапкершілік сезінбеді, керісінше, тек бұйрық орындағандай еді. Өз әрекеттері үшін жауаптылықты немесе өкінішті сезінбеді. Олар өздері жасаған қатыгездіктер үшін өзіне кінә тағудың орнына, оларды бұйрық берушілерді айыптады. Жауапкершіліктің таралуы олардың көптеген сезімдері мен іс-әрекеттерінің ықтимал себебі болды, бірақ Германияда сол кездегі антисемитизм және нацистік шенеуніктер тарапынан жасалған қысым сияқты басқа да себептер де болуы мүмкін.
Жұмыс орны
Жауапкершіліктің таралуын жұмыс орнында көптеген жеке электрондық хаттармен салыстырғанда, жаппай электрондық хаттарға жауап беру арқылы көруге болады. Жаппай электрондық хаттар жіберілгенде, адамдар жекелеген хаттарға қарағанда жауапкершілік сезімін азайтады, себебі хаттар оларға тікелей жолданбаған. Зерттеулер көрсеткендей, жеке адрестік электрондық хаттарға берілген жауаптар көбінесе жаппай электрондық хаттарға берілген жауаптардан көбірек көмек көрсетеді және ұзақ болады, өйткені жеке қарым-қатынас жауапкершілік сезімімен байланысты. Жауапкершіліктің таралуының тағы бір мысалы – жұмыс орнындағы құпияны ашу. Есептеуде дәйекті түрде заңбұзушылыққа қатысқан компанияларда жұмыс істейтін көптеген адамдар құпияны ашпайды. Бұл жеке жауапкершіліктің болмауы мен моральдық жауапкершіліктен бас тартудың салдарынан туындайды. Көрсетілгендей, көптеген адамдар өздерінің жеке міндеттеріне осылайша бейілді болып, ұйымдағы моральдық міндеттемелер туралы ойлауды ұмытып жатады. Осылайша, құпияны ашу туралы тіпті ойластырылмауы мүмкін. Сонымен қатар, мұндай жағдайларды қолдайтын компанияларда да адамдар қатыспайды, себебі олар басқалар жауапкершілікті өз мойнына алады деп есептейді, бұл жауапкершіліксіздікке ұқсас сезімдерге әкеледі.
Себептер
Жауапкершіліктің таралуы үлкен топтарда, сондай-ақ ізгілік пен жамандыққа қатысты жағдайларда болады. Игілік жағдайларда, адамдардың мұқтаж адамға араласуға немесе көмектесуге деген ниеті басқа адамдардың болуынан шектеледі. Адам, қатысушылардың басқа біреулер араласады немесе араласуы керек деп ойлайды. Осылайша, адам әрекет етуді өзінің міндеті деп санамайды. Егер адам өзін ғана жағдайды білетін болса, онда мұндай болмайды. Көрермен қалай көмектесу керектігін ойлап тұрса, егер өзінің көмек көрсетуге қабілеті жоқ деп санаса, көмектеспеуі мүмкін. Адамдар өзгелердің пікірінен қорқып, көмек көрсетуге тартыншақ болуы мүмкін.
Анонимділік
Сонымен қатар, жауапкершіліктің таралуы анонимділік жағдайында жиірек кездеседі. Қоғамдыққа пайдалы жағдайларда, адамдар құрбанды жеке танымаса, араласуға бейім емес. Олар құрбанмен байланысы бар біреу көмектеседі деп ойлайды. Қоғамға зиянды жағдайларда, теріс мінез-құлық, адам бірдей мақсаттағы адамдар тобында болғанда орындалуы мүмкін. Бұл мінез-құлықты топқа мүшеліктің жеке тұлғаны жою әсері және оның салдары үшін жеке жауапкершілік сезімінің таралуы тудырады. Осы процестің бір бөлігі ретінде, адамдар өзіне көбірек мән бермейді және анонимділік сезімін күшейтеді. Осының салдарынан, олар өз тобының жасаған кез келген қоғамға зиянды әрекеті үшін жауапкершілік сезінбейді. Жауапкершіліктің таралуы көпшілік мінез-құлқына, сондай-ақ топтардағы тәуекелге баруға да себеп болатын фактор болып табылады. Анонимділікке қарама-қарсы, технологияны пайдаланып анонимділікті болдырмаса, жауапкершіліктің таралуын да болдырмауға болады. Зерттеулер көрсеткендей, электрондық пошта жеке тұлғаларға тікелей жіберілгенде, жауапкершіліктің таралуын болдырмауға және көбірек жауап алуға мүмкіндік береді. Көптеген жауаптар алудан басқа, жеке тұлғалардан алынған жауаптар топтардан алынған жауаптарға қарағанда ұзақ және бастапқы сұрақтарға көбірек көмектеседі. Альберт Бандураның айтуынша, жауапкершіліктің таралуы менеджерлер ұйымда кішігірім тапсырмалар жасағанда орын алуы мүмкін. Адамдар жеке тапсырмаларға бөлінгенде, олар ұйымдағы өз рөлін ұмытып, тек өздерінің міндеттеріне назар аударуы мүмкін. Жеке тұлғалар өздеріне қажетті нәрсені ғана орындау арқылы, білмей тұрып, ұйымға деген жауапкершілігін бөлуі мүмкін. Бұл олардың жауапкершілікке деген назарының ұйымнан жеке тапсырмаларына ауысуына байланысты.
Сараптамалық тәжірибе
Ұйымдарда жауапкершіліктің таралуын рөлдер мен әртүрлі біліктілік деңгейлері негізінде байқауға болады. Мысалы, иерархиялық құрылымда, мұнда ұйымдағы сіздің орныңыз топқа қатысу деңгейіңізбен байланысты, адамдар жауапкершілікті көбірек жауапкершілікке ие және құрылымда жоғары тұрғандарға жүктеуге бейім. Көптеген зерттеулердің нәтижелері "ілесушілердің" ұйымдағы өз статусының төмен екенін сезінгендіктен жауапкершілікті қабыланбағанын көрсетеді. Көптеген адамдар топта билікке ие адамдардың көбірек жауапкершілікке тартылатынын және олардың жауапкершіліктің жоғары деңгейін өз мойнына алатынын болжайды. Біліктілік деңгейі немесе рөл мен қажетті жұмыс көлемі арасындағы байланыс адамдардың өз үлесі үшін жауапкершілік пен есеп берудің әртүрлі деңгейлерін сезінуіне әкелуі мүмкін.
Топтың көлемі
Жауапкершіліктің таралуы салдарынан, адамдар жағдайға араласу қажеттілігінің төмендегенін сезінеді, егер басқа (көрінетін) куәгерлердің саны арта түссе. 1968 жылы Джон Дарли мен Бибб Латане жүргізген тәжірибеде, егер қатысушы басқа біреудің де ұстаманы естіп тұрғанын ойласа, ұстаманы басынан өткізіп жатқан адамға көмектесу ықтималдығы төмендегені анықталды. Қатысушының көмектесуге дайындығы, оның ұстаманы тыңдап жатыр деп ойлаған басқа қатысушылардың санымен (төртке дейін) азайды. Топтың мөлшері – жауапкершіліктің таралуына әсер ететін маңызды фактор, себебі басқа бір зерттеуде жеке адамның бастапқы көмекші немесе көшбасшы болуға ерікті тұру ықтималдығы да топтың мөлшері арта келе төмендейтіні анықталды.
Топтық ойлау
Топтық ойлау – бұл топты құрайтын әрбір адам ақпаратты сыни тұрғыдан қарастыру, түсіну және пайдалану емес, консенсусқа келуге және толық келісімге қол жеткізуге көбірек ұмтылғанда туындайтын құбылыс. Топтық ойлауға түрткі болатын нәрсе – шешімдер қабылдау немесе әрекеттер жасау кезінде кез келген дау-жанжал мен келіспеушіліктен қашуға тырысу, соның салдарынан топтың бірауыздан мақұлдауына ие болмаған, мұқият ойластырылған аргументтерден гөрі, жақсы ойланбаған компромистерге басымдық беру. Осы себепті, топтық ойлау ең тиімді шешімдерге немесе нәтижелерге әкелмейді. Топтық ойлау топ мүшелері бір-бірімен жақсы таныс болғанда және әсіресе стрестік жағдайларда бір-бірінің мақұлдауын іздегенде пайда болады. Жауапкершіліктің таралуы да топтық ойлауға себепкер болады, себебі топ ішінде жауапкершілік тараған кезде, әрбір мүше өз пікірін немесе идеясын білдіруге азырақ жауапкершілік сезінеді, бұл топтық ойлауға алып келеді. Демек, жауапкершіліктің таралуы топтарда орын алғанда, топтық ойлаудың пайда болу ықтималдығы да артады. Әлеуметтік әсер теориясы адамдардың әлеуметтік ықпалдың көздері немесе нысаналары ретінде қарастырылуын қарастырады. Адамдар бірлесіп жұмыс істегенде, сыртқы әлеуметтік ықпал көзінен (мысалы, тәжірибе жүргізуші немесе басшы) туындайтын талаптар бірнеше нысанаға (яғни, жауапкершіліктің топ мүшелері арасында таралуы) таралады, нәтижесінде күш-жігердің төмендеуіне әкеледі. Жеке тапсырмаларда мұндай таралу болмайды, адамдар жақсы жұмыс істейді, себебі жауапкершілік таратылмайды. Әлеуметтік ықпалдың таралуы күштің, тікелейліктің және көздер мен нысаналардың санының функциясы деп есептеледі және топтың мөлшері артқан сайын әрбір қосымша мүшенің ықпалы азаятынын көрсететін кері пропорционалды функцияға сәйкес келеді деп болжанады. Жауапкершіліктің таралуы – әлеуметтік жарамсыздыққа тікелей себеп болады, өйткені жауапкершіліктің таралуы топ ішінде орын алғанда, топ мүшелері өз әрекеттеріне (немесе әрекетсіздігіне) жауапкершілік сезінбейді және әлеуметтік жарамсыздыққа бейім болады.
Көмекші әрекет
Әлеуметтік психологиялық эксперименттер көрсеткендей, төтенше жағдайларда басқаларға көмектеспеудің себебі апатия немесе бейжайлық емес, керісінше, басқа адамдардың қатысуынан туындайды. Нақты жағдай белгісіз болғанда, адамның жағдайды бағалауы және одан кейінгі іс-әрекеті немесе әрекетсіздігі көбінесе басқа адамдардың реакциясына байланысты болады. Көрермендердің төтенше жағдайды қабылдауы оқиғаның түсінілуіне және көмек көрсетуге қатысты мінез-құлқына әсер етеді. Бір зерттеуде, егер басқа көрерменнің көмекке қабілетсіз екені сезілсе, жауапкершіліктің таралуы болмайды. Топтық психология мінез-құлыққа оң әсерін тигізе алады; егер бір көрермен жағдайға жауапкершілікті қабылдап, нақты шаралар қолданса, басқа көрермендер де соның артынан еруі мүмкін. Бұл, әдетте теріс мағынада қолданылатын, топтық сезімнің жақсы мысалы. Осылайша, көрермендердің болуы әлеуметтік ықпал ету және жауапкершіліктің таралуы процестері арқылы жеке адамның көмек көрсету мінез-құлқына әсер етеді.
Моральдық байланыстан шығу
Жауапкершіліктің таралуы жеке адамгершілікке теріс әсер ете алады. Зерттеулер көрсеткендей, жауапкершілік тараған кезде адамдар өз жұмыстары үшін жауапкершілікті аз сезінеді. Мұндай жауапкершіліктің болмауына себеп – еңбектің топ мүшелері арасында бөлінуі, нәтижесінде ешбір мүше ұйымның немесе жобаның жалпы нәтижесі үшін аса жауапкершілік сезінбейді. Көптеген мүшелер өз жұмысына ғана назар аударып, ақырында моральдық мәселелерді ұмытып кетеді. Еңбектің бөлінуі – жауапкершілікті тарату механизмі болып табылатын жұмыстың функционалдық аспектілеріне ғана ден қоюдың салдары болып табылады. Ұйымдарда эвфемизмдерді қолдану да кең таралған, мысалы, басшылар штаттан қысқартуды "қайта құру" деп атайды. Сонымен қатар, жаһандану құрбандарды көзден таса қылып, бизнес әрекеттерінің зиянды салдарларын елемеуге немесе бұрмалауға мүмкіндік береді. Осылайша, моральдық ажырауы 21-ғасыр ұйымдарындағы этикалық емес мінез-құлықты түсіну үшін маңызды болып көрінеді.
Тәуекелге баруға бейімделу
Тәуекелдік ауысу эффектісі (қараңыз, топтық ауысу) – бұл топтың тәуекелді шешімді немесе әрекетті қолдау немесе оған қатысу ықтималдығының артуы. Ірі топтар екі немесе үш адамнан тұратын топтарға қарағанда жауапкершіліктің кеңірек таралуына мүмкіндік береді. Топтың мөлшері артқан сайын, топтың құрамында кемінде бір өте тәуекелге дайын және ықпалды мүше болу ықтималдығы да артады, ол басқаларын өз тарапына бұра алады. Бұл ірі топтың мөлшері мен бір адамның тәуекелге бейімділігінің жауапкершілікті топтың барлық мүшелерінен тек шешім қабылдаған, тәуекелге баруға дайын мүшеге ауыруына қалай алып келетінін көрсетеді. Осылайша, топтық процестер тұрғысынан қарағанда, тәуекелдік ауысу эффектісі топтардың мөлшері артқан сайын күшейе түседі. Түрлі зерттеулер көрсеткендей, топтың мөлшері үлкен болған сайын тәуекелдік ауысу эффектісі де айқын байқалады. Тәуекелге бару туралы әдебиеттерде жауапкершіліктің таралуы топтың жеке мүшелері тәуекелдік нұсқаларды іздеу барысындағы сәтсіздікке жеке жауапкершілікті сезінуімен, жалғыз әрекеттенген кездегіден кем болады. Мұндай тәуекелдік ауысу – топтық талқылаулар мен консенсусқа қатысты эксперименттерде анықталған тұрақты құбылыс. Мысалы, проблеманы шешудегі ақшалай пайда мен зиянға негізделген тәуекелдерді зерттеу топтық шешім қабылдауда ауысудың үлкен пайызын, яғни тәуекелді арттыруды көрсетті. Төтенше жағдайлардағы жауапкершіліктің таралуы сияқты, талқылау және ақпарат алмасу кезінде топтың мөлшері неғұрлым ірі болса, тәуекелдік ауысу да соғұрлым күшті болады.
Қараушы әсері
Кэтрин "Китти" Дженовезедің қасіретті жағдайынан туындаған, көрермен әсері – 1960 жылдары жарық көрген психологиялық ұғым. Кэтрин Дженовезе жағдайы адам мінез-құлқына едәуір зор әсер ететіндей көрінеді. Оқиға топтың ішінде немесе басқа адамдардың арасында белгілі бір жағдайда жедел әрекет ету мүмкіндігінің төмендеуін көрсетеді. Дарли мен Латане (1968) басқа көрермендердің болуының, субъектілердің екінші субъектінің (қатысушының) ұстамасын естіген кезде жауап беру ықтималдығы мен жылдамдығына қалай әсер ететінін зерттеу жүргізді. Субъектілер өзінің екі адамдық, үш адамдық немесе алты адамдық топта екендігіне сендірді. Зерттеушілер көрермендердің саны артқан сайын, көмек көрсету ықтималдығының төмендегенін анықтады, бұл көрермен әсерін көрсетеді. Бұл – жауапкершіліктің таралуының нақты бір түрі, яғни адамдардың белгілі бір жағдайларға реакциясы басқа адамдардың болуына байланысты. Көрермен әсері бірнеше адам жағдайды қадағалап тұрғанда, бірақ араласпағанда (немесе кешігіп немесе тартынғанда) пайда болады, себебі олар басқа біреудің араласуы мүмкін екенін біледі және осыны істеуге жауапкершілік сезімі аз болады.