Кіріспе

Ресейде сөйленетін урал тілі – Ресейде сөйленетін урал тілі.

Мокша (,) – урал тілдер отбасының мордва тілдерінің бірі. 2010 жылы шамамен 130 000 адам оны ана тілі ретінде қолданды. Мокша Мордовияның батыс бөлігінде басым тіл болып табылады. Оның ең жақын туысы – ерзя тілі, олар бір-бірін түсінбейді. Мокша тілі, сондай-ақ, жойылып кеткен мешера және мурома тілдерімен де тығыз байланысты болуы мүмкін.

Черапкиннің жазуы

Мокша тілінің қашық бұрынғы кездерде қолданылуы туралы тарихи дәлелдер өте аз. Бір назар аударарлық ерекшелік – 14 ғасыр шамасында Алтын Орда билеушілері тұсында шығарылған, «мордовка» деп аталатын күміс монеталардағы жазулар. Тілдің (кириллицамен жазылған) қолданылуы туралы мәліметтер 16 ғасырдан басталады.

Ресми мәртебесі

Мокша тілі – Мордовиядағы үш ресми тілдің бірі (қалғандары – эрзя және орыс тілдері). Әркімнің өз тілінде сөйлеу құқығы Мордовия Республикасы Конституциясымен кепілдендірілген. 1998 жылы қабылданған Мордовия Республикасының № 19-3 заңы Мокшаны мемлекеттік тілдердің бірі деп жариялап, оның түрлі салалардағы қолданылуын реттейді: Мордовия Парламенті сияқты мемлекеттік органдарда, ресми құжаттар мен мөрлерде, білім беруде, бұқаралық ақпарат құралдарында, тауарлар туралы мәліметтерде, географиялық атауларда, жол көрсету белгілерінде. Дегенмен, Мокша және Эрзя тілдерінің нақты қолданылуы өте шектеулі.

Әдебиеттегі қолданысы

1917 жылға дейін шамамен 100 кітап және кітапша, көбінесе діни мазмұнда жарық көрді. 200-ден астам қолжазба, оның ішінде кем дегенде 50 сөздік басылмады. 19 ғасырда Қазан қаласындағы Ресей православиелік миссионерлік қоғамы мокшалар үшін орыс тілінің бастауыш оқулықтары мен қарапайым оқулықтарын шығарды. Олардың арасында мокша халық поэзиясының үлгілері бар екі бөлім де болды. Ірі туған жер ғалымы Макар Евсевьев мокша халық әндерін жинап, 1897 жылы бір томдық жинақ ретінде жариялады. Кеңес кезеңінің басында жарық көрген әдебиеттердің арасында әлеуметтік-саяси әдебиет басым болды. Мокша тіліндегі кітаптардың басылуы 1928 жылы Мордва ұлттық округі құрылғанға дейін Мәскеуде жүзеге асырылды. 1928 және 1935 жылдардағы ресми конференцияларда солтүстік-батыс диалектісі әдеби тілдің негізі деп белгіленді.

Білім беруде қолдану

Мокша тіліндегі алғашқы мектептер 19 ғасырда орыс христиан миссионерлерімен құрылды. 1973 жылдан бері мокша тілі ауылдық жерлердегі бастауыш мектептің бірінші үш сыныбында оқыту тілі ретінде және қосымша пән ретінде қолданылуға рұқсат берілді. Мордовиядағы университеттерде сабақтар орыс тілінде жүргізіледі, бірақ Мордовия мемлекеттік университеті мен Мордовия мемлекеттік педагогикалық институтының филология факультеттері мокша тілінен сабақ беретін мұғалімдерді даярлайтын курс ұсынады. Мордовия мемлекеттік университеті басқа гуманитарлық және кейбір техникалық мамандықтар үшін де мокша тілінен курс ұсынады. 2010 жылдан бастап Мордовия мектептерінде мокша тілін оқыту міндетті емес, ата-аналардың қалауы бойынша ғана жүзеге асырылады.

Мордовиядағы қайта жаңғырту жұмыстары

Мордовияда мокша және ерзя тілдерін жаңғырту саясаты 1990 жылдардың соңында, «Тілдер туралы» және «Білім беру туралы» заңдар қабылданғаннан кейін басталды. 2000 жылдардың басынан бастап саясаттың мақсаты – ерзя және мокша тілдерінің айырмашылықтарына қарамастан, бірыңғай мордва тілі стандартын құру болды. Дегенмен, «Тілдер туралы» заңды іске асыруға арналған ең бірде-бір атқарушылық бағдарлама әзірленген жоқ. Мордва тілінде білім алуға студенттердің үштен бірі ғана мүмкіндік алды, ал қалғандары орыс тілінде білім алады. Мокша тілі кейбір ауылдық мектептерде оқыту тілі ретінде қолданылып келеді, бірақ осы мектептерде оқитын оқушылардың саны жылдам азайып барады. 2004 жылы Мордовия билігі мордва/мокша тілін Республиканың ресми тілдерінің бірі ретінде міндетті оқытуға тырысты, бірақ Ресейде 2007 жылы өткен білім беру реформасынан кейін бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

Қосындылар

Мокша тілінде 33 дауыссыз әріп бар. Еріндік тістік пост-альвеолярлық таңдайлық жоталық жай таңдайлық. Мұрындық кедергі аффрикат фрикатив ~ жуық трилл оңтүстік-шығыс диалектілерінде көпше жұрнағының алдында дыбыстық тіл ретінде айтылады. Урал тілдеріне тән таңдайыздану, тек тістік дауыссызға ғана қарсы қойылады, олар "жұмсақ" немесе "қатаң" бола алады. Мокша кириллицасында таңдайыздану орыс тіліндегідей белгіленеді: "жұмсақ" дауыссыздың артынан "жұмсақ белгі" немесе "жұмсақ" дауыстылар жазылады. Ғылыми транслитерацияда сүйір акцент немесе апостроф қолданылады. Қалған дауыссыздың бәрі алғы қатарлы дауыстылардың алдында да таңдайызданған аллофондарға ие. Альвеоло-таңдайлық аффрикаттың таңдайыздалмаған әріптесі жоқ, ал пост-альвеолярлық фрикативтерде таңдайызданған әріптес жоқ.

Стресс

Жоғары емес дауыстылар жоғары дауыстылардан кемінде ұзақ болады және көбінесе екпінді өздеріне тартады. Егер жоғары емес дауыстылар тіркесінен кейін бірінші буынға жоғары дауысты келсе (әсіресе және ), онда екпін екінші немесе үшінші буынға түседі. Егер сөздің барлық дауыстылары жоғары немесе жоғары емес болса, онда екпін бірінші буынға түседі. Екпінді дауыстылар, орыс тіліндегідей, сол позициядағы екпінсіз дауыстылардан ұзақ болады. Екпінсіз дауыстылар белгілі бір деңгейде дауыстық азаюға ұшырайды.

Морфосинтаксис

Басқа урал тілдері сияқты, мокша да агглютинациялық тіл, күрделі жалғау және жіктеу жүйелеріне, соңғы қосымшаларға, грамматикалық родқа және артикльдерге ие емес.

Жалпы қолданылатын сөз тіркестері

Мокша Романизация ағылшын Да Да Да Да Пара Пара Жақсы Стане Stáne Дұрыс Аф Аф Аш Аш Жоқ Шумбра́т! Шамбра! Сәлем! (бір адамға арнап) Шумбратада! Шамбратада! Сәлем! (бірден көп адамға арнап) Сюкпря! Сюк-пра! Рахмет! Ульхть шумбра́! Ulht šumbrá! Қалайсың? У́леда шумбра́т! Шамбрат! Құдай жарылқасын! Ванфтт пря́цень! Ванфт-праценттер! Сақтаныңыз! Ванфтк пря́цень! Ванфтк-праценттер! Абай болыңыз! Ко́да э́рят? Кода ержат? Қалайсыз? Ко́да те́фне? Кода тефне? Ісіңіз қалай? Лац! Лако! Жақсы! Це́бярьста! Cébjarsta! Керемет! Ня́емозонк! Njájemozonk! Сау болыңыз! (кейін кездесуге) Ва́ндыс! Vándis! Ертең көреміз! Шумбра́ста па́чкодемс! Шамбрастас пачкодэмдер! Жақсы жол! Па́ра а́зан ле́здоманкса се́мбонкса! Pára ázan lézdomanksa sémbonksa! Көмегіңізге рахмет! Барлығы үшін рахмет! Аш ме́зенкса! Aš mézenksa! Ештеңе емес! Про́стямак! Prо́stjamak! Кешіріңіз! Про́стямасть! Prо́stjamast! Кешіріңіздер! Тят кяжия́кшне! Tját kjažijákšne! Сізді ренжітпеу үшін! Ужя́ль! Užjál! Өкінішті! Ко́да тонь ле́мце? Kóda ton lémce? Атыңыз кім? Монь ле́мозе Mon lémoze! Менің атым... Мъзя́ра тейть ки́за? Mzjára téjt kíza? Қанша жастасыз? Мъзя́ра те́йнза ки́за? Mzjára téinza kíza? Оның жасы қанша? Те́йне ки́зот. Téjne kíza! Мен ... жастамын. Те́йнза ки́зот. Téjnza kíza! Ол ... жаста. Мя́рьгат сува́мс? Mjárgat suváms? Кіре берсем болады ма? Мя́рьгат о́замс? Mjárgat ózams? Отыра берсем болады ма? О́зак. Ózak! Отырыңыз. О́зада. Ózada! Отырыңыздер! Учт аф ла́мос. Učt af lámos. Бір сәт күтіңіз. Мярьк та́ргамс? Mjárk tárgams? Темекі тарта берсем болады ма? Та́ргак. Tárgak! Тартсаңыз болады. Та́ргада. Tárgada! Тартсаңыздар болады. Аф, э́няльдян, тят та́рга. Af, énjaldjan, tját tárga! Темекі тартпаңыз, өтінемін. Ко́рхтак аф ла́мода ся́да ка́йгиста (сяда валомня). Kórtak af lámoda sjáda kájgista (sjáda valо́mne)! Бірқатар сөйлеңіз. Азк ни́нге весть. Azk nínge vest! Қайталаңыз. Га́йфтть те́йне. Gájft téjne! Маған қоңырау шалыңыз. Га́йфтеда те́йне. Gájfteda téjne! Маған қоңырау шалыңыздар. Га́йфтть те́йне ся́да ме́ле. Gájft téjne sjáda méle! Кейін маған қоңырау шалыңыз. Сува́к. Suvák! Кіріңіз. Сува́да. Suváda! Кіріңіздер! Ётак. Jо́tak! Кіріңіз. Ётада. Jо́tada! Кіріңіздер! Ша́чема ши́цень ма́рхта! Šáčema šícen márhta! Туған күніңіз құтты болсын! А́рьсян тейть па́ваз! Ársjan téjt pávaz! Сізге бақыт тілеймін! А́рьсян тейть о́цю сатфкст! Ársjan téjt ótsju satfkst! Сізге үлкен жетістік тілеймін! Тонь шумбраши́цень и́нкса! Ton šumbrašícen ínksa! Денсаулығыңыз жақсы болсын! О́чижи ма́рхта Óčiži márhta! Құтты Пасха! Од Ки́за ма́рхта! Od Kíza márhta! Жаңа жыл құтты болсын! Ро́штува ма́рхта! Róštuva márhta! Рождество құтты болсын! То́ньге ста́не! Tónge stáne! Сәлем!