بәдіғ әз-Заман әл-Һәмәдәни: өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Парсы ақыны (969–1007)

Бади әл-Замман әл-Хамаданӣ немесе әл-Хамаданӣ (بديع الزمان الهمذاني التغلبي‎; 969 жылы Хамадан қаласында – 1007 жылы) – ортағасырлық араб ақыны және әдебиетші. Ол еңбектерімен, әсіресе "Мақамат Бади аз-Заман әл-Хамаданӣ" жинағымен танымал. Бұл жинаққа Абу әл-Фатх әл-Искандари туралы 52 эпизодтық әңгіме кіреді, оларды 'Иса ибн Хишам баяндаған. Оның арабша аты "Заманның ғажайыбы" деп аударылады.

Өмір

Әл Хамаданидің ерте өмірі туралы өте аз мәлімет бар, ал бастапқы дереккөздер өте шектеулі. Басты өмірбаяндық жазба Аль Таалибиден шыққан, және кейінгі өмірбаяндардың көпшілігі одан алынған. Әл Хамаданидің өзінің айтуынша, оның тегі араб, отбасы біраз білімді болған, бірақ ғалымдар бұл фактілерге күмәнмен қарайды. Ол Иранның Хамадан қаласында туып, білім алған. Әл Хамаданидің ересек өмірінен көбірек белгілі. 380/990 жылы әл-Хамадан, онда 22 жаста болған, туған қаласынан шығып, түрлі білім орталықтарына саяхаттай бастады. Сол кезде білімді араб жастары үшін оқу сапары қалыпты жағдай еді. Оның алғашқы аялдамасы Райй болды, мүмкін, бұрынғы ұстазы Ахмет ибн Фариспен кездесу үшін (дереккөз: Прендергаст ұстаздың есімін Абдул Хусейн ибн Фарис деп көрсетеді; қараңыз: https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.50447/page/n17). Мұнда ол Диххуда Әбу Аид Мұхаммед ибн Мансур әл-Исманың (410/1019 ж. қайтыс болған) қамқорлығына ілікті. Содан кейін ол Джуржанға сапар шегіп, онда мақаматтар жазуды бастады, және оның әдеби дарынына жауап беретін тыңдаушылар тапты. 383/992 жылы ол Хорасанға, Нишапурға, сол кезде Саманидтер билігінде болған және әдебиет орталығы саналатын қалаға келді. Хорасандағы тәжірибесі әртүрлі болды. Ол бірнеше рет қарақшыларға тоналып, барлық мүлкін жоғалтты. Алайда, оның әдеби шығармалары көбейе түсті. Ол әл-Хауаризмимен бәсекелесіп, ақырында онымен арасы суыды. Нишапурда ол үлкен атаққа ие болды және оның абыройы аймаққа тарады. Нишапур Ғазнавилердің қолына өткеннен кейін ол аймақтан кетіп, саяхаттарын жалғастырды. Жолда ол Сарахс, Тус және Марв қалаларында тоқтады. Кейбір ерте дереккөздер, мысалы парсы ғалымы ат-Талиби, Әл Хамаданидің Сиджистан мен Газнаға да барғандығын айтады. Алайда, мұндай сапарлар туралы өте аз мәлімет бар және сенімді дәлелдер жеткіліксіз, сондықтан ғалымдар Әл Хамаданидің атағы өскен сайын, мұндай сапарлар аңызға айналған деп ескертеді. 383/993 жылы ол Заранжға тоқтады, онда ол Саффар билеушісі Әбу Ахмад Халаф ибн Ахмадтың сарайында құрметпен қабылданды. Әл Хамаданидің ниеті билеушіні мақтау еді, ол үшін ол жақсы сыйлық алды. Заранжда болғаннан кейін оның қозғалысы белгісіз. Ақырында ол Гераттың жанындағы Бушандж қаласында қоныстанды, жергілікті ақсүйек отбасынан Әбу Әли әл-Хусейн ибн Мұхаммед әл-Хушнамиге үйленді және соңғы жылдарын өткізді. Гератқа қоныстанғаннан кейін ол Ғазнави әулеті сұлтаны Махмуд Газнидің визирі болған Әбу'л Хасан Исфараинидің қамқорлығына ілікті. Ол қырық жасында Герат қаласында қайтыс болды. Ол ерекше есте сақтау қабілетімен, сөйлеу шеберлігімен және тілінің тазалығымен танымал болды. Оның хаттары алғаш рет Константинопольде (1881), түсіндірмелермен Бейрутта (1890) жарияланды; оның мақамалары Константинопольде, түсіндірмелермен Бейрутта (1889) жарияланды. Таңдалған хаттары Сильвестр де Сасидің "Chrestomathie arabe, vol. III" (2-ші басылым, Париж, 1827) кітабындағы алты мақаманың француз тіліндегі аудармасы мен түсіндірмелері сияқты еңбектерде жарияланды. Аударма хаттарының үлгісін А. фон Кремердің "Orients Culturgeschichte des" кітабында табуға болады, 470-беттен бастап (неміс тілінде). Әл Хамаданидің мақамаларында әл-Жахиз және әл-Танихи сияқты бұрынғы жазушылар 9-ғасырда жинаған анекдоттар пайдаланылды, бірақ анекдотты баяндаушы кіргізді. Әл Хамаданидің жаңалығы – садж (әсем ризалық қара сөз) стилін зайырлы анекдоттарды қайта баяндауға қолдану болды. Осы уақытқа дейін садж тек діни және саяси жұмыстармен шектелген еді. Кейіннен бұл стильді басқа араб ақындары мен жазушылары да еліктеді. Бір ғасырдан кейін Басралық жазушы Әл-Харири мақаматты әдебиеттің маңызды түріне көтерді. Әл Хамаданидің "Мақама" кітабында әл-Жахиз және әл-Танихи сияқты бұрынғы жазушылар 9-ғасырда жинаған анекдоттар пайдаланылды, бірақ анекдотты баяндаушы енгізді. Әл Хамаданидің жаңалығы – садж стилін зайырлы анекдоттарды қайта баяндауға қолдану болды. Әл Хамаданидің 52 мақамасы қолжазба түрінде сақталған. Әр мақама – толық оқиға, бірақ мақамалар көбінесе жалпы тақырыппен жинақталады. Әр әңгімеде екі басты кейіпкер бар: баяндаушы (әдетте Иса ибн Хишам) және басты кейіпкер (әдетте Александрияның Әбу І Фатх, ол алаяқ және алдамшы). Басқа кейіпкерлер, көбінесе тарихи тұлғалар, әр түрлі әңгімелерде таныстырылады. Әл Хамаданидің "Мақаматында" баяндалған анекдоттар арабтардың, әсіресе қайыршылар мен қылмыскерлердің төменгі топтарының өміріне қызығушылықтың артуына ықпал етті. Мақама жеті бөлімнен тұрады: 1) Иснад, 2) Жалпы кіріспе, 3) Сілтемелер, 4) Эпизод (оқиғаның өзегі), 5) Тану сахнасы, 6) Қорытынды сөз және 7) Финал. Мақама стилінде садж қолданылады, бұл өте әдемі және күрделі проза. Оқиғаның кейбір бөлімдері өлең түрінде, ал қалғандары әдеби қара сөзбен жазылған. Әл Хамадани қолданған өлеңдердің көп бөлігі белгілі ақындардан алынған.

Very little is known about Al Hamadani’s early life and primary sources are very limited. The main biographical account comes from Al Tha'alibi, and most later biographies are derived from that. According to al Hamadani’s own account, he was of Arab descent and his family had some education, but scholars have disputed these bare facts. He was probably born and educated in Hamadan, Iran. More is known about Al Hamadani’s adult life. In 380/990, al Hamadhani, then aged 22, left his native city and began travelling to the various centres of learning. At the time, scholarly travel was an accepted practice for young, educated Arabic men. His first stop was at Rayy, possibly to meet up with his former mentor, Ahmed Ibn Faris (ref: Prendergast gives the instructor’s name as Abdul Husain ibn Faris; See https://archive. org/details/in. ernet. dli.2015.50447/page/n17). There he came under the patronage of Dihkhuda Abu Aid Muhammad ibn Mansur al Isma (d. 410/1019). He next travelled to Jurjan where he began writing maqamat and where his literary talents found a receptive audience. In 383/992, he travelled to Khorasan, Nishapur, then under Samanid rule, and an established centre of literature. His experience of Khorasan was mixed. He was robbed several times by highwaymen, losing all of his possessions. However, his literary output became more prolific. He was in competition with al Khawrizmi and eventually fell out with him. In Nishapur, he achieved great fame and his reputation spread throughout the region. After Nishapur was conquered by the Ghaznavids he departed the region and returned to his travels. On the road, he stopped at Sarakhs, Tus and Marw. Some early sources, such as the Persian scholar, ath Thalibi, suggest that Al Hamadani also visited Sijistan and Ghazna. However, very little is known of such travels and reliable evidence is thin, leading scholars to caution that, as al Hamadani’s fame grew, such visits became the stuff of legend. In 383/993, he stopped at Zaranj, where he was received at the court of the Saffarid ruler, Abu Ahmad Khalaf ibn Ahdmad. Al Hamadani’s intentions were to eulogise the ruler, for which he was well rewarded. His movements, following his sojourn in Zaranj, are obscure. He eventually settled in Bushanj, near Herat where he married into the Abu ‘Ali Al Husayn ibn Muhammad al Khushnami, a local noble family and spent his final years His literary output declined during his period of residency at Herat. After he settled in Herat, he came under the protection of Abu'l Hasan Isfaraini, who was the vizier of Mahmud of Ghazni, the sultan of the Ghaznavid dynasty. He died at Herat, at the age of forty. He was renowned for a remarkable memory and for fluency of speech, as well as for the purity of his language. His letters were first published at Constantinople (1881), and with commentary at Beirut (1890); his maqamas at Constantinople, and with commentary at Beirut (1889). Selected letters have been published in works, such as Silvestre de Sacy's edition of six of the maqamas with French translation and notes in his Chrestomathie arabe, vol. iii. (2nd ed., Paris, 1827). A specimen of the translated letters can be found A. von Kremers Culturgeschichte des Orients, ii. 470 sqq (in German). Al Hamadani’s maqama made use of anecdotes collected in the 9th century by earlier writers, such as al Jahiz and al Taniikhi, but had a narrator introduce the anecdote. Al Hamadani’s innovation was to apply saj' (an ornate form of rhymed prose), to the retelling of secular anecdotes. Until that time, saj’ had been confined to religious and political works. The form was subsequently imitated by other Arabic poets and writers. A century later, the writer, Al Hariri of Basra elevated the maqamat into a major literary art form. Al Hamadani’s Maqama made use of anecdotes collected in the 9th century by earlier writers, such as al Jahiz and al Taniikhi, but had a narrator introduce the anecdote. Al Hamadani’s innovation was to apply saj’, to the retelling of secular anecdotes. A total of 52 of al Hamadani’s maqama have been preserved in manuscripts. Each maqama is a complete story, but maqama are often presented in a collection with an overarching theme. Each story has two main characters, the narrator, (usually Isa ibn Hisham) and a protagonist, (usually Abu I Fath of Alexandria, who is a rogue and a trickster). Other characters, often historical characters, are introduced in different stories. The anecdotes, presented in al Hamadani’s maqamat played into a growing interest in the activities of Arabic low life, especially beggars, tricksters and criminals. The maqama follows a loose structure of seven parts, namely (1) Isnad, (2) general introduction, (3) link (4) episode (the core of the narrative), (5) recognition scene, (6) envoi and (7) finale. Stylistically, maqama employ Saj', a highly polished and elaborate prose. Parts of the narrative may be written in verse, while other parts are written in unrhymed, literary prose. Most of the verse used by al Hamadhani was borrowed from notable poets.