Кіріспе

Әлеуметтану, әлеуметтік психология экспериментінің анықтамасы
Әлеуметтану және әлеуметтік психология салаларында, бұзу эксперименті – адамдардың қалыпты қабылданған әлеуметтік ережелерді немесе нормаларды бұзуға реакциясын зерттеуге бағытталған эксперимент. Бұзу эксперименттері көбінесе этнометодологиямен, әсіресе Гарольд Гарфинкельдің еңбегімен байланысты. Бұзу эксперименттері "күтпеген" мінез-құлықты / әлеуметтік нормаларды бұзуды саналы түрде көрсетуді, осы мінез-құлық бұзушылықтарына туындайтын әлеуметтік реакциялардың түрлерін байқауды және осы әлеуметтік реакцияларды мүмкін ететін әлеуметтік құрылымды талдауды қамтиды. Әлеуметтік нормаларды бұзуды және онымен бірге болатын реакцияларды зерттеу идеясы әлеуметтік ғылымдар салаларында байланыс құрды және бүгінде социология мен психологияда қолданылады. Бұл тәсілдің негізіндегі болжам – адамдар күнделікті әлеуметтік өзара әрекеттесу үшін "ережелер" құрастырып қана қоймай, сонымен қатар олар мұны істеп жатқанын білмейді. Әлеуметтанушы Эрвинг Гоффманның еңбегі күнделікті әлеуметтік мағыналар мен мінез-құлық нормаларының құрылымын зерттеудің теориялық негізін қалады, әсіресе айтылмаған, бірақ барлығына бірдей қабылданған ережелерді бұзу арқылы. Гарфинкель бұл идеяны этнометодологияны әлеуметтік ғалымдар үшін сапалық зерттеу әдісі ретінде дамыту арқылы кеңейтті. Кейін, 1970 және 80-жылдары, танымал әлеуметтік психолог Стэнли Милграм әлеуметтік нормаларды бұзуға жауап ретіндегі реакцияларды бақылау және өлшеу үшін екі эксперимент жасады, соның нәтижесінде осы нормаларды бұзуға реакцияларды эмпирикалық түрде талдады.

Эрвинг Гоффман әлеуметтік қарым-қатынас туралы

Гоффман осы салада екі маңызды еңбек жариялады: 1963 жылы «Қоғамдық орындардағы мінез-құлық» және 1971 жылы жарық көрген «Халық арасындағы қарым-қатынастар: қоғамдық тәртіптің микрозерттеулері». Гоффман бұрынғы зерттеулерінде психиатриялық ауруханалардағы және басқа да маргиналданған әлеуметтік топтардағы адамдарды қарастырып, әлеуметтік өзара әрекеттесудің көбінесе ескерілмейтін қағидаларын, сондай-ақ қағидалар бұзылғанда туындайтын салдарды көрсету үшін оларды пайдаланды. Ол барлық әлеуметтік жағдайлардағы ең басты қағида – адамның «қосылуы» немесе «ішкі үйлесімділікте болуы» екенін айтады. Нормаларды әлеуметтік санкциялар немесе реакциялармен қолдау табатын әрекеттерге нұсқау беретін ережелер ретінде анықтайды, яғни норманы бұзудың салдары болады, ал оған сәйкес келу әдетте марапатталады. Егер адам әлеуметтік норманы бұзса, онда бұл әрекет оның жеке ерекшеліктеріне, мысалы, ауруға немесе психикалық денсаулығына байланысты деп есептеледі. Мысалы, қоғамдық жерде өз-өзімен сөйлесіп тұрған адамды кездейсоқ куәгерлер психикалық ауруға шалдыққан деп есептейді. Гоффман сонымен қатар әлеуметтік жиналыстардың әлеуметтік өмірді ұйымдастыруда маңызды рөл атқаратынын мәлімдейді. Оның пікірінше, әлеуметтік ортадағы барлық адамдар мінез-құлықты реттейтін қағидаларға белгілі бір деңгейде алаңдайды. Ережелерді бұзу, яғни айтылмаған қағиданы бұзу, «қылмыскерге сенімсіздік тудыруы мүмкін» және оның жағдайды өз пайдасына қолдануына жол бермеу үшін «егер бастапқы бұзушылықтың өзі» зиянсыз болса да. Адамдар «қоғамның игілігі үшін жиналыстарға қатысу ережелерінің маңыздылығын сезінеді» және бұл «ережелер табиғи, өзгертілмейтін және негізінен дұрыс» екенін санайды.

Гарольд Гарфинкель және "ордақты көріністерді көрнекі ету"

Гарфинкель қоғамның әрбір мүшесі әлеуметтік жағдайда қалай әрекет ету керектігін түсіндіру және шешу үшін "күтілетін негізгі талаптарды" пайдаланады деп санайды. Дегенмен, адамдар осы талаптардың не екенін нақты айта алмайды. Осы күтілетін негізгі талаптарды анықтап көрсетудің бір жолы – "күнделікті өмірдің қалыпты жағдайына бейтаныс" болу. Мысалы, әңгіме аяқталғанда "сәлемдесу". "Бұзу эксперименті" термині Гарфинкельдің тәсілінің нәтижесінде пайда болғанымен, ол оны эксперимент деп атаудың қате екенін, оның орнына күнделікті іс-әрекеттердің құрылымы қалай жасалатынын және сақталып келе жатқанын көрсетуге бағытталған демонстрация екенін ескертеді. Бэбби адамдардың біреудің "өз жұмысы емес" нәрсені жөнге келтіргенін көргенде теріс реакция білдіретінін айтады; кейде қайырымдылық әрекеттері жеке басының ішкі ісіне араласу ретінде қарастырылады. Алайда, ол осы теріс реакциялар көбінесе дұрыс емес болжамдарға негізделетінін және осы болжамдар түзетілген кезде, жандардың теріс реакциясы тоқтағанын атап өтті. Мысалы, студент қоқыс жинағанда, жандар студенттің осылай істеуге кінәлі екенін немесе оны тазалауға мәжбүрлегенін ойлады, соның салдарынан өзі кінәлі сезінеді. Ақиқат түсіндірілгенде, жандар көбінесе студенттерге қосылып, көмектеседі.