Кіріспе
Кассава тамырларынан алынған крахмал. Тапиока ( /t//æ//p//i/'/oʊ//k//ə/; tapiˈɔkɐ) – кассава өсімдігінің (Manihot esculenta, сондай-ақ маниока деп те аталады) түйнектерінен алынған крахмал. Маниока Бразилияның солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтарына тән, бірақ қазір оның қолданысы бүкіл Оңтүстік Америкаға тараған. Бұл тропикалық жазықтардың ыстық жағдайларына бейімделген көп жылдық бұта. Кассава көптеген басқа азық өсімдіктеріне қарағанда нашар топыраққа жақсы төзімді. Тапиока тропикалық елдерде миллиондаған адамдар үшін негізгі тағам болып табылады. Ол тек көмірсулармен қамтамасыз етеді және ақуыздар, витаминдер мен минералдар аз. Басқа елдерде ол түрлі өндірілген тағамдарды қоюлату үшін қолданылады.
Tapioca (,/t//æ//p//i/'/oʊ//k//ə/; tapiˈɔkɐ) is a starch extracted from the tubers of the cassava plant (Manihot esculenta, also known as manioc), a species native to the North and Northeast regions of Brazil, but whose use is now spread throughout South America. It is a perennial shrub adapted to the hot conditions of tropical lowlands. Cassava copes better with poor soils than many other food plants. Tapioca is a staple food for millions of people in tropical countries. It provides only carbohydrate food value, and is low in protein, vitamins, and minerals. In other countries, it is used as a thickening agent in various manufactured foods.
Этимология
Тапиока сөзі тип'ока сөзінен шыққан, ол 1500 жылдары португалдар Бразилияның Солтүстік-Шығыс аймағына алғаш келген кезде тупи тілінде қолданылған. Бұл тупи сөзі "тұнба" немесе "қайтаратын" деп аударылады және ол өндіріс процесінде алынатын, сүзбеге ұқсас крахмал тұнбасын білдіреді.
Өндіріс
Қасық өсімдігі сабақтан кесу арқылы оңай көбейтіледі, аз қоректік заттары бар топырақта жақсы өседі және оны әр екі айда бір рет жинауға болады, бірақ толық пісуіне он ай уақыт керек. Қасықтың бұтақтары қызыл немесе жасыл түсті болып келеді, олардың үстінде көгілдір түйіндер орналасқан. Жасыл бұтақты түрінің тамыры линамариннен тазалауды қажет етеді, себебі ол өсімдікте табиғи түрде кездесетін цианогенді гликозид, және оны өңдемесе цианидке айналуы мүмкін. Конзо (кейде мантакасса деп те атайды) – бірнеше апта бойы жеткілікті түрде өңделмеген ащы маниоканы тұтынумен байланысты паралич ауруы. Бразилияның солтүстігі мен солтүстік-шығысында тапиоканың дәстүрлі өндірісі – маниока тамырынан алынған ұн өндірісінің қосалқы өнімі болып табылады. Бұл процесте маниока (уыттылығын жою үшін өңделгеннен кейін) кішкентай қол немесе дизельдік диірменмен ұнтақталған күйге дейін жеміріледі. Содан кейін бұл массаны кептіру үшін сығады. Ылғал масса ұзын тоқылған түтікке (типити) салынады. Түтіктің жоғарғы жағы бекітіледі, ал төменгі жағындағы ілмекке үлкен тармақ немесе рычаг енгізіліп, құралдың барлық бөлігін тік бойына созу үшін қолданылады, бұл крахмалға толы сұйықтықты тоқыма мен шеттері арқылы сығып шығарады. Бұл сұйықтық жиналады, ал оның ішіндегі микроскопиялық крахмал дәндері ыдыстың түбіне орналасады. Содан кейін үстіңгі сұйықтық құйылып, ылғал крахмал шөгіндісі қалады, оны кептіру керек, нәтижесінде жүгері крахмалына ұқсас, ұсақ түйірлі тапиока крахмалының ұнтағы алынады. Өндірісте крахмал бірнеше түрге бөлінеді: ыстық суға ерітілетін ұнтақ, ұн, алдын ала пісірілген ұсақ немесе ірі ұсақ, тіктөртбұрышты таяқшалар және шар тәрізді "мұздақтар". Мұздақтар ең көп таралған пішін; олардың диаметрі 1 мм-ден 8 мм-ге дейін, ал ең көп таралғаны 2–3 мм. Ұсақталғандар, таяқшалар мен мұздақтарды пісіру алдында жақсылап суға малып, суды өте көп мөлшерде (көлемінің екі есесіне дейін) сіңіру керек. Суға малғаннан кейін тапиока өнімдері серпімді және ісіп кетеді. Өңделген тапиока әдетте ақ түсті болады, бірақ таяқшалар мен мұздақтар боялған болуы мүмкін. Тапиокаға дәстүрлі түрде қоңыр түс қолданылады, бірақ соңғы уақытта пастельді түстер де қолжетімді. Тапиока мұздақтары шикі күйде көбінесе мөлдір емес, ал қайнаған суға пісіргенде мөлдір болады. Бразилия, Таиланд және Нигерия – әлемдегі ең ірі маниока өндіруші елдер. Қазіргі уақытта Таиланд әлемдік экспорттың шамамен 60 пайызын құрайды.
Сақтау
Тамырлар өңдеу зауыттарына сатылғанда, шикізаттың тазалығын сақтау және микрофлораның өсуін болдырмау үшін оларды жиналғаннан кейін 24 сағат ішінде өңдеу қажет. Бұл жаңа сынған тамырдың қоңыр-қара түске боянуымен көрінеді. Барлық өңдеу суларында микробтардың өсуін бақылау үшін күкірт диоксиді болады. Кептірілген крахмал өнімнің ұзақ сақталуын қамтамасыз етеді. Мысалы, пісірілмеген, кептірілген тапиока перлілерінің сақталу мерзімі кем дегенде 2 жылды құрайды, ал жаңа пісірілген перл тоңазытқышта он күнге дейін сақталады. Бұл айырмашылық кептірілген және ылғал өнім арасындағы су активтілігінің ерекшелігімен түсіндіріледі, соңғысы микробтардың өсуі үшін әлдеқайда жақсы жағдай жасайды.
Тамақ
Кептірілген тапиока перлілерінің құрамында 11% су және 89% көмірсу бар, ақуыз немесе май жоқ. 100 граммдық мөлшерде кептірілген тапиока 358 калория береді және диеталық минералдар мен витаминдердің жоқтығына немесе өте аз мөлшеріне ие. Касабе жасау үшін ащы маниок тамыры крахмалға толы болып ұнтақталады, содан кейін одан сүтті, ащы сұйықтық – яре шығарылады. Осы сұйықтықтағы уытты заттар маниоктан бөлініп шығады. Дәстүрлі түрде, бұл қысу себукан деп аталатын 4-ден 12 футқа (шамамен 1,2-ден 3,6 метрге) дейін ұзын, құбыр тәрізді, қысымға төзімді сүзгіде жасалады. Себукан пальма жапырақтарынан спиральді өрнекпен тоқылады. Себукан әдетте ағаш бұтағынан немесе төбеден ілінеді, және оның төменгі жағында тұйықталған, ілмекпен бекітілген таяқ немесе рычаг болады, ол себуканды созу үшін қолданылады. Рычагты төмен бассаңыз, себукан созылады, спиральді тоқу өрнегі сүзгінің ішіндегі маниок массасын қысуына себеп болады. Бұл қытайлық саусақ тұзағының әрекетіне ұқсас. Маниок массасы диаметрі шамамен 2 фут (60 см) болатын жұқа, дөңгелек пісірмелерге жайылып, пісіріледі немесе кептіріледі. Жұқа әрі хрустящие касабе пісірмелері көбінесе бөлініп, крекер сияқты желінеді. Нан сияқты, касабе де жеке немесе басқа тағамдармен бірге жеуге болады. Қалың касабелер көбінесе сәл ылғалданған күйінде желінеді. Бірнеше тамшы су құю арқылы құрғақ касабеді жұмсақ, тегіс нанға айналдыруға болады.
Тапиока перлері
Тапиока бисері, Шығыс Азияда боба деп те аталады, ылғалды крахмалды қысыммен сілемнен өткізу арқылы өндіріледі. Жемісті тапиока Азия десерттерінде, мысалы, фалуда, колак, саго шұпасы және баллы шай, жеміс сусындары мен тахо сияқты тәтті сусындарда жиі қолданылатын ингредиент, онда олар сусынның тәттілігі мен жұмсақ текстурасына серпіліс сыйлайды. Пудингтерге кішкентай бисерлер жиі қолданылады. Сусындарға ірі бисерлер артық қолайлы. Бұл бисерлер көбінесе қосылған қанттың әсерінен ақ емес, қоңыр түсті болады және дәстүрлі түрде қара немесе жасыл шайға қосылады. Оларды балмұздақ пен ыстық сусындарда әртүрлі түстерде қолдануға болады. Тапиока бисерін пудингтер мен сусындарда ғана емес, торттарда да пайдалануға болады. Үндістан субконтинентінде бисерлер сабудана деп аталады; олар сабудана хичри сияқты тәтті және тұзды тағамдарға қолданылады. Бразилияда бисерлер шарап немесе басқа сұйықтықпен пісіріліп, дәміне енгізіледі және сагу деп аталады.
Өңдеу және қасиеттері
Кассава ұнын тапиока бисеріне айналдыру үшін тапиока шөгіндісі деп аталатын өнімнің аралық сатысы қажет. Тапиока шөгіндісі – бұл жартылай желатинизацияланған құрғатылған кассава ұны, ол қабықшаларға немесе дұрыс емес пішіндес гранулаларға ұқсайды. Крахмалдан бисер жасау үшін басқа пісіру процесі қолданылады. Бисерді қалыптастыру үшін тапиока шөгіндісін кесіп немесе экструзия арқылы үлкен немесе кішкентай бисер пішініне келтіруге болады. Бисерлерге жылу мен ылғалмен өңдеу жасалады, бұл оның сақталу мерзімін 2 жылға дейін ұзарта алады. Тапиока ылғалдандырылып, ірі ұнға айналдыру үшін сырғаналады, содан кейін ыстық табаға немесе қуыру табасына себіледі, онда ыстық ылғалды дәндер жайма нанға айналады, ол панкейк немесе крепка ұқсайды. Содан кейін оны майлап, тост сияқты жеуге болады (таңғы ас ретінде ең көп қолданылады), немесе дәмді немесе тәтті толтырмалармен толтыруға болады, бұл тапиоканың қандай тағамға қолданылатынын анықтайды: таңғы ас/кешкі ас немесе десерт. Толтырмаларға сары май, ірімшік, шұжық, бекон, көкөністер, ет, шоколад, ұнтақталған кокос, сгущенка, банан немесе құлпынай кесінділері бар шоколад, Нутелла және корица сияқты жемістер жатады. Тапиоканың осы түрі әдетте ыстық күйінде беріледі. Бразилияның оңтүстігінде тапиока бисерінен қызыл шарапта корица мен гвоздикамен пісірілген сагу деп аталатын аймақтық десерт дайындалады, бірақ басқа жеміс дәмдері де қолданылуы мүмкін. Кассава тамыры елдің әртүрлі аймандарында әртүрлі атаулармен белгілі: солтүстікте, Орталық-Батыста және Сан-Паулу штатында – мандиока; Солтүстік-Шығыста – макаксира; Оңтүстік-Шығыста және Оңтүстікте – айпим. Тапиоканың ұсақ түйіршікті крахмалы "польвильо" деп аталады және ол "тәтті" немесе "қышқыл" деп жіктеледі. Қышқыл польвильо көбінесе "сырлы нан" (pão de queijo) сияқты тағамдарда қолданылады, онда крахмал піскен Минас ірімшігімен (пармезанмен алмастырылуы мүмкін), жұмыртқа және сары май қосылып, пеште пісіріледі. Нәтижесінде бүкіл елде кең таралған хош иісті, серпімді және көбінесе қабықты нан шығады. Тәтті польвильо көбінесе печенье немесе торттарда қолданылады.
Солтүстік Америка
Америка Құрама Штаттарында тапиока көбінесе тапиока пудингімен, десертпен байланысты болғанымен, тапиока басқа да тағамдарда қолданылады. Глютенсіз диетадағы адамдар тапиока ұнынан жасалған нан жей алады (алайда, кейбір тапиока ұнына бидай қосылады). Тапиока сиропы кейде түрлі тағамдар мен сусындарға сахароза немесе жүгері сиропының орнына тәттілендіргіш ретінде қосылады.
Батыс Үндістан
Тапиока – негізгі тағам, одан пеппер пот сияқты тағамдар мен алкоголь дайындалады. Оны тістерді тазалау үшін, ет немесе балықпен бірге пісірілген тағам ретінде, сондай-ақ кассава пон сияқты десерттерде қолдануға болады. Әсіресе Испания үстемдігінің алғашқы кезеңінде, Кубаның ауылдық аймақтарында тапиоканың танымалдылығы артты, себебі оны өсіру және жақын жердегі испан елді мекендеріне тасымалдау оңай болды. Бұл сол империяның алғашқы кезеңінде жерді және халықты бөлу жолына әсер етті.
Азия
Азияның түрлі елдерінде тапиока перлдері десерттер мен сусындарда, оның ішінде тайвандық көпіршік шайында кеңінен қолданылады.
Оңтүстік-шығыс Азия
Оңтүстік-Шығыс Азияда кассава тамыры көбінесе тілімдерге, бөлшектерге немесе жолақтарға кесіліп, қуырылып, картоп чиптері, бөлшектер немесе картоп фри сияқты тапиока чиптері ретінде беріледі. Тағы бір тәсіл – үлкен кесектерді жұмсақ болғанша қайнатып, оларды қыртылған кокоспен десерт ретінде ұсыну, әдетте пальма қанты сиропымен аздап тұздалған немесе тәттіленген күйінде. Таиландта бұл тағам мансампаланг (มันสำปะหลัง) деп аталады. Коммерциялық түрде дайындалған тапиоканың көптеген қолданыс орындары бар. Тапиока ұнтағы көбінесе сорпалар және басқа сұйық тағамдарды қоюлату үшін қолданылады. Ол сондай-ақ фармацевтикалық таблеткалар мен табиғи бояуларда байланыстырғыш ретінде қолданылады. Ұннан жұмсақ нан, торт, печенье және басқа да тәттілер жасалады. Тапиока кесекшелері сулы жемістерден жасалған пирогтардың ішін қоюлату үшін қолданылады. Тапиока желесін дайындау үшін екі ас қасық тапиоканы жуып, бір пинт су құйып, үш сағатқа сорғылап қою керек. Қоспаны төмен отқа қойып, толық мөлдірленгенше қайнату керек. Тым қою болса, аздап қайнаған су қосуға болады. Оны ақ қантпен тәттілендіріп, кокос сүтімен немесе аздап шараппен хоштандырып, жеке немесе қаймақпен бірге жеуге болады.
Малайзия
Малайлар арасында танымал чипстің бір түрі – керепек педас, онда чипстерлер ыстық, тәтті және ащы чили мен пияз пастасымен немесе самбалмен, көбінесе қуырылған анчоустар мен жержаңғақтар қосылып жабылады. Бұл өсімдіктің өсірілуі Малай түбегінде де кең таралған, онда қытайлар кассава түбірлерін алдымен қабықтан ажыратып, содан кейін мұқият жуады. Оларды екі ролик арасынан өткізу арқылы қамырға айналдырып, қайтадан мұқият жуып, сумен шайқалады. Бұл крахмалдың бөлініп, өте ұсақ ілгек арқылы өтуіне себеп болады, нәтижесінде ұн пайда болады. Ұн бірнеше рет жуылып, күн сәулесі мен ауада ағару үшін төсеніштерге жайылады. Мұнда әртүрлі қолданыстар қолданылып, нәтижесінде көпшілікке танымал және сүйікті тапиока перлдері, көпіршікті шай сусындарында, сондай-ақ боба деп белгілі болады. Перлдік тапиока алу үшін ұн бесік сияқты, матамен жабылған жақтауға салынып, сәл ылғалдандырылып, домалатып ұсақ түйіршіктерге айналдырылады. Соңында оны күнде кептіріп, майланған темір табада отпен кептіріп, сатуға дайын етіледі.
Оңтүстік Азия
Оңтүстік Азияда тапиока жемісінің кебілшелері сагудана, сабудана немесе шабудана (інжулі саго) немесе сабба акки (каннада тілінде) деп аталады. Бұл кебілшелерден дәмді тағамдар дайындалады.
Бангладеш
Сагудана кейде десерт тағамдарында қолданылады. Фалуда, танымал тағам, жазда айран, мұз және басқа да ингредиенттермен дайындалады.
Үндістан
Тапиока перлі - индиялық дәстүрлі тағамдардың, мысалы, қирдің құрамына кіретін негізгі ингредиент. Тапиока перлі Махараштрада сабудана хичди, пакода және парата дайындау үшін қолданылады, оны көбінесе ораза кезінде жейді. Индиялықтар оны әдетте бір түнге немесе пісіруден 6-8 сағат бұрын суға малди. Кассава индиялық ағылшын тілінде тапиока деп аталады. Малаялам тілінде кассава каппа немесе марачини деп аталады. Ол 1880-1885 жылдары Траванкордың махаражасы Вишахам Тирунал Рама Варма патшалықты қатты ашаршылық шалғаннан кейін күріштің орнына енгізді. Тапиока Керала штабында кеңінен таралған. Оны таңғы ас ретінде немесе негізгі тағам ретінде жейді. Оны суға салып, қабығын аршып, шамамен 1 метрлік кесектерге немесе кішкентай кубиктерге кесіп, толық піскенше қайнатады, содан кейін суын шығарады. Піскеннен кейін оны ұсатылған кокос, чили, тұз, куркума сияқты қоспалармен араластырып, буға пісіріп, құрғақ пудингке айналдыруға болады. Қалаған жағдайда, оны маймен, пияз, карри жапырақтары және т.б. безендіруге болады. Тапиоканың кесектері (чендан каппа) көбінесе қарапайым чили соусымен (жасыл/қызыл чили пастасы, шалот, сарымсақ, тұз және май) беріледі. Тапиока пюресін ет немесе балық карриімен, әсіресе сардинамен, Кераланың дәмді тағамдарының бірі ретінде жейді. Тапиока пюресімен құрғатылған тұздалған сардинаны көмірде жасыл чилимен пісіру де танымал. Тапиоканы ұзақ сақтау үшін алдымен қайнатып, қабығын аршып, кептіріп, 0,5 см қалыңдықта кесу керек. Бұл унакка каппа (құрғатылған тапиока) деп аталады. Тапиока чипсі, жұқа кесілген тапиока кесекшелері, картоп чипсіне ұқсас, өте танымал. Тамил тілінде тапиоканың тамыры маравалли кижангу деп аталады және одан чипстер дайындалады. Тапиока перлі тамил тілінде "джавариси" деп аталады. Көптеген дәмді тағамдар осы тапиока түрінен дайындалады, себебі оны шикі тамырдан өңдеу оңай. Тапиока Тамил Надудағы фермерлерге тұрақты табыс әкеле отырып, бірнеше аудандарда кеңінен өсіріледі. Тапиоканы шикі күйінде (қабығын/сырмасын алып тастағаннан кейін) немесе әртүрлі тағамдар мен тағамдарға қайнатып жеуге болады. Солтүстік-Шығыс Үндістандағы Нагаланд және Мизорам штаттарында тапиоканы тамақ ретінде жейді. Оны қабығын аршып, суға салып, тұз қосып қайнатады немесе кескеннен кейін кептіріп, тәтті тағам жасайды. Содан кейін оны ұнға ұнтақтап, қамырдан пісірілген немесе пешке пісірілген бисквит жасайды. Жергілікті диалектіде оны "кури алу" деп атайды, яғни "ағаш картоп". Бұл чипстерді қоғамның барлық топтары деликатес ретінде жейді. Тапиоканың адамдарға жеуге жарамсыз қабығы үй шошқаларына азық дайындау үшін қолданылады. Ассамда сабудана ауру, қарт немесе әлсіз адамдар үшін оңай сіңірілуі және күш беруі үшін қайнатылған күріштің (бхат) орнына қолданылады.
Шри-Ланка
Шри-Ланкада "мангнокка" деп аталады, сондай-ақ сингаль және тамил тілдерінде де белгілі. Оны әдетте "луну мирис самбол" (салсаның бір түрі) немесе кокос самбалы деп аталатын бұрыш пен пияз қоспасымен қайнатылған күйінде жейді. Тағы бір танымал қызанақ тағамы – кокос сүтінде, аздап сары түйме қосып пісірілген карри. Сонымен қатар, тапиока жемісінен жасалған тәтті тағам дайындау да кең таралған. Бұрын тапиока жемісін киімдермен бірге қайнатып, киімге крахмал қою үшін пайдаланған. Дәмделі қызанақ чипсі – көше сатушылары мен жағалаудағы дүкендерде сатылатын танымал жеңіл тағам.
Африка
Тапиока Нигерия және Гана аймақтарында әдетте таңғы ас ретінде жейді. Кассава Батыс Африканың негізгі тағамы болып табылады. Нигерияда кассава ұнтақталып, құрғақ қуырылып гарриге айналдырылады; оны су, қант және немесе жержаңғақ қосып, ет немесе шегірілген балықпен бірге жейді. Гарри ыстық су қосып эбаға да айналдырылады; оны сорпа немесе шұбатпен жейді. Нигерияның ижебу халқы эбаның суық су нұсқасын, қоспа біртекті болғанша ұрып жасап, оны фешэлу деп атайды. Огун штатының Абеокута қаласындағы эгбалар кассаваны қабықтап, кептіріп, ұнтақтап элубо деп атайды. Лагоста кассавадан кокос сүті мен қант қосылып пісірілген тапиока жасалады, оны таңғы ас ретінде немесе кешкі ас пен тойларда десерт ретінде жеуге болады. Бұл менгау деп аталады. Нигерияның шығысындағы игболар қайнатылған және қыртылған кассаваға пальма майы және басқа дәмдеуіштер қосады, бұл тағамды абача дейді. Нигер дельтасының халқы кассавадан крахмал шығарып, оны пісіріп, бұрыш шорпасымен жейді. Ганада кассава қабығынан айырылып, жұмсақ болғанша қайнатылады, содан кейін үлкен ағаш икемдегішпен біртекті болғанша тоқылды. Бұл фуфу деп аталады. Оны сорпамен жейді.
Еуропа
Тапиока Еуропада кеңінен қолданылмайды, бірақ бірнеше елде қолданылады. Бельгияда, мөлдір сорпаларға кішкентай ақ тапиока дәншелері қосылады. Тапиока дәншелері француз десерттерінде, мысалы, парфеде қолданылады. Ұлыбританиядағы Skips атты ащы дәмді тамашақ хош иісті тапиокадан жасалады. Тапиока құрғатылған күйінде де кеңінен қолжетімді және кейбір елдерде тапиока пудингін дайындау үшін пайдаланылады.
Басқа қолданыстар
Тапиока тамыры өсімдіктің тапиока шайырларынан жасалған биоразлагаюшы қаптарды өндіру үшін қолданылуы мүмкін, бұл пластикке қолданылатын тиімді балама болып табылады. Өнім қайта жаңартылатын, қайта пайдаланылатын және қайта өңделетін. Тапиока шайырларынан жасалған басқа өнімдерге қолғаптар, плащтар және алжапқыштар жатады. Көбінесе киімдер мен көйлектерді үтіктеу алдында желімдеу үшін тапиока крахмалы қолданылады. Оны табиғи желім крахмалы бар бөтелкелерде, суға ерітуге болатын немесе спрей баллоншаларда сатуға болады. Аз амилоза және аз қалдық мөлшері, сонымен қатар оның амилозасының жоғары молекулалық салмағы тапиоканы әртүрлі арнайы өнімдерге өзгерту үшін пайдалы бастапқы материалға айналдырады. Тапиока крахмалының арнайы өнімдерде қолданылуы күннен-күнге кеңейіп келеді. Қосымша заттардың жылулық өзгерістері мен физикалық және химиялық қасиеттеріне әсері тапиока негізіндегі өнімдердің сапасы мен сақталу тұрақтылығына әсер етуі мүмкін. Дәмді және функционалдық қасиеттерін арттыру үшін тұз көбінесе крахмал құрамындағы өнімдерге қосылады, себебі ол тапиока крахмалының желатинизация температурасын арттырады және салқындаған кезде пайда болатын гельдердің ретроградациясын тежейді. Катиондар, әсіресе Na+ және Ca2+, крахмал полимерінің глюкоза молекуласындағы оттегі атомдарымен электростатикалық әрекеттесе алады. Бұл өзара әрекеттесу антипластификациялық эффектіні тудырады және қол жетімді су үшін бәсекелестікті күшейте отырып, желатинизацияланған молекуланың шыныға айналу температурасын арттырады.
Мәдениетте
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік-Шығыс Азияда азық-түлік жетіспеушілігінен көптеген босқындар тапиоканы көмірсулардың көзі ретінде пайдаланып күш алды.