Кіріспе
Генеративтік грамматика теориясының бөлігі
Тіл білімінде трансформациялық грамматика (ТГ) немесе трансформациялық генеративтік грамматика (ТГГ) – генеративтік грамматика теориясының, әсіресе табиғи тілдердің бір бөлігі. Ол грамматиканы белгілі бір тілде грамматикалық сөйлемдер құрайтын сөздердің нақты сол комбинацияларын жасайтын және жаңа сөйлемдерді қолданыстағы сөйлемдерден шығару үшін белгілі операцияларды (трансформациялар деп аталады) пайдалануды қамтитын ережелер жүйесі деп қарастырады. Бұл әдіс көбінесе американ лингвисті Ноам Чомскийдің биологиялық бағытталған тіл тұжырымдамасымен байланысты. Алайда, логикалық синтаксисте Рудольф Карнап Альфред Норт Уайтхед пен Бертран Расселдің "Principia Mathematica" еңбегін қолдану арқылы «трансформация» терминін енгізді. Мұндай контексте, мысалы, бір және екінің мәндерін қосу үштің мәніне айналады; түрлендірудің көптеген түрлері мүмкін. Генеративтік алгебраны алғаш рет жалпы лингвистикаға құрылымдық лингвист Луи Хелмслев енгізді, бірақ бұл әдісті одан бұрын 1908 жылы Альберт Сешехеай сипаттаған болатын. Чомский трансформация тұжырымдамасын өзінің ұстазы Зелиг Харристен қабылдады, ол американ дескриптивизмінің семантиканы синтаксистен бөлу принципін ұстанды. Хелмслевтің семантика мен прагматиканы қамтитын структуралистік тұжырымдамасы функционалдық грамматикаға енгізілген.
In linguistics, transformational grammar (TG) or transformational generative grammar (TGG) is part of the theory of generative grammar, especially of natural languages. It considers grammar to be a system of rules that generate exactly those combinations of words that form grammatical sentences in a given language and involves the use of defined operations (called transformations) to produce new sentences from existing ones. The method is commonly associated with the American linguist Noam Chomsky's biologically oriented concept of language. But in logical syntax, Rudolf Carnap introduced the term "transformation" in his application of Alfred North Whitehead's and Bertrand Russell's Principia Mathematica. In such a context, the addition of the values of one and two, for example, transform into the value of three; many types of transformation are possible. Generative algebra was first introduced to general linguistics by the structural linguist Louis Hjelmslev, although the method was described before him by Albert Sechehaye in 1908. Chomsky adopted the concept of transformation from his teacher Zellig Harris, who followed the American descriptivist separation of semantics from syntax. Hjelmslev's structuralist conception including semantics and pragmatics is incorporated into functional grammar.
Ресми анықтама
Чомскийдің кеңесшісі Зелиг Харрис трансформацияларды мысалы, "Мен, ақыры, сіз әрдайым жек көретін бұл ток-шоу жүргізушісімен кездестім" және оған қарапайым (негізгі) сөйлемдерді – "Мен, ақыры, осы ток-шоу жүргізушісімен кездестім" және "Сіз әрдайым осы ток-шоу жүргізушісін жек көрдіңіз" – қатыстырып, сөйлемдер арасындағы байланыс деп түсінді. Трансформациялық генеративтік (немесе жай ғана трансформациялық) грамматика екі түрлі өнімді ережелерді қамтиды: сөйлем құрылымы ережелері, мысалы, "S → NP VP" (сөйлем зат есім тіркесінен кейін етістік тіркесінен құралуы мүмкін) сияқты, грамматикалық сөйлемдерді және оларға сәйкес талдау ағаштарын (фразалық маркерлер немесе P маркерлері) жасауға қолданылатын ережелер; және трансформациялық ережелер, мысалы, мәлімдемелерді сұрақтарға немесе белсенді сөзді пассивтік сөзге түрлендіру ережелері, олар фразалық маркерлерге әсер етіп, басқа грамматикалық дұрыс сөйлемдерді құрады. Хелмслев сөздердің ретін өзгерту ережелерін "пермутация" деп атаған. Бұл жағдайда, трансформациялық ережелер тілдегі грамматикалық сөйлемдер жиынтығын жасау үшін міндетті түрде қажет емес, өйткені мұны тек сөйлем құрылымы ережелерін қолдану арқылы жасауға болады. Алайда, трансформацияларды пайдалану кейбір жағдайларда тиімділікті қамтамасыз етеді (ережелердің санын азайтуға мүмкіндік береді) және сөйлемдер арасындағы грамматикалық қатынастарды бейнелеуге мүмкіндік береді, бұл тек сөйлем құрылымы ережелері бар жүйеде көрінбейді. Бұл трансформация ұғымы генеративтік грамматиканың кейінгі нұсқалары үшін – "кеңейтілген", "қайта қарастырылған кеңейтілген" және Үкіметтік байланыс (GB) нұсқалары үшін жеткілікті болды, бірақ минималистік грамматика үшін жеткіліксіз болуы мүмкін, өйткені біріктіру (merge) α-ны жылжытуға тән ағаш манипуляциясынан асып түсетін формальды анықтаманы қажет етеді.
Математикалық бейнелеу
Трансформациялық грамматиканың маңызды ерекшелігі – олар контекстсіз грамматикадан күштірек. Чомский бұл идеяны Чомский иерархиясында қалыптастырды. Ол табиғи тілдердің құрылымын контекстсіз грамматика арқылы толық сипаттау мүмкін емес деп сақты. Табиғи тілдің контекстсіз еместігі туралы оның жалпы көзқарасы содан бері өзгерген жоқ, бірақ CFG-нің әлсіз генеративтік мүмкіндіктері тұрғысынан оның жеткіліксіздігіне қатысты берген нақты мысалдары жоққа шығарылды.
Туған тілдік білім
"Трансформация" сияқты термин қолдану трансформациялық генеративтік грамматика теориясы адам ақылының сөйлемдерді құрастыру және түсіну процестерінің моделі ретінде қарастырылғаны туралы ой тудыруы мүмкін, бірақ Чомский генеративтік грамматика адамның сөйлеу және түсіну қабілетіне жататын білімді ғана моделідейдін деп анық айтты. Оның пікірінше, осы білімнің көп бөлігі туа біткендіктен, нәресте тілдің жалпы құрылымы туралы мол біліммен дүниеге келеді, сондықтан оған тек сол тілдің ерекшеліктерін ғана үйрену жеткілікті. Чомский барлық тілдерде белгілі бір ортақ қасиеттер бар деген тұжырымды алғашқы болып айтқан адам емес. Ол осы идеяны бірнеше ғасыр бұрын ұсынған философтардың сөздерін келтірді. Бірақ Чомский, тілді зерттеуде мінез-құлықтық көзқарас басым болған кезеңнен кейін, туа біткендік теориясын қадірлі етуге үлкен үлес қосты. Ол тіл құрылымы туралы нақты және техникалық тұрғыдан дамыған ұсыныстар жасады, сондай-ақ грамматикалық теориялардың сәттілігін қалай бағалау керектігі туралы маңызды ұсыныстар енгізді.
Грамматикалық
Чомский "грамматикалық" және "грамматикалық емес" ұғымдарын мағыналы және пайдалы тұрғысынан анықтауға болатынын дәлелдеді. Керісінше, экстремалды мінез-құлық лингвисті тілді тек нақты сөйлеудің жазбалары немесе транскрипциялары арқылы зерттеуге болады деп санайды, ал лингвисттің міндеті – осындай байқалған сөйлеудегі үлгілерді табу, мұндай үлгілердің себептерін болжау немесе нақты тіркестерді грамматикалық немесе грамматикалық емес деп белгілеу емес. 1950 жылдары мұндай экстремалды ұстанымды ұстанатын лингвистердің саны аз болды, бірақ Чомский сол кездегі әдеттегіден ерекше, ақыл-ойға негізделген грамматикалық ұғымды ұсынды. Ол сөйлемнің грамматикалық дұрыстығын анықтау үшін ана тілінің иесінің интуициясы жеткілікті екенін айтты; яғни, егер ағылшын тіліндегі сөздердің белгілі бір тізбегі ана тіліндегі адамда қайталау немесе дұрыс емес сезім тудырса, және интуицияға әсер ететін сыртқы факторлар ескерілсе, онда бұл тізбек грамматикалық емес деп санауға болады. Чомскийдің пікірінше, бұл сөйлемнің мағыналы немесе түсінікті болуынан толығымен бөлек мәселе. Сөйлемнің грамматикалық дұрыс, бірақ мағынасыз болуы мүмкін, мысалы, Чомскийдің танымал мысалында: "түссіз жасыл идеялар ашумен ұйықтайды". Бірақ мұндай сөйлемдер тілдік проблеманы көрсетеді, ол мағынасы бар, бірақ грамматикалық емес сөйлемдерден (мысалы, "адам біт сэндвич") өзгеше, олардың мағынасы түсінікті болғанымен, ана тілінің иесі оны дұрыс құрылымдалған деп қабылдамайды. Мұндай интуитивті бағалаулар генеративтік синтаксистерге зерттеулерін әдістемелік негізде жүргізуге мүмкіндік берді, соның салдарынан байқалатын сөйлеу корпусы арқылы тілді зерттеу маңыздылығы төмендеді, себебі жасалған сөйлемдердің грамматикалық қасиеттері грамматикалық модельді құру үшін қолайлы деректер саналды.
Теориялық бағалау
1960 жылдары Чомский грамматикалық теорияларды құру және бағалауға қатысты екі маңызды ойды ұсынды.
Құзыреттілік пен өнімділік
Олардың бірі – біліктілік пен орындалу арасындағы айырмашылық еді. Чомский адамдар нақты өмірде сөйлегенде, көбінесе тілдік қателер жасайтынын, мысалы, сөйлемді бастап, ортасында тоқтата кететінін атап өтті. Ол мұндай тілдік орындалу қателіктері тілдік құзыреттілікті зерттеуге қатысы жоқ екенін айтты, себебі тілдік құзыреттілік – адамдарға грамматикалық дұрыс сөйлемдер құруға және түсінуге мүмкіндік беретін білім. Осының салдарынан тіл білімі маманы тілдің идеалданған түрін зерттей алады, бұл тілдік талдауды едәуір жеңілдетеді.
Сипаттамалық және түсіндірмелік жеткіліктілік
Екінші идея тікелей грамматика теорияларын бағалауға қатысты. Чомский сипаттамалық жеткіліктілікке қол жеткізетін грамматика мен одан әрі түсіндірмелік жеткіліктілікке жететін грамматиканы ажыратып көрсетті. Белгілі бір тіл үшін сипаттамалық жеткілікті грамматика сол тілдегі грамматикалық сөйлемдердің (шексіз) жиынтығын анықтайды; яғни, ол тілді толығымен сипаттайды. Түсіндірмелік жеткіліктілікке қол жеткізген грамматиканың қосымша қасиеті – ол адам ақылының негізгі тілдік құрылымдарына түсінік береді. Басқаша айтқанда, ол тек тілдің грамматикасын сипаттап қана қоймай, тілдік білімнің ақылда қалай ұсынылғаны туралы болжамдар жасайды. Чомский пікірінше, мұндай ақылдағы ұсыныстар көбінесе туа біткен болады, сондықтан грамматикалық теория түсіндірмелік жеткіліктілікке ие болса, ол әртүрлі тілдердің грамматикалық ерекшеліктерін адам тілінің әмбебап үлгісіндегі салыстырмалы түрде шағын өзгерістер ретінде түсіндіре алуы керек. Чомский тіл біліміндегі мамандар әлі де сипаттамалық жеткілікті грамматика құруға таяу болмаса да, сипаттамалық жеткіліктіліктегі прогресс тек тіл біліміндегі мамандар түсіндірмелік жеткіліктілікті мақсат тұтқан жағдайда ғана мүмкін екенін айтты: жеке тілдердің құрылымын толық түсіну үшін, олардың барлығы бірдей негізден жасалған деген болжаммен, көптеген тілдерді салыстырып зерттеу қажет.
Тұжырымдамаларды әзірлеу
Трансформациялар Чомскийдің теорияларында маңыздылығын сақтап тұрғанмен, ол бастапқы терең құрылым және беткі құрылым тұжырымдамасын қазірде қабылдамайды. Алғашқыда логикалық форма (ЛФ) және фонетикалық форма (ФФ) деп аталатын екі қосымша деңгей енгізілді, бірақ 1990 жылдары Чомский бастапқыда Минимализм деп аталған жаңа зерттеу бағдарламасын ұсынды, онда терең және беткі құрылымдар енді қолданылмайды, ал ФФ және ЛФ ғана өкілдіктің екі деңгейі болып қалады. Чомскийдің теорияларының дамуын түсінуді күрделендіретіні, терең және беткі құрылымдардың нақты мағыналары уақыт өте келе өзгергендігі. 1970 жылдары Чомский лингвистері оларды Д-құрылым және S-құрылым деп атады. Атап айтқанда, Чомский лингвистері сөйлемнің терең құрылымы оның мағынасын анықтайды деген идеяны толығымен қабылдамай қойды (осы кезеңде генеративтік семантиктер осы идеяны логикалық қорытындыларға дейін жеткізді), ал ЛФ осы рөлді өз мойнына алғанда (бұрын Чомский мен Рей Джекендофф терең және беткі құрылымдардың екеуі де мағынаны анықтайды деп мәлімдеген болатын).
"I-тіл" және "E-тіл"
1986 жылы Чомский I тілі мен E тілі арасындағы айырмашылықты ұсынды, ол құзыреттілік/өнімділік айырмашылығына ұқсас, бірақ толықтай сәйкес емес. "I тілі" – ішкі тіл, "E тілі" – сыртқы тіл. I тілі лингвистикалық теорияда зерттеу нысаны болып саналады; ол ана тілінің біліміне ие адамның санасындағы тілдік білім және осылайша, ойдың бір бөлігі. Осы көзқарас бойынша, теориялық лингвистиканың көп бөлігі психологияның бір саласы болып табылады. E тілі тілдің басқа да ұғымдарын қамтиды, мысалы, білімдер жиынтығы немесе қоғамда ортақ қалыптасқан мінез-құлық ережелері. Осылайша, E тілі өзіндік тұтас ұғым емес, және Чомский мұндай тіл ұғымдары, тіпті басқа зерттеу салаларында түсінікті де, интуитивті де, пайдалы көрінсе де, туа біткен тілдік білімді немесе құзыреттілікті зерттеуде тиімсіз деп санайды. Оның пікірінше, құзыреттілікті тілдерді ойдың нысандары ретінде қарастырғанда ғана зерттеуге болады.
Минималистік бағдарлама
1990 жылдардың ортасынан бастап трансформациялық грамматика саласындағы көптеген зерттеулер Чомскийдің минималистік бағдарламасынан шабыттанды. Оның мақсаты – «туындыру экономиясы» және «көрнекілік экономиясы» идеяларын одан әрі дамыту болды, бұл идеялар 1990 жылдардың басында маңызды бола бастады, бірақ трансформациялық генеративтік грамматика теориясының маргиналды аспектілері болып қала берді: Туындыру экономиясы – бұл қозғалыстардың немесе трансформациялардың ғана интерпретацияланатын белгілерді интерпретацияланбайтын белгілермен сәйкестендіру үшін жүзеге асу принципі. Интерпретацияланатын белгінің мысалы – ағылшын тіліндегі есімдердің көптік жалғауы, мысалы, dogs (иттер). Dogs сөзі бірнеше итке қатысты ғана қолданылуы мүмкін, жалғыз итке емес, сондықтан жалғау мағынаға үлес қосып, оны интерпретацияланатын етеді. Ағылшын етістіктерінің түрі олардың жатыс есімдерінің санына сәйкес өзгереді ("Dogs bite" – "Иттер шағады" v. "A dog bites" – "Ит шағады"), бірақ көптеген жағдайларда бұл түрі жатыс есімдегі сан туралы ақпаратты қайталайды, сондықтан түрі интерпретацияланбайды. Көрнекілік экономиясы – грамматикалық құрылымдардың белгілі бір мақсатта болуы керек деген принципі: сөйлемнің құрылымы грамматикалық шектеулерді қанағаттандыру үшін қажеттіден артық үлкен немесе күрделі болмауы керек. Бұл екі ұғым да біршама тұманды, ал олардың нақты формулировкасы даулы. Минималистік ойдың тағы бір аспектісі – синтаксистік құрылымдардың туындыруы біркелкі болуы керек деген идея: ережелер туындырудың кездейсоқ нүктелерінде ғана емес, барлық туындырулар бойында қолданылуы керек. Фразалық құрылымға қатысты минималистік тәсілдер «Жалан фразалық құрылым» пайда болуына әкелді, бұл X-бар теориясын жоюға жасалған әрекет. 1998 жылы Чомский туындырулар кезеңдер бойынша жүзеге асатынын ұсынды. Минималистік синтаксис теорияларында терең құрылым мен беткі құрылым арасындағы айырма жоқ, ал соңғы кезеңге негізделген теориялар LF және PF деңгейлерін біртұтас көрнекілік деңгейлері ретінде жояды.
Economy of derivation is the principle that movements, or transformations, occur only to match interpretable features with uninterpretable features. An example of an interpretable feature is the plural inflection on regular English nouns, e. g., dogs. The word dogs can be used to refer only to several dogs, not a single dog, and so the inflection contributes to meaning by making it interpretable. English verbs are inflected according to the number of their subject ("Dogs bite" v. "A dog bites"), but in most sentences, that inflection just duplicates the information about number that the subject noun already has, and the inflection is therefore uninterpretable. Economy of representation is the principle that grammatical structures must exist for a purpose: the structure of a sentence should be no larger or more complex than required to satisfy constraints on grammaticality. Both notions, as described here, are somewhat vague, and their precise formulation is controversial. An additional aspect of minimalist thought is the idea that the derivation of syntactic structures should be uniform: rules should not be stipulated as applying at arbitrary points in a derivation but instead apply throughout derivations. Minimalist approaches to phrase structure have resulted in "Bare Phrase Structure", an attempt to eliminate X bar theory. In 1998, Chomsky suggested that derivations proceed in phases. The distinction between deep structure and surface structure is absent in Minimalist theories of syntax, and the most recent phase based theories also eliminate LF and PF as unitary levels of representation.
Сыни қабылдау
1978 жылы лингвист және тарихшы Э. Ф. К. Коернер трансформациялық грамматиканы лингвистикадағы үшінші және соңғы Кун революциясы деп атап, оның Фердинанд де Соссюрдың әлеуметтанулық көзқарасынан химия мен физикаға ұқсас лингвистиканың Чомски тұжырымдамасына өтуіне себеп болғанын айтты. Коернер сондай-ақ Чомски теориясының философиялық және психологиялық құндылығын жоғары бағалады. 1983 жылы Коернер бұрынғы мәлімдемесінен бас тартып, трансформациялық грамматиканың 1960 жылдары АҚШ-та кеңінен тараған, федералды үкіметтің жаңа лингвистикалық факультеттерге көп қаржы салғанын мәлімдеді. Бірақ ол Чомскидің еңбегі сол кездегі басқа синтаксистік модельдермен салыстырғанда жаңалық емес деп санайды. Коернердің сөзіне қарағанда, Чомскинің атаққа жетуіне Америка Лингвистикалық Қоғамы журналы "Language" редакторы Бернард Блох және Чомскидің әкесінің жақын досы Роман Якобсонның ықпалы болған. Коернердің пікірінше, 1962 жылы Гарвардта өткен Халықаралық Конгреске шетелдік студенттерді шақыруға көп ақша жұмсалған, онда Чомскиге еуропалықтардың арасында беделді болу үшін Соссюр, Гумбольдт және Порт-Роял грамматикасының рационалистік дәстүріне жататыны туралы күмәнді мәлімдеме жасап, баяндама жасауға ерекше мүмкіндік берілді. Трансформациялық бағдарлама кейіннен американдық конференцияларда күштеп жүзеге асырылды, онда Чомскидің нұсқауымен студенттер оның әлеуетті қарсыластарын ауызша шабуылдап, қорлады.