Кіріспе

Тілдік белгілі бір ерекшеліктің географиялық шекарасы.

Изоглосс, сондай-ақ гетероглосс деп аталады, дауыстының айтылуы, сөздің мағынасы немесе қандай да бір морфологиялық немесе синтаксистік ерекшеліктің қолданылуы сияқты, белгілі бір тілдік ерекшеліктің географиялық шекарасы болып табылады. Изоглостар диалектологияда зерттелетін нысан, онда олар тілдің аймақтық диалектілері арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді; ареалдық лингвистикада, олар бір-бірімен тікелей байланыстағы тілдер арасындағы ерекшеліктердің қарызының деңгейін көрсетеді; және тарихи лингвистиканың толқынды моделінде, олар тілдер отбасының мүшелері арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды көрсетеді. Басты диалектілер әдетте изоглостар жиынтығымен белгіленеді, мысалы, Батыс герман тілдерінен Жоғары неміс тілін ажырататын Бенрат сызығы және Солтүстік итальян тілдері мен Италияның батысындағы роман тілдерін Италияның орталық диалектілерінен және Италияның шығысындағы роман тілдерінен бөлетін Ла Специя-Римини сызығы. Дегенмен, жеке изоглосс тіл шекарасымен сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Мысалы, /y/ дыбысының алдыңғы дөңгелектеуі Франция мен Германия арқылы өтеді, ал итальян және испан тілдерінде /y/ дыбысы бар француз сөздерімен байланысты сөздерде ол дыбыс жоқ. Ең белгілі изоглостардың бірі – centum satem изоглосы. Изоглосс сияқты, изограф жазу жүйесінің ерекшелігі болып табылады. Екі түсінік де тарихи лингвистикада қолданылады.

Этимология

Изоглосс термині (көне грекше ἴσος ísos "тең, ұқсас" және γλῶσσα glōssa "тіл, диалект, тіл") контурлық сызықтардан немесе изоплеттерден, мысалы, изобарлардан шабыттандырылған. Дегенмен, изоглосс нүктелерді қосып біріктірмей, бөліп тұрады. Сондықтан, оның орнына гетероглосс (ἕτερος héteros "басқа") терминін қолдану ұсынылған.

Солтүстік Мидленд изогласс (Америкалық ағылшын)

Американдық ағылшын тіліндегі маңызды изоглос Солтүстік-Орта изоглосы болып табылады, ол көптеген тілдік ерекшеліктерді, соның ішінде Солтүстік қалалардың дауыстық өзгерісін (vowel shift) көрсетеді: сызықтың солтүстігіндегі аймақтар (Батыс Нью-Йорк, Кливленд, Огайо, төменгі Мичиган, солтүстік Иллинойс және шығыс Висконсин сияқты) осы өзгеріске ұшырайды, ал сызықтың оңтүстігіндегі аймақтар (Пенсильвания, Огайодың орталық және оңтүстік бөліктері, сондай-ақ Индиананың көп бөлігі) ұшырамайды.

Солтүстік-батыс семит тілі

Ежелгі Солтүстік-Батыс Семит тілдерінің бір ерекшелігі – сөздің басындағы w әрпінің y әрпіне айналуы. Осылайша, протосемит тілдерінде және одан кейінгі Солтүстік-Батыс семит тілдері мен диалектілерінде "бала" сөзінің түбір әріптері w l d болған. Бірақ, ежелгі Солтүстік-Батыс Семит тілдерінде бұл сөз y l d түрінде болды, яғни w > y. Сол сияқты, протосемит тіліндегі ā әрпі Солтүстік-Батыс Семит тілдерінің қанаандық диалектілерінде ō әрпіне айналады. Солтүстік-Батыс Семит тілдерінің арамей тілдері мен диалектілерінде бұл тарихи ā әрпі сақталған. Демек, тарихи ā әрпі ō әрпіне айналған ежелгі Солтүстік-Батыс Семит тілін, Солтүстік-Батыс Семит тілінің қанаандық тармағының бір бөлігі деп жіктеуге болады. Мұндай ерекшеліктер тілдік жіктеу мақсатында маңызды деректер ретінде қолданылуы мүмкін.

Изографтар

Тілдердің өзгеше белгілері болғандай, жазулардың да өзгеше белгілері болады. Мысалы, Темір дәуіріндегі ежелгі еврей жазуының ерекшелігі – бет, далет, айн және реш әріптерінің ашық басы жоқ, бірақ қазіргі арамей жазуында ашық бас бар. Сол сияқты, ежелгі еврей жазуындағы бет ерекше қалыпта (оңға қарай еңкейеді), ал арамей және финикия жазуларындағы беттің қалыпы басқаша (екеуінде де солға қарай еңкейеді). 2006 жылы Кристофер Роллстон бір жазудың байланысты жазулар тобынан ажырататын ерекшелігін – мысалы, ежелгі еврей жазуының ежелгі арамей және финикия жазуларынан ерекшеленетін белгісін атау үшін "изограф" терминін қолдануды ұсынды.