Жабайы Күріш: Тарихы, Егуі және Маңызы

Кіріспе

Өсімдіктер туысы

Жабайы күріш, сондай-ақ маномин, мномен, псинг, Канада күріші, үнді күріші немесе су сұлы деп аталады, ол Zizania туысына жататын төрт түрлі шөптердің кез келгені және олардан жиналатын дәнді білдіреді. Бұл дәнді тарихи түрде және қазір де Солтүстік Америкада және аз дәрежеде Қытайда жинап жейді. Жабайы күріш дәндерінің сырты серпімді қабықшамен, ал ішкі дәні жұмсақ, сәл шөпті дәммен ерекшеленеді. Өсімдіктер шағын көлдер мен ақырын ағатын өзендердің жағасында өседі; көбінесе судан тек гүлдейтін жабайы күріштің гүлшоғыры ғана көрінеді. Дәнді су құстары мен басқа да су жануарлары жейді.

Ас дайындауда

Астық ретінде ең көп өрілетін түрлер – бір жылдық Zizania palustris және Zizania aquatica. Біріншісі, қазір өсіріліп, коммерциялық мақсатта қолданылса да, әлі де дәстүрлі жолмен көлдерден жиналады, әсіресе Солтүстік Американың жергілікті халықтары тарапынан; екіншісі де бұрын кеңінен пайдаланылған. Сабақтары мен тамырдан шыққан өрмелердің ішкі бөлігі де жеуге жарамды.

Түпкүлкілік американдықтардың қолдануы

Американың түпкі тұрғындары және басқалар жабайы күрішті каноэмен өсімдіктердің қалыңдығына кіріп, піскен дәнді бастарына екі кішкентай ағаш таяқпен – «соққыштармен» немесе «сүрегіштермен» аталса, соғып тұқымдарды каноэге түсіреді. Бір адам каноэге күрішті түсірсе, екіншісі баяу ескек еседі немесе итергіш таяқ қолданады. Өсімдіктерді соққыштармен ұра бермейді, тек пісіп жетілген дәндерді шайқап түсіру үшін жеңіл соққы жеткілікті. Кейбір тұқымдар лайлы түбіне түсіп, жыл соңында өнеріп шығады. Соққыштардың мөлшері және басқа да егжей-тегжейлер штаттық және тайпалық заңдармен белгіленген. Миннесота штатының заңына сәйкес, соққыштардың диаметрі, ұзындығы және салмағы шектеулі болуы керек. Оджибве сияқты көптеген түпкі тұрғындардың мәдениеттері жабайы күрішті өз мәдениеттерінің қасиетті бір бөлігі деп санайды. Оджибве халқы бұл өсімдікті «маноомин» деп атайды, яғни «дәнді жинау» (көбінесе «жақсы дән» деп аударылады). 2018 жылы Оджибвелердің Ақ Жері манооминге белгілі бір құқықтар берді (кейде табиғаттың құқықтарымен немесе оған заңды тұлға мәртебесін берумен салыстырылады), оның ішінде өмір сүру және гүлдену құқығы. 2021 жылдың тамызында Оджибвелер жабайы күріш атынан Enbridge Line 3 мұнай құбырының құрылысын тоқтату үшін сотқа шағымданып, өсімдіктің өмір сүру ортасын қауіпке ұшыратты. Тарихи түрде Zizania aquatica дәнін жинаған тайпалар: Дакота, Меномини, Мескваки, Оджибве, Кри, Омаха, Понка, Томпсон және Хо Чанк (Виннебаго). Zizania palustris дәнін пайдаланған жергілікті халықтар: Оджибве, Оттава/Одава және Потаватоми. Оны дайындау тәсілдері әртүрлі болды: дәндерді бұғы етінің сорпасымен және/немесе клен сиропымен қайнату, жабайы құстарды толтыру үшін пайдалану, тіпті одан шашылған күріш сияқты тәттілер жасау немесе клен сиропы қосылған күріш пудингі дайындау. АҚШ-та негізгі өндірушілер Калифорния және Миннесота (онда ол мемлекеттік астық болып саналады), және оны көбінесе суармалы далаларда өсіреді. Канадада оны әдетте табиғи су қоймаларынан жинайды; ең ірі өндіруші – Саскачеван провинциясы. Жабайы күріш Венгрия мен Австралияда да өндіріледі. Венгрияда оның өсіруі 1974 жылы Сарвас ауданында басталды.

Native Americans and others harvest wild rice by canoeing into a stand of plants, and bending the ripe grain heads with two small wooden poles/sticks called "knockers" or "flails", so as to thresh the seeds into the canoe. One person vans (or "knocks") rice into the canoe while the other paddles slowly or uses a push pole. The plants are not beaten with the knockers, but require only a gentle brushing to dislodge the mature grain. Some seeds fall to the muddy bottom and germinate later in the year. The size of the knockers, as well as other details, are prescribed in state and tribal law. By Minnesota statute, knockers must be at most diameter, long, and weight. Several Native American cultures, such as the Ojibwe, consider wild rice to be a sacred component of their culture. The Ojibwe people call this plant manoomin, meaning "harvesting berry" (commonly translated "good berry"). In 2018, the White Earth Nation of Ojibwe granted manoomin certain rights (sometimes compared to rights of nature or to granting it legal personhood), including the right to exist and flourish; in August 2021, the Ojibwe filed a lawsuit on behalf of wild rice to stop the Enbridge Line 3 oil sands pipeline, which puts the plant's habitat at risk. Tribes that are recorded as historically harvesting Zizania aquatica are the Dakota, Menominee, Meskwaki, Ojibwe, Cree, Omaha, Ponca, Thompson, and Ho Chunk (Winnebago). Native people who utilized Zizania palustris are the Ojibwe, Ottawa/Odawa and Potawatomi. Ways of preparing it varied from stewing the grains with venison stock and/or maple syrup, making it into stuffings for wild birds, or even steaming it into sweets like puffed rice, or rice pudding sweetened with maple syrup. In the United States, the main producers are California and Minnesota (where it is the official state grain), and it is mainly cultivated in paddy fields. In Canada, it is usually harvested from natural bodies of water; the largest producer is Saskatchewan. Wild rice is also produced in Hungary and Australia. In Hungary, cultivation started in 1974 on the rice field of Szarvas.

Маньчжуриялық жабайы күріш

Маньчжурияның жабайы күріші, табиғаттан жиналған, ежелгі Қытайда маңызды астық болған. Қазір ол жабайы табиғатта өте сирек кездеседі, және Қытайда оны астық ретінде қолдану толығымен жойылды, бірақ оның сабақтары үшін өсіру жалғастырылуда. Нағыз күріш сияқты, оның құрамында глютен жоқ. Сондай-ақ, ол белгілі бір минералдар мен В витаминдерінің жақсы көзі болып табылады. Пісірілген бір стақан жабайы күріш тиамин, рибофлавин, темір және калийдің күндік қажеттілігінің 5% немесе одан да көп, ниацин, В6 витамині, фолий қышқылы, магний, фосфордың күндік қажеттілігінің 10% немесе одан да көп, мырыштың 15% және марганецтің 20% астамын қамтамасыз етеді.

Қауіпсіздік

Жабайы күріш тұқымдары өте зиянды эргат саңырауқұлағымен зарарлана алады, оны жеу қауіпті. Зарарланған дәндерде қызғылт немесе күлгілт дақтар немесе саңырауқұлақтың өскіндері болады, олар тұқымның өзінен бірнеше есе үлкен болуы мүмкін.

Тамақ көзі

Антропологтар 1900 жылдардың басынан бері жабайы күрішті азық түрі ретінде зерттеп келеді, көбінесе Супериор көлі аймағындағы Анишинайб халқының осы су өсімдігін жинауына ерекше назар аударады. Олар Чиппева, Оджибва және Оджибве деп те белгілі. Смитсонов институтының Америкалық этнология бюросы 1901 жылы Альберт Эрнест Дженкс жазған "Жоғарғы Ұлы көлдердегі жабайы күріш жинаушылар: американдық алғашқы экономиканы зерттеу" атты еңбегін жариялады. Дженкс түрлі тайпалық қауымдардың өкілдерімен сұхбаттасқаннан өзге, 1600 жылдардың басынан 1800 жылдардың соңына дейінгі саяхатшылардың, тері саудагерлерінің және үкіметтік агенттердің жазбаларын зерттеді, соның нәтижесінде "аборигендік экономикалық белсенділіктің толыққанды бірегейлігін" және онда қолданылатын барлық құрал-жабдықтардың түпкілікті түрде аборигендік болғанын анықтады. Оның зерттеуінде тері саудасы кезеңінде жабайы күріштің маңыздылығы айтылады, себебі жабайы күріш пен оны ұзақ сақтау мүмкіндігі болмағанда, бұл аймаққа жол табу өте қиын болар еді.

Түрлі мәдениеттердегі өңдеу

Ежелгі заманнан бері жабайы күріштің қолданылуы, түрлі мәдениеттердің осы өсімдікті өңдеу жолдарын археологиялық жазбалар арқылы зерттеуге мүмкіндік берді – олар маусымдық күріш жинау лагерьлерін пайдаланған кезде қалдырған іздері. Алғашқы этнографиялық есептер, тайпалық әңгімелер мен тарихи жазбалар да археологиялық зерттеулерге жабайы күрішті адамдардың пайдалануы туралы мәліметтер ұсынады. Мысалы, 1800 жылдардың ортасында география және этнология ғылымының маманы Генри Скулкрафт жабайы күріш өсетін көл жағалауындағы жер бетіндегі ойыстар туралы жазған. Ол, күрішті өңдеушілер жануарлардың терілерін осы ойыстарға салып, күрішпен толтырып, аяқтап басып күрішті соққандарын айтқан. Бүгінде анишинаабе тайпасы мен жабайы күріш тығыз байланысты болғанымен, бұл тағамды жергілікті халықтардың өмір сүру үшін пайдалануы олардың Көлі Супериор аймағына келгенге дейін де болған. Бүгінгі анишинаабе тайпасы – ғасырлар бойы Сент-Лоуренс өзені мен Ұлы көлдер арқылы шығыс Солтүстік Америкадан батысқа қарай сапар шеккен үлкен алгонкин тайпаларының бір бөлігі болды. Анишинаабе тайпасының көшіп-қону тарихында, аспандағы алып қабықшаны іздеп, су бетінде өсетін тағамға толы жерге жету туралы көрініс баяндалған. Бұл саяхат 1400 жылдардың соңы мен 1600 жылдардың басында Көлі Супериор аймағындағы жабайы күріштің жерінде аяқталды, олар осы өсімдікке кездесті.

Тарихқа дейінгі дәуір

Археологиялық және басқа да ғылыми зерттеулер адамзаттың жабайы күрішті пайдалануына қатысты мәселелерді қарастырды, соның ішінде: 1) Анишинаабе тайпасы, 2) кейіннен осы мәдениетке айналған, бірақ бұрынғы түрінен өзгеше болған прото-Анишинаабе тайпасы, 3) Сиу тайпасы сияқты қазіргі кездегі басқа да жергілікті халықтар және 4) бастапқы және соңғы орман кезеңдеріне жататын археологиялық мәдениеттер, олардың тірі ұрпақтарын анықтау қиын. 1969 жылғы маңызды археологиялық зерттеу радиокөміртектік талдау арқылы жергілікті халықтың жабайы күрішті жинауының және өңдеуінің тарихи тұрғыдан алғанда ерте кезеңін көрсетті, соның салдарынан кейбір еуропалық американдықтардың жабайы күріш өндірісі тек еуропалықтар келгеннен кейін ғана басталды деген пікірін жоңқаға шығарды. Зерттеушілер өсімдікті құрғату және ұнтақтау процесімен байланысты жылу белгілері мен ұңғымалардың саз қабырғаларын зерттеді. Бірақ, адамның жабайы күрішті пайдалануының ерте кезеңін және өсімдіктің өзінің көлдер мен өзендерде пайда болуын нақты анықтау әлі де ғылыми пікірталас тудырып отыр. Бұл даулар мына сұрақтар төңірегінде жиі айтылады: Жабайы күріш аймақтың әртүрлі бөліктерінде алғаш рет қашан пайда болды? Ол қандай уақытта жеткілікті мөлшерде өсіп, маңызды тағамдық көз болып қалыптасты? Жабайы күріштің пайда болуы мен керамикалық ыдыстардың енгізілуінің және соңғы 2000 жылдағы жергілікті халықтың санының өсуінің арасында қандай байланыс бар? "Солтүстік-шығыс Миннесотадағы ерте замандағы халықтың жабайы күрішті пайдалануы және оның оларға тигізген әсері археологтар мен палеоэкологтар арасында көптеген пікір қақтығыстарына себеп болды". Мысалы, археологтар Солтүстік-шығыс Миннесотадағы адамдардың қоныстануын бірнеше кезеңге бөледі: 7000 жыл бұрынғы (б.з.д. 5000 ж.) палеоиндиялық кезең, соңғы мұз дәуірінен кейін мұздықтардың еріген кезінен басталады; 2500 жылдан 7000 жылға дейінгі (б.з.д. 5000–500 ж.) архаикалық кезең; 2500 жылдан 1300 жылға дейінгі (б.з.д. 500–700 ж.) бастапқы орман кезеңі; 1300 жылдан 400 жылға дейінгі (700–1600 ж.) соңғы орман кезеңі және одан кейінгі тарихи кезең. Еуропалықтармен байланыс орналысқаннан кейін, жергілікті жабайы күріш өңдеушілер көбінесе керамикалық ыдыстарды тастап, металл қазандықтарды пайдалануға көшті.

Archaeological and other scientific investigations have focused on the prehistoric exploitation of wild rice by humans, including: 1) the Anishinaabe, 2) so called proto Anishinaabe who may have later transformed into this culture from an earlier form, 3) other indigenous groups who exist today such as the Sioux people, and 4) archaeological categorized cultures from the Initial and Terminal Woodland periods whose living lineages today are more difficult to identify. A seminal 1969 archaeological study indicated the prehistoric nature of indigenous wild rice harvesting and processing through radiocarbon dating, putting to rest argument made by some European Americans that wild rice production did not begin until post contact times. Researchers tested clay linings of thermal features and jigging pits associated with parching and threshing of the plant. But a more precise dating of the antiquity of human use of wild rice and the appearance of the plant itself in lakes and streams have been the subjects of continuing academic debates. These disputes may be framed around these questions: When did wild rice first appear in various areas of the region? When was it plentiful enough to be harvested in quantities to be a significant food source? What is the relationship of wild rice to the introduction of pottery and to increases in indigenous populations in the past 2,000 years? "The use of wild rice by and its influence on prehistoric people in northeast Minnesota has led to much argument among archaeologists and paleoecologists". As an example, archaeologists divide human occupation of northeast Minnesota into numerous time periods. They are: the Paleo Indian period from 7,000 years ago (5000 BC) extending back to an uncertain time after the glaciers receded from the last Ice Age; the Archaic period from 2,500 to 7,000 years ago (5000–500 BC); the Initial Woodland period from 2,500 to 1,300 years ago (500 BC–700 AD); the Terminal Woodland period from 1,300 to 400 years ago (700–1600 AD); and the historical period after that time. After European contact, indigenous wild rice processors generally abandoned ceramic vessels in favor of metal kettles.

Ормандық кезең

Солтүстік-шығыс Миннесотадағы алғашқы ормандық кезең археологиялық деректерде қыш ыдыстарды және жерлеу үйінділерін пайдаланудың басталуын көрсетеді. Алғашқы ормандық кезеңде жергілікті халықтың саны да артқан. Бір гипотеза бойынша, осы үш құбылысқа жабайы күріш тағамдық көз ретінде байланысты болуы мүмкін. Солтүстік-шығыс Миннесотадағы жабайы күріш өсетін орынның мысалы – Супериор ұлттық орманындағы Үлкен күріш орны, ол алғашқы және соңғы ормандық кезеңдердің классикалық орны саналады және адамның осы өсімдікті уақыт өте келе пайдалануын археологиялық зерттеулер арқылы көрсетеді. Археологиялық әдістер, этнографиялық жазбалар және тайпалық ауызша хабарламалар бірге қарастырылғанда, б.з.д. 50 жылдан бері осы көл жағалауы пайдаланылғанын көрсетеді. Үлкен күріштен алынған жабайы күріш тұқымдары мен көмір үлгілерінің үдемелі массалық спектрометрия (AMS) радиокөміртекпен талдауы, осы орынды 2050 жыл бұрын жергілікті халық пайдаланғанын көрсетті. Сонымен қатар, алғашқы ормандық кезеңде ғана қолданылған керамиканы (лаур керамикалық кешені деп белгілі) қамтитын барлық қазба деңгейлерінде жабайы күріш тұқымдары да табылды. Зерттеуге сәйкес, бұл алғашқы ормандық кезеңде жабайы күріш пайдаланылғанын көрсетеді. Қазба жұмыстарынан 50 000-нан астам керамикалық сынықтар табылды, олар алғашқы және соңғы ормандық кезеңдерге жатады. Атап айтқанда, зерттеушілер алғашқы ормандық кезеңдегі лаур керамикасының жиектерін және соңғы ормандық кезеңдегі Blackduck, Sandy Lake және Selkirk керамикалық стилдерін талдады. Әрбір керамика түрінің археологиялық қабаттардағы топырақтан жабайы күріш тұқымдарымен байланысы бар еді. Бұл топырақ қабаттары басқа кезеңдердің керамикасымен ластанбаған. Бұл әртүрлі мәдениеттердің осы кезеңдерде жабайы күрішті өңдеу үшін осы орынды қарқынды пайдаланғанын көрсетеді. Мысалы, археологтар Sandy Lake керамикасын Сиу халқымен байланыстырады, олар кейіннен Анишинайб және, мүмкін, басқа Алгонкин мигранттарымен ығыстырылды. Археологтар Selkirk керамикасын Алгонкин тобының бір бөлігі – Кри халқымен байланыстырады. Үлкен күріштен алынған тозаңдық тізбектің зерттелуі Архаикалық кезеңде, 3600 жыл бұрын жабайы күріштің "жинауға болатын мөлшерде" болғанын көрсетті. Бұл алғашқы ормандық кезеңде осы орында өңделген жабайы күріш тұқымдарының AMS радиокөміртекпен талдау нәтижесінен 1600 жыл бұрынғы уақыт. Дегенмен, әзірге осы орында жабайы күрішті адам пайдаланғанына археологиялық дәлелдер жоқ.

The Initial Woodland period in northeast Minnesota marks the beginning of the use of pottery and burial mound building in the archaeological record. The Initial Woodland also experienced an increase in indigenous population. One hypothesis is that wild rice as a food source was related to these three developments. An example of a northeast Minnesota wild rice location, the Big Rice site in the Superior National Forest, considered a classic Initial and Terminal Woodland period type site, illustrates the methods of archaeological investigations into the plant's use by humans through time. Archaeological techniques along with ethnographic records and tribal oral testimony, when taken together, suggest use of this particular lakeside site since 50 BC. On its own, accelerator mass spectrometry (AMS) radiocarbon dating of wild rice seeds and charcoal samples from the Big Rice itself indicated indigenous use of this site dating to 2,050 years ago. Furthermore, all excavation levels that solely contained ceramics only used during the Initial Woodland period (known as Laurel pottery complex) also included wild rice seeds. This indicated the use of wild rice during the Initial Woodland period, according to the study. Excavators have documented more than 50,000 pottery shards from the site from the Initial and Terminal Woodland periods. Specifically, researchers analyzed ceramic rimsherds of Laurel pottery from the Initial Woodland period and Blackduck, Sandy Lake and Selkirk pottery styles from the Terminal Woodland period. Each pottery type had wild rice seeds associated with it in the soil layers of archaeological deposits. These soil layers were not contaminated with pottery from other eras. This suggests intensive exploitation of the site for wild rice processing through these time periods by different cultures. For example, archaeologists often associate Sandy Lake pottery with the Sioux people, who were later displaced by the Anishinaabe and possibly other Algonquian migrants. Archaeologists often associate Selkirk pottery with the Cree people, an Algonquian group. An examination of the pollen sequence at Big Rice indicates that wild rice existed in "harvestable quantities" 3,600 years ago during the Archaic period. This date is 1,600 years before the AMS radiocarbon date of human processed charred wild rice seeds at the site during the Initial Woodland period, although there is no archaeological evidence of human use of the wild rice at the site that far back in time as of yet.