Кіріспе

Америка психологы және евгеник (1866–1957)

Генри Герберт Годдард (14 тамыз 1866 – 18 маусым 1957) – 20 ғасырдың басындағы американдық психолог, евгеник және сегрегационист. Ол ең әйгілісі 1912 жылы жазған «Калликак отбасы: әлсіз сананың мұрагерлік зерттеуі» еңбегімен танымал.

Ол ауруханалар, мектептер, сот жүйесі және әскери сала сияқты қоғамдық институттарда интеллект сынағын қолдануды ынталандырған басты жақтаушы болды. Ол клиникалық психологияның жаңа саласын дамытуға көмектесті, 1911 жылы соқыр, саңырау және интеллектуалдық кемістігі бар балаларға мемлекеттік мектептерде арнайы білім беруді талап ететін АҚШ-тың алғашқы заңын жасауға қатысты, ал 1914 жылы сотта айыпталушылардың қылмыстық жауапкершілігін интеллектуалдық деңгейіне қарай шектеуге болатынын куәлік еткен алғашқы американдық психолог атанды.

Ерте өмір

Годдард Мэн штатының Вассалборо қаласында фермер Генри Клей Годдард пен оның әйелі Сара Винслоу Годдардтың бесінші және ең кіші баласы, жалғыз ұлы болып дүниеге келді. (Оның екі әпкесі нәресте кезінде қайтыс болды.) Годдард кішкентай шақта әкесі бұқаның соққысынан зардап шекті, соңында ол фермасынан айырылып, жұмысшы болып жұмыс істеуге мәжбүр болды; баласы тоғыз жасқа келгенде ол алған жарақаттарының салдарынан қайтыс болды. Жас Годдард қысқа мерзімге үйленген әпкесімен бірге тұрды, бірақ 1877 жылы Вассалбородағы Оук Гроув семинариясына, интернат мектебіне оқуға түсті. Осы кезеңде Сара Годдард квакер уағыздаушысы ретінде жаңа мансапты бастады; ол 1884 жылы миссионер Жейу Ньюлинге үйленді, және олар жұбайлар АҚШ пен Еуропа бойынша үнемі саяхаттап жүрді. 1878 жылы Генри Годдард Род-Айленд штатының Провиденс қаласындағы Мозес Браун мектебіне оқуға қабылданды. Жастық шағында ол Руфус Джонспен достық қарым-қатынас орнатты, ол кейіннен (1917 жылы) 1947 жылы Нобель бейбіт сыйлығын алған Америкалық Достар қызметі комитетін бірге құрды. 1883 жылы Годдард Хаверфорд колледжіне түсті, онда футбол командасында ойнады және 1887 жылы бітірді. 1885-1886 жылдары ол Уинтроп қаласында оқыту үшін оқуын бір жылға тоқтатты. Бітіргеннен кейін ол Калифорнияға, әпкесіне барып, жолда жеті жыл бұрын құрылған Оңтүстік Калифорния университетіне таныстыру хаттарын тапсыру үшін Лос-Анджелесте тоқтады. Бірнеше апта бойы Оукленд аймағында жұмыс іздегеннен кейін, ол USC-де уақытша қызметке ұсыныс алғанын біліп таң қалды, онда ол латын, тарих және ботаника пәндерін оқытты. Ол сондай-ақ 1888 жылы USC-нің алғашқы футбол командасының (Фрэнк Саффельмен бірге) бапкері болды, команда жергілікті спорт клубына қарсы өткізген екі ойында да жеңіске жетті. Бірақ ол дереу келіп, 1889 жылы математикадан магистр дәрежесін алу үшін Хаверфордқа оралды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін ол Огайо штатының Дамаск қаласындағы Дамаск академиясының директоры болды, бұл квакер мектебінде бірнеше пәндерді оқытып, шіркеу қызметтерін және дұға жиналыстарын өткізді. 1889 жылдың 7 тамызында ол Эмма Флоренс Роббинске үйленді, ол академиядағы тағы екі оқытушының бірі болды. 1891 жылы ол Вассалбородағы Оук Гроув семинариясында оқытуға оралды және 1893 жылы директор болып тағайындалды. 1896 жылы ол Кларк университетіне оқуға түсті, бастапқыда қысқа мерзімге оқуды жоспарлаған, бірақ үш жыл бойы оқып, 1899 жылы психология ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Содан кейін ол 1906 жылға дейін Пенсильвания штатының Батыс Честердегі мемлекеттік нормалық мектепте сабақ берді.

Вино өсіру аймағы

1906 жылдан 1918 жылға дейін Годдард Нью-Джерси штатындағы Винеландтағы ақыл-жағы нашар қыздар мен ұлдарға арналған Винеланд оқу мектебінің зерттеу директоры болды. Бұл ақыл-жағы нашарлығын зерттеу үшін құрылған алғашқы зертхана болды. Ол былай деді: «Демек, демократия – халықтың ең дана, ең зиялы және ең адамгершілігі жоғарыларын таңдап, оларға бақытты болу үшін не істеу керектігін айту арқылы билік етуі». [Годдардтың сөзі]. 1910 жылғы 18 мамырда Американың ақыл-жағы нашар адамдарды зерттеу қауымдастығының жылдық мәжілісінде Годдард ақыл-жағы нашарлығы бар адамдарды жіктеу жүйесіне анықтама берді, ол ақыл-жас коэффициентіне (IQ) негізделген. Годдард 51–70 IQ көрсеткіші барларды «ақымақ», 26–50 IQ көрсеткіші барларды «ессіз», ал 0–25 IQ көрсеткіші барларды «надан» деп атады. Бұл терминология ондаған жылдар бойы стандартты болып келді. Оның анықтамасы бойынша, сегіз бен он екі жас аралығындағы ақыл-жас деңгейі бар кез келген ересек адам – ақымақ. Годдардтың пікірінше, ақымақтар қоғамға жарамайды және оларды институционализациялау, стерилизациялау немесе екеуінің бірі арқылы қоғамнан шығарып тастау керек. Годдардтың ең танымал еңбегі «Каликак отбасы» 1912 жылы жарық көрді. Ол бір-бірімен алыс туысқан бірнеше жергілікті топтардың тарихын зерттеді және олардың барлығы бір революциялық соғыс қатысушысының ұрпақтары деген қорытындыға келді. Мартин Калликак (псевдоним) алғаш квакер әйеліне үйленді. Бұл одақтан туған барлық балалар «салауатты» болды және ақыл-жағы нашарлығының белгілері жоқ еді. Кейіннен Калликактың «аты-жөні белгісіз, ақыл-жағы нашар әйелмен» қарым-қатынасы болғаны анықталды. Осы одақтың нәтижесінде қылмыскерлердің ұрпақтары пайда болды. Годдард бұл ұрпақты «дегенеративті нәсіл» деп атады. Кітап тез арада сәттілікке жетіп, Бродвейде қойылым қою мүмкіндігі қарастырылса да, оның зерттеу әдістері көп ұзамай күмән тудырды; он жыл ішінде ол сыншылармен келісіп, өз қорытындыларын қолдамады. Қазіргі таңда Годдардтың Калликак деректерін өңдеп жасағаны, оның қорытындыларын дәлелсіз және күмәнді еткені танылды. Годдард евгениканың жақтаушысы болды. Ол «ақыл-жағы нашар» адамдардың бала тууы дұрыс емес деп есептесе де, міндетті стерилизацияны насихаттауға асықпады, тіпті ол оның ақыл-жағы нашарлығын жоятынына сенгенімен, мұндай жоспар кеңінен қабылдана қоймайды деп ойлады. Оның орнына ол «ақыл-жағы нашар» адамдарды бөліп ұстауға арналған колониялар құруды ұсынды. Годдард 1913 жылы Эллис аралындағы барлау бағдарламасын құрды. Бағдарламаның мақсаты – иммиграциялық қызметкерлердің субъективті бағасымен анықтау қиын болған «ақыл-жағы нашар» адамдарды анықтау болды, себебі олар бұрын тесттердің көмегінсіз осы бағаларды жасаған. 1917 жылы ол нәтижелерін жариялағанда Годдард оның нәтижелері тек бірінші немесе екінші сыныппен саяхаттайтын иммигранттарға ғана қатысты екенін және бірінші немесе екінші сыныппен саяхаттайтын адамдарға қатысты емес екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ, өзі зерттеген халықтың алдын ала таңдалып алынғанын, «көрінетіндей қалыпты» немесе «көрінетіндей ақыл-жағы нашар» адамдарды алып тастағанын және «жалпы иммигранттар арасында немесе тіпті еврейлер, венгрлер, итальяндықтар және орыстар сияқты арнайы топтар арасында ақыл-жағы нашар адамдардың пайызын анықтауға тырыспағанын» атап өтті; алайда ол дереу «сандарды салыстырмалы түрде аз мөлшерде қайта қарау (кеміту) қажет» екенін айтты, өйткені «[көрінетіндей жоғары зиялы иммигранттар] Эллис аралы иммигранттарының топтарының өте кішкентай бөлігі болды, сондықтан олар топтың сипатына айтарлықтай әсер етпеді». Бағдарламада зерттелген иммигранттардың 80% «ақыл-жағы нашар» екені анықталды. Годдард пен оның әріптестері «өздерінің топтарының өкілдері» деп танылған 35 еврей, 22 венгр, 50 итальян және 45 орыс иммигранттарын сынақтан өткізді. Нәтижесінде зерттеуге қатысқан еврейлердің 83% -ы, венгрлердің 80% -ы, итальяндықтардың 79% -ы және орыстардың 80% -ы «ақыл-жағы нашар» болып шықты. Годдардтың еврей, венгр, итальян және орыс иммигранттарының көпшілігі туралы жасаған зерттеулеріне қатысты деген жалған мәлімдеме кеңінен таралды. 1924 жылғы иммиграциялық заңға ақыл-жас тестілеуінің ықпалы тигені туралы «Американ психологы» журналында жарияланды. Годдард сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде армиялық IQ тесттерінде (Армия Альфа және Бета) анықталған нәсілдік топтардың айырмашылықтарын жариялады (нәтижелері сол кезде ғалымдар тарапынан сынға ұшырады, кейіннен жоба жетекшісі Карл Бригамнан ресми түрде қайтарылды) және нәтижелер американдықтар демократияға жарамайтындығын көрсеткенін мәлімдеді.

Кейінгі мансап

1918 жылы ол Огайо штатының кәмелетке толмағандарды зерттеу бюросының директоры болды, ал 1922 жылы Огайо мемлекеттік университетінің Аномальды және клиникалық психология кафедрасының профессоры болды және 1938 жылы зейнетке шыққанға дейін осы лауазымда қалды. 1936 жылы қазанда оның әйелі Эмма қайтыс болды, олардың балалары болған жоқ. 1943 жылы Огайо штатынан құрметті заңгерлік дәрежесін, ал 1946 жылы Пенсильвания университетінен құрметті ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ 1946 жылы ол Альберт Эйнштейннің Атом ғалымдарының шұғыл комитетінің қолдаушыларының қатарында болды. 1920 жылдарға қарай Годдард өзінің ерте зерттеулерінде көптеген қателіктер жібергенін түсінді және «Каликак отбасы» еңбегін қолданыстан шығарылған деп есептеді. Сондай-ақ Годдардтың ғылыми зерттеулер жүргізуден гөрі евгениканы насихаттауға көбірек қызығушылық танытқаны айтылды. Ол мансабының соңғы жылдарын білім беруді жетілдіруге, балалық шақтағы ортаның жағымсыз әсерлерін түзетуге және бала тәрбиелеудің дұрыс тәсілдерін жариялауға арнады. Бірақ басқалар оның ерте жұмыстарын Годдардтың келіспейтін түрлі пікірлерді қолдау үшін пайдаланды. Ол кейінірек оның зерттеулері қоғамға қауіпті деген үгітшілердің мәлімдемелеріне қайран қалды, олар иммигранттардың топтарын әдепсіз және ақыл-ойы нашар деп көрсетіп, «бұл топтардың өкілдері» деген жалған мәлімдеме жасады және мұндай адамдарды қоғамнан шығарып тастауды жақтады. Колумбия университетінің профессоры Генри Гарретт «Каликак отбасы» еңбегін анықтама ретінде пайдаланған аз ғалымдардың бірі болды. Годдард 1947 жылы Калифорния штатының Санта-Барбара қаласына көшті. Ол 90 жасында ондағы үйінде қайтыс болды, оның күлдері әйелімен бірге Винеландтағы Силоам зиратына жерленді.

Ескертпелер мен сілтемелер

Винеланд оқу мектебі. Годдард және Евгеника. https://web.archive.org/web/20071213050020/http://www.vineland.org/history/trainingschool/history/eugenics.htm
Самэлсон, 1982, "Х. Х. Годдард және иммигранттар". Америкалық психолог, 37, 1291–1292 беттер.