Ла Специя-Римини сызығы: Роман тілдеріндегі тілдік бөлініс

Кіріспе

Ла Специя-Римини сызығы (Масса-Сенигалия сызығы деп те аталады) – роман тілдері лингвистикасында роман тілдерін солтүстік және батыс жағынан оңтүстік және шығыс жағынан ажырататын бірқатар маңызды изоглостарды көрсететін сызық. Бұл сызық Солтүстік Италия арқылы, шамамен Ла Специя мен Римини қалаларынан өтеді. Оның шығыс жартысындағы роман тілдеріне итальян және шығыс роман тілдері (румын, ароман, меглено-румын, истро-румын) жатады, ал каталан, француз, окситан, португал, романш, испан және галло-итальян тілдері батыс топтың өкілдері болып табылады. Сардиния тілі батыс немесе шығыс роман тілдеріне жатпайды. Осы дамудың бастауы Батыс Рим империясы мен Остготтар патшалығының соңғы онжылдықтарында (шамамен б.з. 395-535 жж.) болған деп есептеледі. Осы кезеңде Италияның солтүстігінде (солтүстік) Италияның германдық-римдік әскері үстемдік құрды, одан кейін Остготтар билік етті; Рим Сенаты мен Папалық оңтүстікте басым әлеуметтік күштерге айналды. Италиядан тыс провинцияларда Галлия мен Ибериядағы әлеуметтік ықпал Солтүстік Италиядағыға ұқсас болды, ал Балқан аймағында бұл кезде Византия империясы (кейіннен славян халықтары) билік етті. Дегенмен, кейбір лингвистер бұл сызық Масса мен Сенигалия арқылы оңтүстікке қарай 40 шақырымдай өтеді және оны Масса-Сенигалия сызығы деп атаған дұрыс дейді. Қай жағдайда болса да, ол шамамен Апеннин тауларының солтүстік бөлігімен сәйкес келеді, бұл осы тілдік ерекшеліктердің пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін. Жалпы айтқанда, батыс роман тілдері шығыс роман тілдерінде кездеспейтін жалпы жаңалықтарды көрсетеді. Дәстүрлі түрде қарастырылатын үш изоглос:
зат есімдердің көпше түрінің қалыптасуы
кейбір дауыстардың дыбысталуы немесе дыбысталмауы
латын тіліндегі 'c' әрпінің 'e'/'i' әріптері алдында /(t)s/ немесе /tʃ/ (ch) болып айтылуы

The La Spezia–Rimini Line (also known as the Massa–Senigallia Line), in the linguistics of the Romance languages, is a line that demarcates a number of important isoglosses that distinguish Romance languages south and east of the line from Romance languages north and west of it. The line runs through northern Italy, very roughly from the cities of La Spezia to Rimini. Romance languages on the eastern half of it include Italian and the Eastern Romance languages (Romanian, Aromanian, Megleno Romanian, Istro Romanian), whereas Catalan, French, Occitan, Portuguese, Romansh, Spanish, and the Gallo‒Italic languages are representatives of the Western group. Sardinian does not fit into either Western or Eastern Romance. It has been suggested that the origin of these developments is to be found in the last decades of the Western Roman Empire and the Ostrogothic Kingdom (c. 395–535 AD). During this period, the area of Italy north of the line was dominated by an increasingly Germanic Roman army of (Northern) Italy, followed by the Ostrogoths; the Roman Senate and Papacy became the dominant social elements south of the line. As for the provinces outside Italy, the social influences in Gaul and Iberia were broadly similar to those in Northern Italy, whereas the Balkans were dominated by the Byzantine Empire at this time (and later, by Slavic peoples). Some linguists, however, say that the line actually runs through Massa and Senigallia about 40 kilometres further to the south and would more accurately be called the Massa–Senigallia Line. In either case, it roughly coincides with the northern range of the Apennine Mountains, which could have helped the appearance of these linguistic differences. Generally speaking, the western Romance languages show common innovations that the eastern Romance languages tend to lack. The three isoglosses considered traditionally are:
formation of the plural form of nouns
the voicing or not of some consonants
Pronunciation of Latin c before e/i as /(t)s/ or /tʃ/ (ch)

Бұларға төртінші критерий қосылуы керек, ол әдетте дауысталу құбылысынан гөрі шешуші:
латын тіліндегі екі дауыстың (geminate consonants) сақталуы (сызықтан төмен) немесе жеңілдетілуі (сызықтан жоғары).

Қиындықты палатализациялау нәтижесі

Латын тіліндегі ci/ce дыбындарының айтылуы, мысалы centum және civitas сөздерінде, шамамен мына шекарадан өтетін екіге бөлінеді: итальян және румын тілдерінде /tʃ/ дыбысы қолданылады (ағылшын тіліндегі "church" сөзіндегідей), ал көптеген батыс роман тілдерінде /(t)s/ дыбысы қолданылады. Ерекшеліктер – бұл шекараның солтүстігінде орналасқан кейбір галло-италика тілдері, сондай-ақ мозараби және (ішінара) норман тілдері.

Қосындылардың дыбысталуы мен дегеминациясы

Тағы бір Ла Специя–Римини сызығына жататын изоглос дауыссыз дыбыстардың дауысталуының өзгеруімен, негізінен латын дыбыстарымен айналысады: , және , олар дауыстылар арасында кездеседі. Мысалы, латын тіліндегі catēna ('тізбек') итальян тілінде catena, португал тілінде cadeia, каталон және испан тілдерінде cadena, эмилиян тілінде cadéna/cadèina, венециян тілінде caéna/cadéna, ал француз тілінде chaîne (дауыстылар аралық [ð] дыбысының жоғалуымен) болады. Роман тілінің батыс тармағында осы дауыссыздардың дауысталуы немесе одан әрі әлсіреуі, тіпті жоғалуы тән; ал шығыс роман тілінде олардың сақталуы ерекшеленеді. Дегенмен, бұл айырмашылық толығымен жүйелі емес, және изоглосқа қарсы келетін ерекшеліктер бар: Францияның оңтүстік-батысындағы гаскон диалектілері мен Испанияның солтүстігіндегі Арагон тілі (географиялық тұрғыдан Батыс роман тіліне жатады) дауыстылар арасындағы түпкі латын дауыссыз тоқталған дыбысын сақтайды. Тосканада және сызықтың төменгі жағындағы жерлерде кездесетін, жалпы сөздікте де, дәстүрлі топонимдерде де дауысталуы бар нысандардың шағын пайыздық үлесі, бірақ көп саны оның абсолютті тұтастығына күмән келтіреді. Латын қос дауысты дыбыстарын сақтау мен жеңілдету критерийі берік негізде тұр. Испан тіліндегі boca /boka/ ('ауыз') мен тоскан тіліндегі bocca /bokka/ (екеуі де латын тіліндегі bucca сөзінен пайда болған), Батыс роман тілінің барлығына тән және /s/ (француз тілінде бір немесе екі рет айтылғанда әртүрлі айтылады), /rr/ және белгілі бір деңгейде ертерек /ll/ және /nn/ дыбыстары үшін жүйелі болып табылады (олар қос дауысты болып сақталмаса да, жалғыз дыбыстармен бірігіп кеткен жоқ, мысалы, испан тілінде /n/ > /n/ бірақ /nn/ > /ɲ/, annus > /aɲo/ 'жыл'). Дегенмен, Ла Специя–Римини сызығы осы тұрғыдан көптеген дауысты дыбыстар үшін нақты, бірақ Румыниядағы қос дауысты дыбыстардың жеңілдетілуі шығыс-батысқа бөлуді бұзады. Шындығында, Ла Специя–Римини сызығының маңыздылығын итальян және роман тілдерінің диалектологиясымен айналысатын мамандар жиі күмәндандырады. Мұның бір себебі, ол фонемалық қос дауысты дыбыстарды сақтауды (Орталық және Оңтүстік Италия) олардың жеңілдетілуінен (Солтүстік Италия, Галлия және Иберия) ажырататын болса да, әсер ететін аймақтар дауысталу критерийімен анықталғандармен үнемі сәйкес келмейді. Румын тілі, дауыссыздық, i көпше түрі және /tʃ/ дыбысына айналуы бойынша Орталық және Оңтүстік итальян тілдерімен жіктеледі, бірақ интервокалды дыбысының ротацизмінен кейін Батыс роман тілінің ерекше белгісі болып табылатын қос дауысты дыбыстарды жеңілдеткен.

Another isogloss that falls on the La Spezia–Rimini Line deals with the restructured voicing of voiceless consonants, mainly Latin sounds , and , which occur between vowels. Thus, Latin catēna ('chain') becomes catena in Italian, but cadeia in Portuguese, cadena in Catalan and Spanish, cadéna/cadèina in Emilian, caéna/cadéna in Venetian and chaîne in French (with loss of intervocalic [ð]). Voicing, or further weakening, even to loss of these consonants is characteristic of the western branch of Romance; their retention is characteristic of eastern Romance. However, the differentiation is not totally systematic, and there are exceptions that undermine the isogloss: Gascon dialects in south west France and Aragonese in northern Aragon, Spain (geographically Western Romance) also retain the original Latin voiceless stop between vowels. The presence in Tuscany and elsewhere below the line of a small percentage but large number of voiced forms both in general vocabulary and in traditional toponyms also challenges its absolute integrity. The criterion of preservation vs. simplification of Latin geminate consonants stands on firmer ground. The simplification illustrated by Spanish boca /boka/ 'mouth' vs. Tuscan bocca /bokka/, both continuations of Latin bucca, typifies all of Western Romance and is systematic for all geminates except /s/ (pronounced differently if single/double even in French), /rr/ in some locales (e. g. Spanish carro and caro are still distinct), and to some degree for earlier /ll/ and /nn/ which, while not preserved as geminates, did not generally merge with the singletons (e. g. /n/ > /n/ but /nn/ > /ɲ/ in Spanish, annus > /aɲo/ 'year'). Nevertheless, the La Spezia Rimini line is real in this respect for most of the consonant inventory, although simplification of geminates to the east in Romania spoils the neat east west division. Indeed, the significance of the La Spezia–Rimini Line is often challenged by specialists within both Italian dialectology and Romance dialectology. One reason is that while it demarcates preservation (and expansion) of phonemic geminate consonants (Central and Southern Italy) from their simplification (in Northern Italy, Gaul, and Iberia), the areas affected do not correspond consistently with those defined by voicing criterion. Romanian, which on the basis of lack of voicing, i plurals and palatalisation to /tʃ/ is classified with Central and Southern Italian, has undergone simplification of geminates, a defining characteristic of Western Romance, after the rhotacism of intervocalic .