Кіріспе

Араб дәрігері, хирург және ақыны (1094–1162)

Абу Марван Абд әл Малик ибн Зухр (أبو مروان عبد الملك بن زهر), дәстүрлі түрде латыншаланған аты Авензуармен белгілі (/ɑːv//ən/'/z//oʊ//ər/; 1094–1162), араб дәрігері, хирург және ақыны. Ол ортағасырлық Андалусияда (қазіргі Испания) Севилья қаласында дүниеге келген, Аверроэс пен Ибн Туфаилдің замандасы және өз дәуіріндегі ең беделді дәрігерлердің бірі болды. Ол медицинаның неғұрлым рационалды және тәжірибелік негіздеріне баса назар аударғанымен ерекше көзге түсті. Оның маңызды еңбегі "Әл-Тайсир фил Мудават вал Тадбир" ("Емдеу және диета жөніндегі жеңілдетілген кітап") латын және еврей тілдеріне аударылып, хирургияның дамуына зор үлес қосты. Сондай-ақ, ол бірнеше ауруды анықтап, олардың емдеу жолдарын ұсынды, хирургиялық және медициналық білімді жетілдірді. Ибн Зухр тұңғыш рет ешкіге трахеотомия жасады. Ол безоар тастарын емдік құрал ретінде алғаш сипаттаған адам деп саналады.

Өмірбаян

Авензоар 1094 жылы Севильяда, араб тайпасы Иядтың мүшелері болған атақты Бану Зухр отбасында дүниеге келді. 10 ғасырдың басынан бастап, отбасы алты буын дәрігерлер, заңгерлер, ақындар, уәзірлер немесе сарайдағы кеңесшілер, сондай-ақ Аль-Андалус билеушілеріне қызмет еткен фельдшерлерді тәрбиеледі. Авензоар ортағасырлық мұсылман қоғамының дәстүрі бойынша дін мен әдебиетті оқумен бастады. Кейіннен ол әкесі Әбу әл-Ала Зухрмен (1131 жылы қайтыс болған) ерте жасында медицинаны оқыды. Авензоардың өзінің айтуынша, әкесі оны Гален мен Гиппократтың еңбектерімен таныстырды және одан жас кезінде Гиппократ антын қабылдауын сұрады. Авензоар Альморавид империясының сарай дәрігері ретінде медициналық мансабын бастады. Бірақ, белгілі бір себептерге байланысты, ол кейін Альморавид билеушісі 'Али бин Юсуф бин Ташуфинге ұнамай, Севильядан қашып кетті. Алайда, 1140 жылы Марракеште ұсталды және түрмеге қамалды. Бұл оқиға оның жазбаларында айтылғандай, оның ішінде ашу сезімін қалдырды. 1147 жылы Альмохад империясы Севильяны басып алғаннан кейін, ол оралып, медициналық практикаға толыққанды берілді. 1162 жылы Севильяда қайтыс болды. Лео Африкан айтуынша, ибн Зухр Аверростың лекцияларын тыңдап, одан физиканы үйренген. Ол Галенге зор құрметпен қарады және өзінің жазбаларында шарлатандыққа және астрологтардың сенімсіз емдеулеріне қарсы күшті наразылық білдірді.

Кітап әл-Иқтисад

"Оңайлылық кітабы" – жас кезінде Альморавид әміршісі Ибрагим Юсуф ибн Ташфинге арналған жалпы терапия туралы трактат. Кітапта әртүрлі аурулар, емдеу тәсілдері және жалпы гигиена туралы мәліметтердің жиынтығы келтірілген. Ол косметика және дене сұлулығына қатысты кеңестерімен де ерекшеленеді. Ибн Зухр тіпті қалыптасқан белгілерді – мысалы, үлкен мұрынды, қалың еріндерді немесе қисық тістерді өзгерту үшін пластикалық хирургия жасауды ұсынған.

Кітап әл-Ағдия

Тамақ кітабы, аты айтып тұрғандай, тамақ және дәм-тәтті туралы нұсқаулық, онда салауатты өмір салтының ережелері бар. Ибн Зухр бұл кітапты түрмеден шыққан соң, жаңа қолдаушысы, әлмохад әмірі Абд әл-Мүмин үшін жазды. Кітапта нан, ет, сусындар, жемістер, тәттілер сияқты әртүрлі тағамдар мен дәм-тәттілер жіктеледі. Ибн Зухр ет туралы сөйлегенде, әртүрлі жануарлардың етін, тіпті құлан, арыстан, жылан сияқты сирек кездесетін жануарлардың етін де атайды, оларды дәмдік қасиеттеріне, пайдалылығына және сіңімділігіне қарай жіктейді. Ол сонымен қатар жылдың әр мезгіліне арналған нақты тағамдарды ұсынады. Мысалы, қыс мезгілінде ас қорыту жеделдеп, тамақ мөлшерін арттыру қажет. Сонымен қатар, температура төмен және ылғалдылық жоғары болғандықтан, тағамдар жылырақ және құрғақ болуы керек.

Кітап әл-Тейсир

Кітап әл-Тейсир Ибн Зухрдың өмірінің соңында жазған соңғы кітабы болған сияқты. Кіріспеде айтылғандай, кітап оның досы Аверростың сұрауымен жазылған, медицинаның жалпы мәселелеріне баса назар аударған «Коллигет» атты медициналық энциклопедиясына қосымша ретінде қызмет етуі тиіс еді. Кейіннен екі кітап еврей және латын тілдеріне аударылып, бір кітап ретінде басылып, 18 ғасырға дейін танымал болды. 30 тараудан тұратын кітап бас ауруларынан басталатын аурулардың клиникалық сипаттамаларын және диагнозын келтіреді. Ибн Зухр қызыл ішек, асқазан және көкірек қуысының қатерлі ісіктері, сондай-ақ басқа да зақымданулар туралы дәл сипаттама берген. Ол асқазан қатерлі ісігімен ауыратын науқастарды сақтап қалу үшін тамақтандыруға арналған клизманы ұсынды. Сонымен қатар, ол ортаңғы құлақтың қабынуы және перикардит сияқты қабынулардың патологиялық сипаттамаларын алғаш рет берген. Ибн Зухр микробиология ғылымының дамуына үлес қосып, қышыма митеінің ең алғашқы жазбада қалған дәлелдерін келтіргені үшін де танымал. Ол «Китаб әл-Тейсир» кітабында былай деп жазды: «Қолдың, білезіктің және аяқтың тері астында құрттар сияқты жәндіктер бар, сондай-ақ сол жерлерде жаралар пайда болады. Егер тері алынса, оның әртүрлі бөліктерінен өте кішкентай, көзбен көруге қиын жануар пайда болады». Ибн Зухрдың медицинаға қосқан ең маңызды үлесі – тәжірибелік әдісті қолдануы, жануарларға сынақ жүргізуді енгізуі болуы мүмкін. Ол адамдарға жасамас бұрын, медициналық процедураларды жануарларға жасап, олардың тиімділігін тексерген. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – трахеотомия хирургиялық операциясын мақұлдауы және ұсынуы, бұл сол кездегі даулы мәселе болған. Осы дауды шешу үшін Ибн Зухр ешкіде жасаған келесі медициналық тәжірибені сипаттады: «Оқу кезімде осы пікірлермен (даулармен) танысқанда, терісі мен астындағы қабығын кесіп, ешкінің тыныс құбырын кестім. Содан кейін құбырдың бір бөлігін, шамамен тирмиса (бүркіт тұқымы) көлемінен сәл кішірек бөлігін толық кесіп алдым. Содан кейін жараны су және балмен жуып, толық жазылғанша күтім жасадым, ал жануар ұзақ жылдар бойы өмір сүрді».

Мұра

Яһуди дәрігер-философ Маймонид Ибн Зухрды "өз заманында ерекше және ұлы даналардың бірі" деп бағалады. Ол медициналық еңбектерінде оны жиі цитаталады. Аверроэс оны Галеннен кейінгі ең ұлы дәрігер деп атады. Оның қызы мен немересі де дәрігер болып, акушерлік саласында маманданған.