Кіріспе

Рим аңызындағы жауынгерлер

Ежелгі Рим аңызындағы патшалық дәуірінде Хорацийлер – Тулл Хостилий билік еткен кезеңде өмір сүрген үш туған батыр еді. Олардың Куриатилермен болған қаһармандық шайқасы және шайқастан жалғыз аман қалған Публийдің өз әпкесін өлтіру оқиғасы Ливийдің еңбектерінде сипатталған.

Альба Лонгамен соғыс

Ливий бұл оқиғаны «Ab urbe condita» атты еңбегінің бірінші кітабында баяндайды. Рим патшасы Тулл Хостилийдің көршілес Альба-Лонга қаласымен соғысы барысында, егер олардың әскерлері арасында қымбатқа түсетін соғыс болса, этрусктің басып кіруіне мүмкіндік ашылатыны туралы келісімге келді. Сабин диктаторы Меттий Фуфетий Тулл Хостилийге Хорацийлердің үш туысы мен Альбалық Куриацийлер арасындағы өлімге дейін жекпе-жек арқылы дауды шешуді ұсынды. Олар екі әскер мен олардың елдестерінің қарауында, шайқас алаңында кездесті. Екі тарап та батыл күресті. Хорацийлер үш Куриацийді де жарақаттады, бірақ осы процесте екі римдік қаза тапты. Бұл олардың інісі Публийді жалғыз қалдырып, үш альбалықпен қоршады. Публий жараланбағанмен, үш қарсыласына қарсы тұруға мүмкіндігі жоқ екенін түсінді. Сондықтан ол шайқас алаңынан қашуға кірісті. Альбалықтар оны жарақаттарына қарамастан, қуып жете берді. Бұл оның күткені болды. Олар жеткілікті қашыққа кеткен соң, Куриацийлер шаршап, бір-бірінен бөлініп кетті. Оның жоспары сәтті аяқталды. Ол кері бұрылып, ең аз жарақат алған Куриацийге күшті шабуыл жасап, оны өлтірді. Римдік көрермендер, бұрын жеңіліске ұшырайтынына сенімді болған, енді қуанышпен шулап, албандар Публийдің шабуылына қарсы Куриацийлерді қайта жинастыруға шақыра бастады. Бірақ олар үлкермей, Хораций екінші Куриацийді ұстап алып, оны өлтірді, ал оның бауыры көмектесе алмады. Соңғы Куриаций жарақаттары мен қуып жете беруден шаршап қалды. Екі бауырының өлімін көріп, үмітін жоғалтты. Ол қиындықпен тұрып, Хорацийге қарсы тұрды, ол өзінің табысты стратегиясынан жігерленіп, жеңіске сенімді болды. Публий өзінің қаза болған бауырлары үшін алғашқы екі Куриацийді өлтіргенін айтты. Ол Римнің мүддесі үшін және Альбаны бағындыру үшін соңғысын өлтіреді. Ол қылышын Альбалықтың тамағына енгізіп, жеңісінің олжасы ретінде оның өлген жауының қаруын алды. Соңынан Альба диктаторы Меттий келісімді сақтап, Альба Лонга қысқа мерзімге Рим билігін қабылдады, бірақ кейін Фиденаттармен соғысқа шығып, Римге сатқындық жасады.

Публийдің үйге оралуы

Жеңімпаз Хораций қаһармандық күшпен қарсы алынды. Соғыс басталмас бұрын Публийдің әпкесі Камилла Албан үштігінің бірімен құдаласқан еді. Ол өзі тоқыған және Куриатийге сыйлаған шапанын бауырының иығында, оның қанымен боялған күйде көргенде, күйеу жігітінің қаза тапқанын түсінді. Камилла қайғыға батып, оның есімін айқайлап, аңырап жылады. Римдік әйелдің Римнің құлаған жауына аза тұтуына болмайтынын жариялаған Публий сол жерде әпкесін өлтірді. Осы қылмысы үшін ол өлім жазасына кесілді. Заңгер Тулл Хостилийдің (сол кездегі патша) кеңесімен Публий халық жиналысының біріне шағымдануға бақты. Ұлын қорғап, Хорацийдің әкесі, сонымен қатар Публий, жақындағы жеңіс туралы айтып, соңғы тірі қалған ұлын (оның төртінші ұлы, Хорацийдің інісі де қайтыс болған) аман қалдыруды өтінді. Жиналыс оған көніп, Публийдің жазасын жеңілдетті. Бұл Рим дәстүрінің бастауы болуы мүмкін, яғни айыпталушының жазасын халыққа шағымдану құқығы. Егде Публий ұлының қылмысын өтеу үшін құрбандық шалуға міндеттелді, және Хораций әулеті содан бері осы құрбандық шалуды дәстүрге айналдырды. Жеңістің олжасы Пила Хоратия деп аталған жерге ілінді. Опиан төбесінің беткейінде ағаштан жасалған тірек орнатылды, ол Сориум Тигиллум (Әпкелер тірегі) деп аталды. Бұл Публий кішінің мойнына салынған жүк болды, және ол өлімінен соң да ұзақ уақыт бойы тұрды.