Кіріспе

Ұлылық сапасы

Эстетикада, қадірлі (латынша sublīmis) – физикалық, моральдық, интеллектуалдық, метафизикалық, эстетикалық, рухани немесе көркемдік ұлылықтың сапасы. Бұл термин ең алдымен есептеп, өлшеп, немесе еліктей алмайтын ұлылықты білдіреді. Ежелгі Грецияда риторика және драма саласында қолданылғаннан бастап, бұл философиялық эстетикада ғана емес, сонымен қатар әдебиет теориясы мен өнер тарихында да маңызды ұғымға айналды.

Ежелгі философия

Сублимдік туралы алғашқы зерттеу Лонгинусқа жатқызылады: «Пери Гупсус/Гипсус» немесе «Сублимдік туралы». Бұл шамамен біздің эрамыздың 1 ғасырында жазылған деп саналады, бірақ оның шығу тегі мен авторлығы нақты емес. Лонгинус үшін сублимдік – бұл ұлы, биік немесе асқақ ойды немесе тілді сипаттайтын сөйлем, әсіресе риторика контекстінде. Осылайша, сублимдік қорқыныш пен құрмет сезімін тудырады, сонымен қатар ықпалды күшке ие. Лонгиннің трактаты Гомер сияқты грек авторларына ғана емес, Тек қана Жаратылыс сияқты Киелі кітаптарға да сілтеме жасайтынымен ерекшеленеді. Бұл трактат 16 ғасырда қайта жаңғырылып, оның эстетикаға тигізген әсері көбінесе 1674 жылы тіл білгісі Николя Бойло Депреоның француз тіліне аударған нұсқасына байланысты. Кейіннен бұл трактатты Джон Пултни 1680 жылы, Леонард Уэлстед 1712 жылы және Уильям Смит 1739 жылы ағылшын тіліне аударған, ал оның аудармасы 1800 жылы бесінші басылымын шығарды.

Қазіргі философия

Жоғары ұғым Еуропада 17 ғасырдың аяғында әдеби сынның тууымен пайда болды. Ол француз жазушылары Пьер Корнель, Жан Батист Расин, Жан Батист Л'Аббе Дубос және Николя Бойло Деспероның еңбектерімен байланысты. Джон Деннис өзінің ойларын алғаш рет 1693 жылы «Miscellanies» журналында жариялаған хатында білдірді, онда Альп тауларын кесіп өту туралы айтты. Шафтсбери Деннистен екі жыл бұрын саяхаттаған, бірақ өз пікірлерін 1709 жылға дейін «Моралистерде» жарияламады. Оның саяхат тәжірибесі туралы ойлары ләззат пен жиреншіктілік сезімдерін қамтыды, ол әлемге «асқан қираған орын» ретінде көрінген «құрдымға кеткен тауды» атады (III бөлім, Sec. 1, 390–91), бірақ оның сұлулыққа қатысты жоғары ұғымы Деннистің әдеби сынның жаңа түріне айналған қарама-қайшылығына қарағанда, дәрежелік айырмашылықты білдірді. Шафтсберидің жазбалары кеңістіктің шексіздігіне деген құрметті көбірек көрсетеді («Кеңістік таң қалдырады» Альп тауларына сілтеме жасайды), онда жоғары ұғым сұлулыққа қарсы эстетикалық сапа емес, сұлулықтан гөрі ұлы және жоғары маңызға ие сапа болды. Жерді «Қонақ үй-глобус» және «Адам-контейнер» деп атап, Шафтсбери «Оның өзінің Күн жүйесінің кеңдігімен салыстырғанда қаншалықты тар көрінуі керек, бірақ ол өрнекті Аспан Рухымен жанданған» (III бөлім, сек. 1, 373) деп жазады. Джозеф Аддисон 1699 жылы Grand Tour саяхатына шықты және «Италияның бірнеше бөліктері туралы ескертулер және т.б.» еңбегінде «Альп таулары сананы жағымды қорқынышпен толтырады» деп мәлімдеді. Аддисонның жоғары ұғымының маңыздылығы – ол анықтаған үш қиял-қуаныш – ұлылық, ерекшелік және сұлулық – «көрінетін нысандардан туындайды», яғни риторикадан гөрі көруден. Сондай-ақ, ол «Сыртқы табиғаттағы жоғарылық» туралы жазғанда «жоғары» терминін қолданбайды, бірақ «шекарасыз», «шексіз», «кең», «ұлылық» сияқты жартылай синонимдерді және кейде артық көріністі білдіретін терминдерді қолданады. Британдық дәстүр эстетикалық бағалау мен этикалық мінез-құлықтың байланыссыз екен деген идеяны қабылдамауымен белгілі. Оның бірінде жоғары ұғымның эмоционалдық регистрі адам мінез-құлқын басқаратын нормалардан бөлінбейді және ол этикалық мінез-құлықтан асып түспейді делінеді.

Эдмунд Бёрк

Аддисонның ұлылық туралы түсінігі салтанаттылық тұжырымдамасының негізгі бөлігі болды. Көркем туынды әдемі болуы мүмкін, бірақ ұлылыққа ие бола алмайды. Оның «Қиялдың ләззаттары», сондай-ақ Марк Акенсайдтың 1744 жылғы «Қиялдың ләззаттары» және Эдвард Янгтың 1745 жылғы «Түн ойлары» поэмасы, Эдмунд Берктің салтанаттылықты талдауының бастапқы тұсы болып саналады. Эдмунд Берк 1756 жылы жарық көрген «Ұлылық пен сұлулық туралы идеяларымыздың пайда болуына философиялық зерттеу» еңбегінде ұлылық туралы түсінігін қалыптастырды. Салтанаттылық көңілге әсер етеді, қорқыныш сезімін тудырады. Әдемілік пен салтанаттылық өзара байланыссыз болғанымен, екеуі де ләззат сыйлай алады. Салтанаттылық қорқыныш сезімін тудыруы мүмкін, бірақ бұл қабылдаудың қиял екенін білу ләззатты. Берктің салтанаттылық туралы түсінігі, Платонның «Филебус», «Ион», «Гиппиас Үлкен» және «Симпозиум» сияқты бірнеше диалогтарында сипатталған әдеміліктің эстетикалық сапасы – ләззат беретін тәжірибе туралы классикалық түсінікке қайшы келді, сонымен қатар, сұмдық – күшті эмоцияларды ояту арқылы эстетикалық сапа, нәтижесінде ләззат сыйлайды. Аристотельдің пікірінше, көркемдік формалардың мақсаты – ләззат сезімін тудыру, ал ол алғаш рет көркем туындының сұмдықты бейнелеуі «ауырсынуға» себеп болатынын атап өткен. Аристотельдің бұл мәселенің егжей-тегжейлі талдауы трагикалық әдебиетті зерттеуімен және оның парадоксалды табиғаты – шоқтықтығымен және поэтикалық құндылығымен байланысты. Эдмунд Беркке дейінгі сұмдықтың классикалық түсінігі, әсіресе Гипполық Әулие Августин еңбектерінде, оны форманың болмауы және, демек, жақсылықтың дәрежесі ретінде сипаттады. Августин үшін әдемілік – Құдайдың жаратылысындағы игілігі мен қайырымдылығының нәтижесі, ал бұл категорияның қарсы тұрары жоқ. Сұмдықтың ешқандай атрибутивтік құндылығы болмағандықтан, ол әдеміліктің жоқтығынан нысансыз. Берктің трактаты басқа авторлардың атап өткендей, салтанаттылықтың физиологиялық әсерлеріне, атап айтқанда, қорқыныш пен тартымдылықтың екі жақты эмоционалдық сапасына назар аударғанымен де ерекшеленеді. Берк салтанаттылыққа тән сезімді теріс ауырсыну деп сипаттады, оны ол «көңіл көтеру» деп атады, ол оң ләззаттан өзгеше. «Көңіл көтеру» салтанатты нысанға тап болғанда туындайтын ауырсынудың жойылуынан туындайды деп есептеледі және оң ләззаттан гөрі күштірек. Берктің салтанаттылықтың физиологиялық әсерлерін түсіндіруі, мысалы, көздің шаршауынан туындайтын кернеу, кейінгі авторлар тарапынан қатаң қабылдалмаса да, оның жеке психологиялық тәжірибесін баяндаудың эмпирикалық әдісі көбірек әсер етті, әсіресе Иммануил Канттың талдауымен салыстырғанда. Берк сонымен қатар Канттан айырмашылығы, субъектінің өзінің физикалық шектеулерін түсінуіне баса назар аударды, моральдық немесе рухани трансценденттік сезіміне емес.

Иммануил Кант

1764 жылы Иммануил Кант «Көркемдік және ұлы сезім туралы байқаулары» атты еңбегінде бақылаушы субъектінің психикалық күйі туралы ойларын жазуға тырысты. Ол ұлылықтың үш түрі бар екенін айтты: асыл, сұлу және қорқынышты. «Дербес ой-пікір сыны» (1790 ж.) еңбегінде Кант ұлылықтың екі түрі бар екенін ресми түрде жариялады – математикалық және динамикалық, бірақ кейбір зерттеушілер үшінші түрі – моральдық ұлылық бар екенін санайды, ол бұрынғы «асыл» ұлылықтан қалған мұра. Кант: «Біз абсолютті ұлылықты ұлы деп атаймыз» (§ 25) дейді. Ол әдемілік пен ұлылықтың «ерекше айырмашылықтарын» ажырата келіп, әдеміліктің «объектінің пішінімен байланысты» екенін, «шегі бар» екенін, ал ұлылықтың «пішінсіз объектіде» табылатынын, «шексіздік» арқылы бейнеленгенін атап өтеді (§ 23). Кант ұлылықты математикалық және динамикалық деп бөледі, онда математикалық «эстетикалық түсінік» – жай ғана үлкен бірліктің санасы емес, шектеулер туралы идеялармен шектелмейтін абсолютті ұлылықтың түсінігі (§ 27). Динамикалық ұлылық – «эстетикалық бағалауда бізді билемейтін күш ретінде қарастырылған табиғат», ал объект «одан қорқып» қорқыныш сезімін тудыра алады (§ 28). Ол әдемілікті де, ұлылықты да «белгісіз» ұғымдар деп санайды, бірақ әдемілік «Ес» қабілетімен байланысты болса, ұлылық «Ақылға» жататын ұғым болып табылады және «ақыл-ойдың барлық өлшемдерінен асып түсетін ақыл-ойдың қабілетін көрсетеді» (§ 25). Кант үшін жер сілкінісі сияқты ұлы оқиғаның масштабын ұға алмау – адамның сезімталдығы мен қиялының жеткіліксіздігін көрсетеді. Сонымен қатар, мұндай оқиғаны кейіннен жеке және толық деп анықтау қабілеті – адамның танымдық, сезімнен тыс күштерінің басымдығын көрсетеді. Соңында, осы «сезімнен тыс субстрат», табиғат пен ойдың негізінде, нағыз ұлылық орналасқан.

Артур Шопенгауэр

Жоғары сезім туралы түсінікті түсіндіру үшін Артур Шопенгауэр оның әдеміден ең жоғарыға көшуінің мысалдарын келтірді. Бұл туралы оның "Еркі мен Тәсіл ретінде Дүние" атты еңбегінің бірінші томы, 39-параграфында жазылған. Оның ойынша, әдемілік сезімі – бұл көрушіні жекеліктен асып түсуге шақыратын және объектінің негізінде жатқан идеяны қарастыруға мүмкіндік беретін объектіні көру. Ал жоғары сезім – бұл объект мұндай ойға шақырмай, керісінше, бақылаушыны жоя алатын үлкен, күшті немесе қауіпті объекті болғанда туындайды. Әдемілік сезімі – гүлден шағылған жарық. (Бақылаушыға зиян келтіре алмайтын объектіні қарапайым қабылдаудан алынатын ләззат). Ең әлсіз жоғары сезім – тастардан шағылған жарық. (Қауіп төндірмейтін, өмір жоқ объектілерді көруден алынатын ләззат). Жоғары сезімнің әлсіз түрі – қозғалыссыз, шексіз шөл. (Бақылаушының өмірін сақтай алмайтын объектілерді көруден алынатын ләззат). Жоғары сезім – дауылды табиғат. (Бақылаушыға зиян келтіруге немесе жоюға қабілетті объектілерді көруден алынатын ләззат). Толық жоғары сезім – күшті дауылды табиғат. (Күшті, қиратушы объектілерді көруден алынатын ләззат). Ең толық жоғары сезім – Ғайниеттің кеңдігі мен ұзақтығы. (Бақылаушының ешнәрселігі және Табиғатпен біртүтас екенін білуден алынатын ләззат).

Георг Вильгельм Фридрих Гегель

Георг Вильгельм Фридрих Гегель салтанаттылықты мәдени ерекшеліктің белгісі және шығыс өнерінің қасиеті деп есептеді. Оның тарихқа қатысты телеологиялық көзқарасы, ол "шығыс" мәдениеттерін кем дамыған, саяси құрылымдары тұрғысынан автократиялық және құдай заңынан сескенуші деп санағанын көрсетеді. Оның ойынша, бұл шығыс суретшілерінің эстетикалық және салтанаттылыққа бейімділігін білдірді: олар Құдаймен тек "жоғары деңгейде" (көтерілген) құралдар арқылы ғана байланыса алды. Ол қытай өнеріне тән аса күрделі бөлшектердің артықтығы немесе ислам өнеріне тән көз тартарлық метрикалық үлгілерді салтанаттылықтың нақты мысалдары деп санды және осы өнер формаларының денесіздігі мен пішінсіздігі көрерменге керемет эстетикалық қорқыныш сезімін сыйлайтынын айтты.

Рудольф Отто

Рудольф Отто қасиеттілік сезімін жаңадан енгізген "нуминозды" ұғыммен салыстырды. Нуминоздық – бұл қорқыныш, "Tremendum", бірақ сонымен қатар ерекше тартымдылық, "Fascinans" та бар.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың басында неоканттық неміс философы және эстетика теоретигі Макс Дессойр көп жылдар бойы редакциялаған «Zeitschrift für Ästhetik und allgemeine Kunstwissenschaft» журналын құрды және «Ästhetik und allgemeine Kunstwissenschaft» атты еңбегінде бес негізгі эстетикалық форманы – әдемі, өрнекті, трагикалық, сұмдық және күлкілі деп атады. Өрнектілік тәжірибесінде өзінен геткен күй жатыр, онда жеке қорқыныш жоғары күшті объектіге тап болғанда жақсылық және қауіпсіздік сезімімен ауыстырылады, бұл трагикалық тәжірибеге ұқсас. «Трагикалық сана» – барлық адамдарға міндетті түрде келетін азапты және өмірде шешілмейтін қарама-қайшылықтардың бар екенін түсіну арқылы сананың жоғары деңгейіне жету қабілеті, ең бастысы – «құдайдың кешірімді жомарттығының» «талғамсыз тағдырға» бағынуы. Томас Вайскель Канттың эстетикасын және романтикалық өрнектілік ұғымын семиотикалық теория және психоанализ арқылы қайта қарастырды. Ол Канттың «математикалық өрнектілігін» семиотикалық тұрғыдан қарағанда, белгілердің артық болуы ретінде қарастыруға болады, біртекті шексіздік барлық қарама-қайшылықтар мен ерекшеліктерді жою қаупін тудырады. Ал «динамикалық өрнектілік» керісінше, белгіленгендердің артық болуы болды: мағына әрқашан шамадан тыс анықталған. Жан-Франсуа Лиотардың пікірінше, эстетикадағы тақырып ретінде өрнектілік – модернизм дәуірінің бастауында тұрған құбылыс. Лиотар модернистердің әдемілікті адам жағдайының шектеулерінен қабылдаушыны босатумен алмастыруға тырысқанын айтты. Оның ойынша, өрнектіліктің маңызы – адам ақылындағы апорияға (шешілмейтін күмәнділікке) сілтеме жасауында; ол біздің түсінік қабілеттеріміздің шегін көрсетеді және постмодерн әлемінің көп түрлілігі мен тұрақсыздығын ашады.

21 ғасыр

Марио Костаның пікірінше, өркениет ұғымын ең алдымен цифрлық технологиялардың эпохалық жаңалығы және технологиялық көркемдік өндіріс – жаңа медиа өнері, компьютерлік генеративтік өнер, желілік технологиялар, телекоммуникация өнері тұрғысынан қарастыру керек. Оның ойынша, жаңа технологиялар «технологиялық өрлеу» деп аталатын жаңа өрлеу түріне жағдай жасайды. Эстетиканың дәстүрлі санаттары (сұлулық, мағына, көрініс, сезім) биік ұғымымен ығыстырылуда. Бұл ұғым 18-ғасырда «табиғи», ал қазіргі заманда «қалалық-индустриялық» болғаннан кейін, енді технологиялық сипатқа ие. 1990 жылдардың басынан бері аналитикалық философияда биік ұғымға қызығушылық жаңадан өркендеді. «The Journal of Aesthetics and Art Criticism» және «The British Journal of Aesthetics» журналдарында мақалалар жарияланды, сондай-ақ Малькольм Бадд, Джеймс Кирван және Кирк Пиллоу сияқты авторлардың монографиялары шықты. Постмодернизм немесе сындық теория дәстүріндегідей, аналитикалық философиялық зерттеулер көбінесе Канттың немесе 18-19 ғасырлардағы басқа философтардың еңбектерімен басталады. Лонгин, Берк және Кант дәстүріндегі биік ұғымның жалпы теориясы ерекше назарға лайық. Цан Лап Чуен өмірдегі шекті жағдайларды адам тәжірибесінің орталық элементі ретінде қарастырады. Ядранка Скорин Капов «Эстетика мен этиканың өзара байланысы: Күтулерден асып түсу, екстаз, биік ұғым» еңбегінде биік ұғымды эстетика мен этиканың ортақ түбірі деп санайды: «Таңғажайыптың пайда болуы – адамның сезімталдығы мен бейнелеу қабілеті арасындағы үзіліс (тоқтау, жарылыс). Сезімталдық пен бейнелеу қабілеті арасындағы үзілістен кейін болатын қалпына келтіру биік ұғымға және одан кейінгі құрмет сезіміне және/немесе жауапкершілікке әкеледі, бұл эстетика мен этиканың өзара байланысуына мүмкіндік береді. Эстетика мен этиканың рөлі – яғни, көркемдік және моральдық бағалаудың рөлі – қазіргі қоғам мен бизнес практикасы үшін өте маңызды, әсіресе технологиялық прогресс нәтижесінде визуальды мәдениеттің өркендеуі және болашаққа қатысты қызығушылық пен алаңдаушылықтың араласуы тұрғысынан».