Кіріспе

Тау-тасқа өрмелеу техникасы

Басшы өрмелеу (немесе жетекшілік) – тау-тасқа өрмелеу техникасы, онда бас альпинист тау-тасқа өрмелеу жолының бір бөлігіне көтерілгенде арқанын тау-тасқа орнатылған қорғаныс құралдарына бекітеді, ал екінші альпинист (немесе қорғаншы) арқанды сақтап, бас альпинист құлап кеткен жағдайда оны қорғау үшін жолдың төменгі жағында қалады. Бұл термин екі рөлдің айырмашылығын, сондай-ақ бас альпинист рөлінің күш-жігерін және қауіп-қатерін көрсету үшін қолданылады. Басшылықпен өрмелеу, жоғарыдан арқанмен өрмелеуден өзгеше, онда екінші альпинист арқанды сақтап тұрса да, бас альпинист құлау жағдайында аз немесе ешқандай қауіпке тап болмайды және арқан жолдың жоғарғы жағына бекітілгендіктен, қосымша қорғаныс құралдарын пайдаланудың қажеті жоқ (яғни, егер құласа, ол тек арқанға ілінеді). Басшы өрмелеуді дәстүрлі немесе спорттық өрмелеу форматында еркін өрмелеу арқылы жүзеге асыруға болады. Дәстүрлі өрмелеуді басқару – альпинист үшін әлдеқайда қауіпті және физикалық тұрғыдан қиын жаттығу. Жарыс басындағы өрмелеу – спорттық өрмелеу форматы, ол олимпиадалық спорттың жарыстық өрмелеу түрінің бір бөлігі болып табылады. Басшы өрмелеуді көмекші өрмелеу ретінде де орындауға болады. Бұл термин, әдетте, жалғыз өрмелеуге қолданылмайды, себебі жалғыз өрмелеуші альпинист бұрыннан жалғыз болады, сондықтан басшы рөлін екінші альпинистен ажыратудың қажеті жоқ.

Сипаттама

Жолды бастаған кезде, жетекші альпинист белгілі бір альпинистік жолмен бір сатыға көтерілгенде, арқанын альпинистік қорғау құралдарына бекітеді. Егер ол дәстүрлі альпинизм маршрутын басқаратын болса, жетекші альпинист көтеріліп келе жатқанда "уақытша альпинистік қорғау" орнатып, орналастыруы керек. Егер ол спорттық альпинизм маршрутын басқаратын болса, альпинистік қорғау құралдары алдын ала тесілген бұрандалар арқылы орнатылған, ал жетекші альпинистке тек қана жылдам ілгіштерді (quickdraws) қосу қажет. Сондықтан дәстүрлі маршрутты бастау, бірдей қиындық деңгейіндегі спорттық альпинизм маршрутын бастауға қарағанда әлдеқайда қауіпті және физикалық тұрғыдан қиын. Осы себепті, жол бастау, ең жоғарғы арқанмен ілініп түсуге қарағанда физикалық жағынан күшті талап етеді, себебі жол бастаушы құлағанда бірден ең жоғарғы арқанмен тоқтатылады. 1980 жылдардың басында спорттық альпинизм пайда болғанға дейін, дәстүрлі альпинистер жолдың алдынан өтуді (FFA) жақтырмайтын, оның себебі жетекші альпинист жолмен бұрыннан таныс болу үшін ең жоғарғы арқанмен көтеріліп (headpointing) жаттығу жасаған, тіпті нашаррақ жағдайда, ілмектелген арқаннан (hangdogging) қиын тұстарын жаттап алған. Спорттық альпинизмнің пайда болуы, FFA-ның қабылданған анықтамасы ретінде "қызыл нүкте" (redpoint) концепциясының дамуына әкелді, ол headpointing және hangdogging тәсілдерін де қамтиды. Егер жетекші альпинист маршрутты алғаш рет, алдын ала білімсіз аяқтаса, ол "бірден көру" (onsight) деп аталады (ал егер бұрыннан білімі болса, "жарқырау" – flash), және бұл әлі де ең қалаулы көтерілу түрі болып саналады, сондай-ақ қиындық деңгейлері мен альпинистік нұсқаулықтарда бөлек тіркеледі.

Қауіп

Традициялық жолдармен өрмелегенде уақытша қорғаныш құралдарын орнатудың (яғни, құлау жағдайында олардың құлап кетпеуіне көз жеткізу) ерекше тәуекелдерінен өзге, жолбасшы өрмелеуші өрмелеу жолын басқарғанда бірнеше жалпы тәуекелдерді басқаруы керек, мысалы:

Құлау кезінде кедергілерге соқтығысу. Қызығы, экстремалды жолдар көбінесе тік (мысалы, Реализация немесе Тыныштық) болады, сондықтан жолбасшы өрмелеуші құлағанда, арқан ұстағанға дейін, төмен түскенде кедергілерге соқтығыспауға тырысады. Керісінше, оңай жолдарда жолбасшы өрмелеуші құлағанда тау бетіндегі кедергілерге соқтығып, ауыр жарақат алу мүмкіндігі жоғары. Z-клип – жолбасшы өрмелеушінің бұрын орнатылған қабылдағыштан арқанды ұстап, оны келесі қабылдағышқа бекітуі, нәтижесінде қабырғада арқанның «зигзаг» пішіні пайда болады, бұл үлкен арқан сүйреуін тудырып, түзетілгенше одан әрі ілгерілеуді қиындатады. Кейбір жабық альпинизм орталықтарында автоматты бекітуге арналған механикалық құрылғылар орнатылған, бұл өрмелеушіге жолбасшы болуға мүмкіндік береді, бірақ бекіту құрылғымен жасалады. Көбінесе бұл құрылғылар жолбасшы өрмелеушіні жоғарыдан бекітеді, сондықтан ол негізінен жоғарғы бекітумен өрмелейді және қосымша қорғаныс құралдарын қажет етпейді.

Көп ұшты жетекші

Ұзын альпинистік маршруттар (мысалы, үлкен қабырғаға көтерілу сияқты) әдетте шамамен бірнеше қадамнан тұрады, әр қадамының ұзындығы белгілі бір шамада болады. Көп қадамды бағытталған альпинизмде екі альпинист кезекпен жетекші және екінші рөлдерін алмастыра алады. Екінші альпинист ілгіштен жұмыс істеуге дайын болуы керек, ал екеуі де рөлдерді қауіпсіз және тиімді түрде ауыстыру процедурасын білуі керек. Орташа қадам ұзындығы ұзақ болатынын және ауа райы нашар болу мүмкіндігін ескере отырып, екі альпинист те бір-бірімен қалай байланысатынын және альпинизм командаларын нақты білуі керек. Ұзын, бірақ оңай маршруттарда альпинистер бір уақытта көтерілу әдісін қолдануы мүмкін, яғни екі альпинист бір мезгілде маршрутқа көтеріледі. Жетекші альпинист әдеттегідей бағыттайды, бірақ екінші альпинист белгілі бір орында тұрып, ілгішпен сақтап отырмай, керісінше, жетекші альпинист орнатқан қорғаныш құралдарын алып тастап, бірге көтеріледі. Екі альпинист те әрқашан арқанға байланысқан болуы керек және олардың арасында бірнеше қорғаныш нүктесі бар екеніне көз жеткізуі керек. Бір уақытта көтерілу альпинистердің екеуі де жақсы білетін жерлерде жасалады, себебі кез келген құлау қауіпті; көбінесе күшті альпинист екінші болып көтеріледі.

Жарыс жетекшісін көтеру

1980 жылдардың басында қауіпсіздігі жоғарырақ спорттық скалодрабидің дамуы, бұрынғыдан жылдам дамып келе жатқан жарыс бағытындағы шығулар спортына ықпал етті. Алғашқы маңызды халықаралық шығулар жарысы 1985 жылы Италиядағы Sportroccia қаласында өткізілді.