Кіріспе

Терапевтикалық әдіс

психодрама терапевтикалық әдіс ретінде

Психодрама – психотерапия ретінде жиі қолданылатын әрекет әдісі. Психодрамада клиенттер өз өмірін зерттеу және түсіну үшін спонтанды драмалық қойылымдар, рөлдік ойындар мен драмалық өзін-таныстыруды пайдаланады. Якоб Л. Морено және оның әйелі Зерка Томан Морено жасаған психодрамада театр элементтері бар, көбінесе сахнада немесе сахналық кеңістік ретінде қолданылатын орында, онда реквизиттерді пайдалануға болады. Лицензияланған психодрама терапісінің басшылығымен топ мүшелері шынайы өмірдегі жағдайларды (немесе ішкі психикалық процестерді) қайта жаңғыртады, оларды қазіргі уақытта ойнайды. Қатысушылар өз мінез-құлқын бағалауға, өткен оқиғаның қазіргі уақытта қалай ойналып жатқанын ойлануға және өміріндегі нақты жағдайларды тереңірек түсінуге мүмкіндік алады. Психодрама жеке адамға немесе топқа жеке мәселелерді зерттеу және шешудің шығармашылық жолын ұсынады. Оны түрлі клиникалық және қоғамдық орталарда қолдануға болады, онда басқа топ мүшелері (көргендер) бір клиенттің сахнасын толтыру үшін терапиялық агенттерге (қосалқы актерлерге) айналуға шақырылады. Белгіленген клиентке тиесілі пайдадан басқа, топтың басқа мүшелері де психодрамадан өз өміріне қатысты байланыс пен түсінік алып, «қосымша пайда» көруі мүмкін. Психодраманы психодрама режиссері деп аталатын, әдіс бойынша оқытылған адам ең жақсы жүргізеді және қояды. Психодрама сеансында топтың бір клиенті басты кейіпкерге айналады және сахнада ойнату үшін нақты жеке, эмоционалды проблемалық жағдайға назар аударады. Әртүрлі көріністер ойнатылуы мүмкін, мысалы, клиенттің өткендегі нақты оқиғалар туралы естеліктері, аяқталмаған жағдайлар, ішкі драмалар, қиялдар, армандар, болашақтағы тәуекелге дайындық жағдайлары немесе қазіргі уақыттағы психикалық күйлердің репетицияланбаған көріністері. Морено адамның жағдайға шығармашылықпен жауап берудің ең жақсы жолы – спонтандық, яғни импровизацияға дайындық және осы сәтте жауап беру деп сенді. Адамды проблеманы шығармашылықпен шешуге, өздігінен және импульске негізделген реакция жасауға шақыру арқылы олар өміріндегі проблемаларға жаңа шешімдер таба бастайды және онда өмір сүре алатын жаңа рөлдерді үйренеді. Дәстүрлі, сценарийлі театрдың тұрақсыздығынан көңілі қалды, ол импровизациялық жұмыста қажет болатын спонтандыққа қызығушылық танытты. 1920 жылдары импровизациялық труппа құрды. Театрдағы бұл жұмысы оның психодрамалық теориясының дамуына әсер етті. Басты кейіпкерлер басқа актерлермен және режиссер ретінде белгілі басшымен қарым-қатынас жасау арқылы өздерінің қарым-қатынастарын зерттейді. Бұл үшін арнайы әдістер қолданылады, мысалы, айналдыру, екіге бөлу, монолог және рөлдерді ауыстыру. Сеанс үш кезеңге бөлінеді: жылыну, іс-қимыл және кейін талқылау. Психодрама сеансы кезінде бірнеше клиент жиналады. Осы клиенттердің біреуін топ басты кейіпкер ретінде таңдайды, ал режиссер басқа клиенттерді кейіпкердің «қойылымына» көмектесуге шақырады, ол басқа кейіпкерлерді бейнелеу арқылы немесе айналдыру, қосарлану немесе рөлдерді ауыстыру арқылы. Клиенттер кейіпкерге белгілі бір сценарийлерді орындау үшін бірқатар көріністерді ойнайды. Бұл, әрине, кейіпкерге пайдалы, бірақ топтың басқа мүшелеріне де пайдалы, өйткені олар басқа адамның рөлін атқаруға және сол тәжірибені өз өмірлеріне қолдануға мүмкіндік береді. Сессия барысында назарды әртүрлі сценарийлер арқылы ойнау, тек олар арқылы сөйлесу емес. Сеанстың барлық элементтері (сахна, реквизит, жарық және т.б.) көріністің шынайылығын арттыруға қолданылады. Кездесудің үш бөлімі – жылыну, іс-әрекет және бөлісу. Ыстықту кезінде актерлер қазіргі уақытта және қазіргі уақытта болуы мүмкін және шығармашылыққа еркін болатын ақыл-ой күйіне кіруге шақырылады. Бұл түрлі мұз үзіп ойнау ойындар мен іс-шараларды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Психодрама сеансының іс-әрекет бөлімі – бұл нақты көріністердің орын алатын уақыты. Ақырында, талқылаудан кейінгі кезеңде әртүрлі актерлер өздерінің жеке көзқарастарынан, сын ретінде емес, сахнаның басты кейіпкерімен өздерінің жанашырлығы мен тәжірибелерімен бөлісіп, іс-әрекет туралы пікір айта алады. Психодрамалық әдістердің негізгілері:

Айналдыру: Басты кейіпкерге алдымен тәжірибе жасауды сұрайды. Осыдан кейін клиент сахнадан шығып, басқа актердің өз рөлін ойнағанын және оны сахнада бейнелейтінін көреді.

Қосарлану: Қосарланушының міндеті – басқа адамның ұялу, кінә, тежелу, әдептілік, қорқу, ашу және т.б. себептерінен айта алмайтын ойларын немесе сезімдерін ашыққа шығару. Көп жағдайда адам бұл ойлардың бар екенін білмейді немесе кемінде оларды қалай сезініп тұрғанын айта алмайды. Сондықтан, Қосарланушы бейсаналық немесе жеткіліксіз айтылған материалды ашыққа шығаруға және форма беруге тырысады. Қосарлануға түскен адам Қосарланушының сөздерін жоққа шығаруға және қажет болған жағдайда түзетуге толық құқылы. Осылайша, қосарлану өзі ешқашан қате болмайды.

Рөлдік ойын: Клиент өзіне қиын жағдай тудыратын адамды немесе нысанды бейнелейді.

Монолог: Клиент өзінің ойларын айта білу үшін өздігінен айтады.

Рөлдерді ауыстыру: Клиент басқа адамды бейнелеуі сұралады, ал екінші актер клиентті нақты көріністе бейнелейді. Бұл клиентті басқа адам ретінде ойлауға ғана емес, сонымен қатар айналдырудың кейбір пайдасын да береді, өйткені клиент екінші актер бейнелеген өзін көреді.

Психологиялық қолдану

Психодрама клиникалық емес және клиникалық жағдайларда қолданылуы мүмкін. Клиникалық жағдайларда қолданудың бір ерекше түрі – бұзылған байланыстардан зардап шегетін адамдарға көмектесу. Осы себепті, ол эмоциялық жарақаттар мен зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балаларды емдеуде жиі қолданылады. Рольдік ойындар мен әңгімелер арқылы балалар өздерін эмоционалды түрде жеткізе алады, терапевтімен ашық талқылай алмайтын тәжірибелері туралы шындықтарды ашады және жаңа мінез-құлық үлгілерін жаттықтырады. Социометрия – анықтамасы бойынша, жеке адамдар арасындағы әлеуметтік қатынастарды зерттеу ғылымы. Социодрама, психодрама сияқты, терапия құралы ретінде театр формасын пайдаланса да, бұл екі термин бір-бірімен толықтай сәйкес емес. Психодрама топтағы бір пациентке назар аударса, социодрама бүкіл топты қамтиды. Мақсаты – топтың динамикасында позитивті өзгерістер немесе трансформация тудыру үшін топтағы әлеуметтік оқиғаларды, ұжымдық идеологияларды және қауымдастық үлгілерін зерттеу. Алайда, екі концепция да әртүрлі тәсілдерді сипаттайды. Драматерапия пациентке ертегілер, мифтер немесе импровизацияланған сахналар сияқты ойдан шығарылған оқиғаларды зерттеуге мүмкіндік береді, ал психодрама пациенттің өмірлік тәжірибесіне бағытталған, «жаңа және тиімді рөлдер мен мінез-құлықтарды» (ASGPP) тәжірибеге алуға көмектеседі.

Жалпы сілтемелер

Байм, К.; Ж. Бурмейстер және М. Масиль, Психодрама: Теория мен практикадағы жаңа жетістіктер. Тейлор мен Фрэнсис: АҚШ. Яблонский, Льюис. Психодрама: Рөлдік ойын арқылы эмоционалдық мәселелерді шешу. Нью-Йорк: Гарднер, 1981 жыл.