Кіріспе

1951 жылы Уиллард Ван Орман Куиннің философиялық мақаласы "Эмпиризмнің екі догмасы" – 1951 жылы жарияланған аналитикалық философ Уиллард Ван Орман Куиннің мақаласы. Сидней университетінің философия профессоры Питер Годфри Смиттің айтуынша, бұл "мақала кейде XX ғасырдағы философияның ең маңыздысы деп есептеледі". Мақала логикалық позитивистердің философиясының екі маңызды тұсыға қарсы бағытталған: біріншісі – аналитикалық және синтетикалық шындықтар арасындағы айырмашылық, Куин бұл айырмашылықты тек мағынаға негізделген, фактілерден тәуелсіз шындықтар және фактілерге негізделген шындықтар деп түсіндіреді; екіншісі – редукционизм, яғни әрбір мағыналы мәлімдеме өзінің мағынасын тікелей тәжірибеге қатысты терминдердің логикалық құрылымы арқылы алады деген теория. "Екі догма" алты бөлімнен тұрады. Бірінші төртеуі аналитикалыққа, соңғы екеуі редукционизмге арналған. Онда Куин логикалық позитивистердің мағына туралы теориясына көңіл аударады. Одан бөлек, ол өзінің толыққанды мағыналық теориясын ұсынады.

Редукционизм

Аналитикалық түсінік мағынаның тексеру теориясына жол берсе, қабылдауға лайық болар еді: аналитикалық мәлімдеме логикалық шындыққа синоним болар еді, бұл эмпирикалық тексеруді қажет етпейтін мағынаның ең шекті жағдайы болар еді, себебі ол "не болса да расталады". "Егер тексеру теориясы мәлімдемелердің синонимиясын жеткілікті түрде түсіндіре алса, онда аналитикалық түсінік әлдеқашан сақталған болар еді". Осыдан кейін туындайтын мәселе – мәлімдемелерді қалай тексеру керек. Эмпириктердің пікірінше, мұны тек эмпирикалық дәлелдер арқылы істеуге болады. Сондықтан, эмпириктер аналитикалық түсінікті "құтқару" үшін редукционизмнің қандай да бір түрін – "әрбір мағыналы мәлімдеме тікелей тәжірибеге сілтеме жасайтын терминдердегі логикалық құрылымға тең" деген сенімді қабылдауы керек. Квиннің айтуынша, мұндай редукционизм аналитикалық түсінік сияқты қиын мәселені тудырады. Барлық мағыналы мәлімдемелерді сезімдік дерек тіліне аударуды дәлелдеу үшін редукционист "сезімдік дерек тілін анықтау және маңызды әңгіменің қалған бөлігін, мәлімдеме бойынша мәлімдемелерді қалай аудару керектігін көрсету міндетімен" күресуі керек. Мұның қаншалықты қиын екенін көрсету үшін Квин Рудольф Карнаптың "Der logische Aufbau der Welt" кітабындағы әрекеттерін сипаттайды. Квин ең алдымен Карнаптың бастапқы нүктесінің ең қатаң болмағанын байқайды, өйткені оның "сезімдік дерек тілі" тек сезімдік оқиғаларды ғана емес, сонымен қатар "логикалық белгілерді, тіпті жоғары жиын теориясын да қамтиды – мұндай ысырапшылыққа кейбір эмпириктер наразы болар еді". Дегенмен, Квиннің айтуынша, Карнап сезімдік ұғымдарды "осындай тар негізде анықтауға болатынын ешкім ойламаған" керемет тапқырлық танытты. Алайда, тіпті осындай лайықты күш-жігердің нәтижесінде Карнап өзінің жобасын толық аяқтаудан алыс қалды. Соңында, Квин Карнаптың "сапа q нүктесінде x; y; z; t" сияқты мәлімдемелерді өзінің сезімдік дерек тіліне аудару ұсынысына принцип бойынша қарсы тұрады, өйткені ол "онда" байланысын анықтамайды. Мұндай мәлімдемелер болмаса, тіпті принцип бойынша, Карнаптың жобасы қалай аяқталуы мүмкін екенін көру қиын. Карнаптың кездескен қиындықтары редукционизмнің ең болмағанда дәлелденбегенін және дәлелдеудің өте қиын екенін көрсетеді. Редукционист қабылданатын дәлел келтіргенше, Квин редукционизмнің тағы бір "метафизикалық сенім" екенін мәлімдейді.

Куиннің тұтастығы

Редукционизмнің орнына Куин ғылымның барлық саласы ғана тексерілетінін, жеке мәлімдемелер емес екенін айтады. Барлық ғылыми мәлімдемелер өзара байланысты. Логикалық заңдар әр түрлі мәлімдемелер арасындағы қатынасты қамтамасыз етеді, сонымен қатар олар жүйенің өзінің мәлімдемелері болып табылады. Бұл бір ғана мәлімдеменің эмпирикалық мазмұны туралы сөздерді жаңылыстырады. Сондай-ақ, тәжірибеге негізделген синтетикалық мәлімдемелерді, және қандай жағдай болса да берік болатын аналитикалық мәлімдемелерді ажырату мүмкін емес. Куиннің пікірінше, егер жүйеде басқа жерде дұрыс өзгерістер енгізілсе, кез келген мәлімдеме міндетті түрде дұрыс деп есептелуі мүмкін. Сол сияқты, ешқандай мәлімдеме қайта қараудан қорғалмайды. Тіпті логикалық заңдар да Куиннің пікірінше қайта қаралуы мүмкін. Гаррет Бирхофф пен Джон фон Нейман енгізген кванттық логика, кванттық механикадағы өлшеулер мен байқауларға байланысты фактілермен классикалық Буль логикасының кейбір көрінетін қайшылықтарын келістіру үшін классикалық логиканың үлестіру заңын жоққа шығарады. Ол сондай-ақ кванттық механиканы жеңілдету үшін орталықты жоққа шығару заңының қайта қарастырылуы ұсынылғанын айтады. Куин физиканың эмпирикалық зерттеулері классикалық логиканы кванттық логикамен алмастыруға сенімді негіздер бергенін мәлімдейді, дәл Ньютон физикасы Эйнштейн физикасына жол бергендей. Логикалық заңдар эмпирикалық деректерге сүйене отырып қайта қаралуға қарсы емес деген идея қызу пікірталас тудырды (қараңыз "Логика эмпирикалық па?"). Куиннің пікірінше, оның ойлауының екі маңызды нәтижесі бар. Біріншісі – метафизика мен жаратылыстану арасындағы шекараның нашарлауы. Физикалық объектілер туралы жалпы ақыл-ой теориясы эпистемологиялық тұрғыдан Гомердің құдайларымен салыстыруға болады. Куин физикалист, себебі ол физикалық объектілерге сілтеме жасайтын теорияны қабылдамауды ғылыми қателік деп санайды. Алайда, Гомердің құдайлары сияқты, физикалық объектілер – гипотезалар, және олардың арасында үлкен эпистемиялық айырмашылық жоқ; айырмашылық физикалық объектілердің теориясы тиімді теория болып шығуында. Өзін "эмпирик" деп атағаннан кейін, Куин "Екі догма" еңбегінде былай дейді: "Физикалық объектілер туралы миф, басқа мифтерге қарағанда, тәжірибе ағынына басқаруға болатын құрылымды құру құралы ретінде тиімдірек болғандықтан, эпистемологиялық тұрғыдан жоғарырақ тұрады". Екінші нәтиже – прагматизмге бет бұру. Куиннің айтуынша, ғылымның міндеті – өткен оқиғаларға сүйене отырып болашақ оқиғаларды болжау, сондықтан қай түсіндірмеге сену керектігін таңдаудың жалғыз негізі – "олардың сезімдік тәжірибелермен қарым-қатынасымызды қаншалықты жеделдетуге мүмкіндік беретіні". Карнап және басқа да логикалық позитивистер лингвистикалық негізді таңдағанда прагматикалық мәселелер маңызды болғанымен, олардың прагматизмі "аналитика мен синтетика арасындағы көзге көрінбейтін шекарада тоқтайды". Куин үшін ғылым жүйесіндегі әрбір өзгеріс, рационалды болған жағдайда, прагматикалық болып табылады.

Басылымдар

1953 жылы "Логикалық тұрғыдан" атты еңбегінде қайта жарияланды. Гарвард университеті баспасы.