Тасқа зиян келтірмейтін альпинизм техникалары

Кіріспе

Тасқа зиян келтірмейтін тасқа өрмелеу техникалары

Таза өрмелеу – тасқа өрмелеу кезінде тасқа зақым келтірмеу үшін альпинистер қолданатын техникалар мен жабдықтар. Бұл техникалар 1920-жылдарға дейін Англияда пайда болған, бірақ терминнің өзі 1970 жылдары АҚШ және Канадада «жаңғақтар» (кейде «шоктар» деп те аталады) мен олардан ірірек «гекстерді» питонға қарағанда кеңінен қолдану кезінде қалыптасқан болуы мүмкін. Питон тасқа зиян келтіреді және орнатуға көбірек уақыт пен күш жұмсалады. Осылайша, Солтүстік Америкада питонды өрмелеудегі негізгі қорғаныс құралы ретінде пайдалану үш жылдан кем уақыт ішінде тоқтатылды. Жабдықтар мен техниканың маңызды жетістіктеріне байланысты, «таза өрмелеу» термині төрт он жылдық бұрын пайда болған алғашқы кезеңмен салыстырғанда, өрмелеу технологиялары туралы пікірсайыстарда аз маңыздырақ және сәл өзгеше орын алады.

Тау жыныстарын сақтау

Бұрғылау және балғамен соғылған бұрандалар, питондар, мыс сияқты құралдар тасқа қайтымсыз зақым келтіреді. 1970 жылдар шамасында, тасқа зиян келтіру ықтималдығы әлдеқайда төмен, орнатуы жылдам әрі оңай түрлі қорғаныш құрылғылары кеңінен қолдануға түсті. Қазіргі замандағы «таза» жабдықтарға көктемді серіппелі каминг құрылғылары, гайкалар мен шұңғырлар, сондай-ақ табиғи нысандарды байлауға арналған тізбектер кіреді. Бұрын «таза альпинизм жабдықтары» деп аталған питонға қазіргі заманғы баламалар көптеген бағдарларды қауіпсіз және қорғауды жеңілдетті, сондай-ақ 1970 жылдан бері қиындық деңгейінің айтарлықтай өсуіне үлкен үлес қосты. Питон қазір арнайы құрал ретінде қарастырылады, ол ерекше қиындықтарға ұшыраған бағдарларға қызығушылық танытқан аз ғана альпинистерге қажет. Тіпті «таза» жабдық та, егер тас өте жұмсақ болса немесе құралға күшпен соқса, тасқа зақым келтіруі мүмкін. Түсіп бара жатқан альпинистің энергиясы каминг құрылғысының жапырақшаларын үлкен күшпен сыртқа қарай итеруі мүмкін. Бұл тастың бетінде ойыстар жасауы мүмкін, немесе егер каминг жарықшаның артындағы қабатта орналасқан болса, кеңею осы қабатты босатып, ақырында (немесе кенеттен) жұлып алып тастауы мүмкін. Гайкалар (үймелер) де лидер қалағаннан гөрі жарыққа күшпен кіргізілуі мүмкін, ал тазалаушылар тығыздалған үймелерді кесу немесе тартып алуға тырысқанда жарықтар зақымдануы мүмкін. Өте жұмсақ таста гайкалар мен камингтер екеуі де тасқа тесіп өтіп, орналасқан жерінен шығып кетуі мүмкін, тіпті құралды «орнату» үшін тартылған күш сияқты аз күшпен де. Бұғаттар көбінесе «таза» деп саналғанымен, олар жұмсақ тасты оңай зақымдап, тіпті гранитке де зиян келтіруі мүмкін.

Тарих

1926 жылы Клогвин Дюр Арддудағы (Солтүстік Уэльс) Пиготтың жотасына көтерілген Морли Вуд, тасқа көтерілуді қорғау үшін арқанмен ілінген қиыршық тастарды қолданған алғашқы альпинист болды деп хабарлады. Бұлар 1950 жылдары Англияда машиналық жаңғақтармен ауыстырылды. 1961 жылы Англияның Шеффилд қаласынан келген Джон Брейлсфорд, альпинизмге арналған жаңғақтарды алғаш рет жасап шығарды. Питонның пайда болуының маңызды себебі – тау бетіндегі іздер, және альпинистердің питоннан бас тартуының бастапқы себебі де осы болды. Алайда, бүгінде 1970 жылдары «таза қорғау» деп аталған және сол кездегі көптеген альпинистер қауіпсіздік тұрғысынан күдікпен қараған әдіс, қазір питонға қарағанда көптеген альпинистік бағыттарды қорғаудың жылдам, оңай, тиімді және қауіпсіз тәсілі ретінде мойындалған, ал питон 1960 жылдармен салыстырғанда қазір сирек қолданылады. Хром-молибден болат питонның 1960 жылдардың басында жұмсақ темірдің орнына пайда болуы, оларды оңай алып тастауға мүмкіндік берді, нәтижесінде олардың қолданылуы жиіледі және альпинистік бағыттарға зиян келтіру де артты. Оған жауап ретінде 1970 жылдары АҚШ альпинистері арасында оларды қолдануды тоқтатуға бағытталған «қозғалыс» пайда болды. Бүгінде спорттық альпинизмде бұрандалар жиі қолданылатын болса, альпинистер, құтқарушылар және кейде таушылар питон, бұрандалар және басқа да түрлі балғамен соққы беру әдістерін қолдануы мүмкін, бірақ қазіргі орташа еркін альпинист балғамен немесе бұрғылаумен тәжірибелі емес. Серіппелі құрылғылардың (шамамен 1980 жылы) енгізілгенге дейін «таза альпинизм» кейбір жағдайларда қауіпсіздік тұрғысынан компромисс жасауды талап етті. Алайда, қазіргі қорғаныс әдістері питон дәуіріндегіге қарағанда жылдам, қауіпсіз және оңай деп есептеледі, ал құралдарды орналастыру арасындағы орташа қашықтық көптеген бағыттарда қысқарған болуы мүмкін. Англиялық альпинистер жарықтарға тығылған тастарды және оларды арқанмен іліп, қорғаныш ретінде пайдалануды ұзақ жылдар бойы қолданғанмен, бұл тәжірибе АҚШ-та сирек кездесетін. 1960 жылдардың басында Ұлыбританияда біраз көтерілгеннен кейін Йель физигі және Жаңа Англияның белгілі альпинисі Джон Реппи Коннектикут штатындағы Рагг Маунтинге нейлон арқанмен ілінген машиналық жаңғақтарды әкелді. Рагг Маунтиннің жарықтарындағы жұмсақ болаттан жасалған питон жақсы ұсталмады, ал жаңғақтар сенімдірек қорғаныс ұсынды. Сондықтан Коннектикут штатында жаңғақтарды АҚШ-та кеңінен қолданылғаннан он жыл бұрын альпинизмде қорғаныш ретінде қолданды. 1967 жылы Роял Роббинс Англиядан жасалма шоқ тастардың үлгілерін алып оралды. Ол Йосемит аңғарындағы Nutcracker тауына тек осы клиндерді қолдана отырып, алғашқы көтеріліс жасады. Ол осы алты сатылы бағыт және басқалары туралы Summit журналында және American Alpine Journal-да жазды, бірақ бұл жазбалар көп әсер етпеді. 1971 жылы әлемдегі жетекші еркін альпинистердің бірі Джон Станнард тауларды сақтау үшін тікелей әрекет жасады. Ол питонды алып жүруді тоқтатты, бұл белгілі бір бағыттарда да, алғашқы көтерілістерде де осылай болды. Басқаларды да осылай істеуге ынталандыру үшін ол Нью-Пальц қаласындағы Rock and Snow альпинистік дүкеніне «Gunks-тағы алғашқы жаңғақты көтеріліс» деп жазылған күнделік кітапты қойды. Содан кейін қазан айында ол «арқалы тауларды сақтау» тақырыбында «The Eastern Trade» атты тоқсандық бюллетень шығарды. Онда ол АҚШ-та питонсыз альпинизм болашағын көз алдына елестетіп, «таза альпинизм» терминін енгізді. Бір жыл ішінде Шығыс жағалауындағы альпинистердің көпшілігі осы әдіске көшті. Сол жылы Йосемиттегі тағы бір белгілі альпинист Ивон Шоинард Калифорнияда металл шұңқырларды, яғни жаңғақтарды, мұқият калибрленген түрлерін коммерциялық түрде өндіруді бастады. 1972 жылғы Chouinard Equipment Catalog-тағы тағы бір маңызды оқиға – экологиялық мәселелер мен альпинистік жабдықтар туралы екі мақала жарияланды. Бірін Шоинард пен Том Фрост жазды, екіншісі – Дуг Робинсонның «Қорғаудың толыққанды табиғи өнері» атты әдемі өлеңі болды. Осы уақытта Билл Форрест пассивті шұңқырлардың сәл сәтті емес диапазонын жасады, ал оның камералы тәжірибелері сәтті болды, нәтижесінде алғашқы Lowe Alpine System активті камералы құрылғылары пайда болды (кейде әзіл-сықақпен «крек-жумарлар» деп аталады). Сол дәуірдің көптеген көрнекті альпинистері 1970 жылдардың басындағы бұл қозғалыстың ықпалды қатысушылары болды. Нәтижесінде екі жыл ішінде альпинистер бұл әдісті қабылдады, питон тез арада танымалдылығын жоғалтты, ал «таза альпинизмге» көшу тау-шағаға өрмелеу спортындағы маңызды өзгеріс болды.

Morley Wood during the ascent of Pigott's Climb on Clogwyn Du'r Arddu (North Wales) in 1926 reportedly was the first climber to use pebbles slung with rope for protecting a rock climb. These were replaced by the use of machine nuts in England during the 1950s. In 1961, John Brailsford of Sheffield, England, reportedly was the first to manufacture nuts specifically for climbing. Rock scarring caused by pitons was an important impetus for the emergence of the term, and the initial reason climbers largely abandoned pitons. However, today what was in the 1970s called "clean protection" and regarded by many climbers of the day with some suspicion with regard to safety, is now recognized as a faster, easier, more efficient and safer means of protecting most climbing routes than pitons which are now, in comparison with the 1960s, rarely used. When chrome molybdenum steel pitons replaced softer iron in the early 1960s, pitons became more easily removable, resulting in their more intensive use and alarming damage to increasingly popular climbing routes. In response, there was a "movement" among U. S. climbers around 1970 to eliminate their use. Although bolts continue to be used today for sport climbing, and aid climbers, rescuers and occasionally mountaineers may employ pitons, bolts and a variety of other hammered techniques, the average free climber today has no experience with hammering or drilling. Prior to the introduction of spring loaded camming devices (in about 1980), clean climbing involved a safety trade off in certain situations. Protection methods of today, however, are generally seen as faster, safer and easier than those of the piton era, and average run outs between gear placements have probably become shorter on many routes. Although English climbers had long used stones wedged into cracks and slung with cord for protection, this practice was rare in the U. S. In the early 1960s, after climbing a while in Britain, Yale physicist and notable New England climber, John Reppy, imported nylon slung machine nut protection to Connecticut's Ragged Mountain. Soft steel pitons held poorly in Ragged Mountain's cracks, and the nuts provided a more reliable protection. Nuts were therefore used as climbing protection in Connecticut about a decade before popular use in the U. S.

In 1967, Royal Robbins returned from England with a sampling of artificially manufactured chock stones. He promptly made the first ascent of the Nutcracker in Yosemite Valley using exclusively these wedges. He wrote about this six pitch climb and others in Summit magazine and the American Alpine Journal but without much obvious immediate influence. In 1971, John Stannard, one of the world's leading free climbers, took direct action to preserve the rock. He stopped carrying any pitons, not only on established climbs but also on his trailblazing First Ascents. To encourage others to follow, he put a logbook in the climbing shop, Rock and Snow, in New Paltz, NY, where any climber could receive credit for a "First All Nut Ascent" in the Gunks. Then, in October, he published The Eastern Trade, a quarterly newsletter "for the preservation of climbing areas". In it, he envisioned a pitonless climbing future in the USA and coined the term "clean climbing". Within a year, most East Coast free climbers had converted. The same year, another well known Yosemite climber, Yvon Chouinard, began to commercially manufacture a carefully calibrated line of metal chocks, or nuts, in California. Another important milestone occurred with the 1972 Chouinard Equipment Catalog, which included two articles on environmental concerns and climbing gear. One was written by Chouinard and Tom Frost; another was the beautiful ode by Doug Robinson titled "The Whole Natural Art of Protection". Around this time, Bill Forrest also produced a somewhat less successful range of passive chocks, more successful were his experiments with camming which went on to become the first Lowe Alpine System active camming devices (sometimes jokingly called "crack jumars"). Many other prominent climbers of the era were influential participants in this early 1970s movement. As a result, within two years, climbers adopted the technique, pitons quickly fell from favor, and the switch to "clean climbing" constituted a landmark change in the sport of rock climbing.

Қазіргі жағдай

Бұрынғы дәуірдегі питон қалдырған іздер әлі де кеңінен көрініп тұр. Бүгінде, бірнеше ұзақ жылдар бойы қолданылып келген бағыттарда, осы ескі іздер таза құралдарды пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл құралдар тас өзгертілгенге дейін осы нақты бағыттарда тиімді болмас еді. Көмек құралдарынсыз өтілмейтін кейбір бағыттар қазір дәл осы себеппен "еркін өтіледі": кейбір жерлерде саусақтың ұшынан да кішкентай жарықтар бар, олар питон қалдырған іздердің арқасында бұрын болмаған тіреу нүктелерін ұсынады, сондықтан енді көмексіз өтілуде.

Құндылықтар мен реттеу

Тасқа көтерілудің көп бөлігі, "таза көтерілу" әдісі дамығанға дейін де, одан кейін де, қазір белгілі бір бағыттағы әрбір келесі топ орнатып, алып тастайтын қорғаныспен дәстүрлі көтерілу ретінде жіктеледі. Дегенмен, "дәстүрлі альпинизм" термині кейінірек пайда болды, ол салыстырмалы түрде жаңа әрекет – спорттық альпинизмнен өзгешелігін көрсету үшін, онда барлық қорғаныш жабдықтары белгілі бір бағыттарға тұрақты және көп мөлшерде орнатылады. 1970 жылдары тұрақты жабдықтар болған, қазір де бар. Кейбір қазіргі маршруттар, мысалы, Альберта провинциясының Боу аңғарындағы әк тасты ұзын көтерілімдердің біразы, бекініс жағдайларындағы тұрақты бұрандалармен және салыстырмалы түрде үлкен аралықтағы қорғаныспен ерекшеленеді, сондықтан қосымша жабдықтар орналастырылса, дәстүрлі және спорттық альпинизмнің аралас түрі мүмкін. "Таза емес" альпинизмнің ең шекті мысалы – негізінен Альп тауларындағы көптеген via ferrata тау альпинистік маршруттары болар. Жынысты сақтау және оның ішкі қиындықтарын сақтау үшін ешқандай маршрутқа тұрақты жабдық орнатуға болмайды деп санайтын альпинистердің саны салыстырмалы түрде аз. Бұл ұзақ жылдар бойы қалыптасқан мәдениеттік доктриналық мәселе "таза көтерілу" терминінің пайда болуына себеп болған мәселелерден едәуір бөлек. Кейбір альпинистік аймақтарда, әсіресе АҚШ-тың бірқатар ұлттық парктерінде, балғамен жұмыс істеуге рұқсат етілуі, қашан және қалай жасалуы керек екені туралы заңдық ережелер бар. Мысалы, Йосемитиде бұрғылауға тыйым салынбаған, бірақ электр бұрғыларына тыйым салынған. Басқа аймақтарда белгілі бір әрекеттерге тыйым салатын жергілікті этикалық нормалар бар. Мысалы, Пинаклс ұлттық паркінде бұрандаларға тыйым салынбаған, бірақ жергілікті альпинисттер қауымы төменнен бастап маршрут дамытуды (rap bolting) қабылдамайды.