Кіріспе
Эмергентизм – пайда болуға сенім, әсіресе сана мен ой-сана философиясы саласында. Жүйенің белгілі бір қасиеті, егер ол жүйенің басқа қасиеттері мен олардың өзара әрекеттесуінің нәтижесінде жаңадан туындаса, және сол қасиеттерден өзгеше болса, пайда болған деп есептеледі. Ғылым философиясында эмергентизм редукционизммен салыстырылып, қарама-қайшылықтары мен ұқсастықтары талданады.
Emergentism is the belief in emergence, particularly as it involves consciousness and the philosophy of mind. A property of a system is said to be emergent if it is a new outcome of some other properties of the system and their interaction, while it is itself different from them. Within the philosophy of science, emergentism is analyzed both as it contrasts with and parallels reductionism.
Нысандар
Эмерджентизм физикализммен, яғни ғалам тек физикалық нысандардан ғана тұрады деген теориямен, сондай-ақ мидағы өзгерістер мен психикалық қызметтегі өзгерістер арасындағы байланысты көрсететін дәлелдермен үйлесімді болуы мүмкін. Эмерджентизмнің кейбір түрлері ақыл-дене мәселесімен тікелей айналыспайды, бірақ ол пантеизммен салыстыратын ғаламның табиғаты туралы теория болып табылады. Олар табиғаттың бүкіл құрылымын иерархиялық немесе қабатты түрде қарастырады, ондағы қабаттар өзіндік ерекше ғылымды талап ететін, күрделілігі бойынша реттелген.
Витализммен байланысы
Эммехе және басқалар (1998) былай деп мәлімдейді: «Виталистер мен эмергентистер арасында өте маңызды айырмашылық бар: виталистердің шығармашылық күштері тек органикалық заттарда ғана маңызды болды, органикалық емес заттарда емес. Сондықтан, эмергенция – бұл жаңа қасиеттердің кез келген затқа қатысқандығына қарамастан пайда болуы». «Витализмнің көптеген формаларында (ескі немесе жаңа) қалыптастырылған қосымша физикалық виталис (өмірлік күш, энтелехия, élan vital және т.б.) әдетте нақты түсіндіру күшіне ие емес. Ол көбінесе ғылыми ізденістерді жаңа бағыттарға итермелеудің орнына, оларды басаңдатып, зихи тыныштандыратын немесе сөзбен тыныштандыратын құрал ретінде қызмет етті».
Тарих
Эмерджентизмді (редуктивті емес физикализмнің кейпімен) сана-дене проблемасына шешім ретінде қарастырған Жаегвон Ким себептік жабылу және шамадан тыс анықталуға негізделген қарсылық білдірді. Эмерджентизм физикализммен үйлесімді болуға тырысады, ал физикализм, Кимнің пікірінше, себеп-салдарлық жабылу принципіне ие, соған сәйкес әрбір физикалық құбылыс физикалық себептермен толыққанды түсіндіріледі. Бұл сананың себептік әсер етуіне "орын" қалдырмайды. Егер дене қозғалысы тек денеміздің алдыңғы күйімен ғана емес, сонымен қатар біздің шешімдеріміз бен ниеттерімізбен де байланысты болса, онда ол шамадан тыс анықталатын болар еді. Бұл мағынадағы саналық себепкерлік ерік-жігермен тең емес, тек саналық күйлердің себеп-салдарлық байланыста болуын білдіреді. Эмерджентистер саналық себептілік идеясынан бас тартса, олардың ұстанымы эпифеноменализмнің бір түріне айналады. Ол жоғарыдағы схеманы пайдалануды ұсынады (алғашқыда Нэнси Мерфимен бірге жасалған). Мұнда P1, P2-ні тудырады. M1, P1-ге себептік әсер етпейді (яғни, M1 – P1-дің салдарынан туындаған құбылыс). P1, M1-ді, ал P2, M2-ні іске асырады. Егер P1, P2-ні тудырса, ал M1, P1-дің нәтижесі болса, онда M2, P2-нің нәтижесі болады. Бірақ M2, M1-дің әсеріне ұшырамайды (саналық себеп болмайды). Оның пікірінше, саналық себеппен үйлесімді жалғыз балама – дуализм (саналық құбылыстар физикалық құбылыстардан тәуелсіз) және жоғарылатушылық (саналық құбылыстар мүлдем жоқ).