Кіріспе

Философиялық көзқарас, барлық нәрсе – нақты. Джованни Джентильдің философиясы, көбінесе актуализм деп аталады. Геологиялық тұжырымдама, бүгінде бар процестер туралы. Аналитикалық философияда актуализм – барлық нәрсе (яғни, ең кең мағынада барлық нәрсе) нақты деген көзқарас. Бұл тезистің тағы бір формулировкасы – шексіз квантификацияның саласы барлық және тек нақты объектілерді қамтиды. Актуализмді жоққа шығару – бұл ықтималдық, кейбір объектілердің тек мүмкін екендігі туралы тезис: бұл объектілер бар, бірақ нақты емес, сондықтан нақты барлық нәрсеге қарағанда "кем күшті" болуға ие. Философ Дэвид Льюис жасаған, ықтималдықтың маңызды, бірақ едәуір өзгеше түсінігі бар. Льюис сияқты модальдық реалист көзқарасынан, "◊p" деген ұсыныс p кем дегенде бір басқа, біздікіндей нақты әлемде орын алады дегенді білдіреді. Егер бір жағдай мүмкін болса, онда ол шынымен орын алады, кем дегенде бір әлемде физикалық түрде болады. Сондықтан, Льюис мойындайтындай, Виктория дәуірінде Бейкер-стритте 221b мекендеген Шерлок Холмс бар әлем, шошқалардың ұшатын әлем және тіпті Шерлок Холмс пен шошқалардың ұшатын әлем де бар. Бұл, әрине, нақты "әлемнің болуы мүмкін" деген сұрақты ашық қалдырады; және бұл сұрақ бойынша актуалистер арасында пікір таласы бар. Ең танымал шешімдердің бірі – Уильям Лайкан мен Адамс сияқты, "мүмкін әлемдер" туралы сөздерді тұтас және максималды толық ұсыныстар жиынтығы арасындағы логикалық қатынастарға дейін тоғытуға болады. "Тұтас" дегеніміз – оның ешбір ұсынысы бір-біріне қайшы келмейді (қайшы келсе, бұл әлемнің мүмкін сипаттамасы болмайды); "максималды толық" дегеніміз – жиын әлемнің барлық ерекшеліктерін қамтиды. (Дәлірек айтқанда: ұсыныстар жиынтығы "максималды толық" болып табылады, егер кез келген мағыналы ұсыныс P үшін P жиынның мүшесі болса немесе жиын мүшесінің жоқтығы болса немесе жиын мүшелерінің бірігуінен туындаса немесе жиын мүшелерінің бірігуінен туындаған ұсыныстың жоқтығы болса). Бұл жерде "мүмкін әлем", нақты деп аталады, өйткені оның барлық мүшелері бізді қоршаған әлемге қатысты. Алвин Плантинга мен Дэвид Армстронг әртүрлі формада алға қойған тағы бір жалпы актуалистік түсіндіру "мүмкін әлемдерді" әлемнің қалай болуы мүмкін екендігін сипаттау ретінде емес (өте үлкен мәлімдемелер жиынтығы арқылы), керісінше, болуы немесе болмауы мүмкін барлық жағдайларды қамтитын максималды толық жағдай ретінде қарастырады. Бұл жерде "мүмкін әлем", нақты деп аталады, өйткені ол бізді қоршаған әлемде болатын жағдайдың негізінде нақты (максималды толық болғандықтан, мұндай жағдайдың біреуі ғана болуы мүмкін; қалғандары нақты әлемнен әр түрлі үлкен немесе кіші жолдармен ерекшеленеді).

Тіл және нақты емес объектілер

Актуализм, болмыс нақты болмыспен ғана шектеледі деген көзқарас, әдетте, мүмкіншілікпен, болмысқа мүмкін тұлғаларды да қамтитын көзқараспен салыстырылады. Бірақ үшінші және одан да кең ауқымды көзқарас бар – Мэйнгиандық, ол болмысқа мүмкін емес тұлғаларды да қосады деп санайды. Актуалистер мүмкін объектілердің, мысалы, бірмұңдардың бар екендігі туралы мүмкіншіліктермен де, мүмкін емес объектілердің, мысалы, дөңгелек квадраттардың бар екендігі туралы Мэйнгиандықтармен де келіспейді. Бұл үш көзқарас арасындағы келіспеушіліктер философияның көптеген салаларына, соның ішінде табиғи тілдің семантикасына және интенционалдық мәселесіне қатысты. Бұл табиғи тілде жиі қолданылатын әртүрлі тіркестердің тек мүмкін және кейде тіпті мүмкін емес объектілерге сілтеме жасайтындай көрінуіне байланысты. Актуалистер мұндай объектілердің бар екенін жоққа шығаратындықтан, олар бұл тіркестердің ешнәрсеге сілтеме жасамайтынын және демек, мағынасыз екенін айтуға тиіс. Бұл актуализм үшін өте күтпеген салдар болар еді, сондықтан актуалистер осы тұжырымнан қашу үшін әртүрлі тіркестерге қатысты әртүрлі стратегиялар ұсынды. Бұл стратегиялар көбінесе сөйлемді, онтологиялық проблемалық міндеттемелерден арылтып, басқаша түсіндіруді қамтиды. Мысалы, "Францияның қазіргі королі тоқ емес" деген тіркесті "қазір Францияның королі бар, және барлық осындай адамдар тоқ емес" деп қайта формулируге болады. Бұл сөйлем жалған, бірақ парафраздың арқасында онда нақты емес тұлғаларға сілтеме жоқ. Осылайша, актуалист оның мағынасын түсіну мәселесін шешті.

Қасақана ұстаным туралы есептер

Нақты емес тұлғаларға қатысты қасақана көзқарас есебі – проблемалық жағдайлардың тағы бір түрі, мысалы, «Питер Суперменді жақсы көреді». Мүмкіндікшілер бұл жағдайдағы ұнату сезімін Питер, нақты адам, мен Супермен, мүмкін адам арасындағы қарым-қатынас ретінде түсіндіре алады. Бұл мәселенің бір актуалистік шешімі қасақана көзқарасты субъект пен объект арасындағы қатынас емес, субъектінің қасиеті ретінде қарастыру болып табылады. Бұл түсіндіру нақты емес тұлғаларға сілтеуді жоюға көмектеседі.

Шындық жасаушы теориясы және модальдық ақиқаттар

Шындық жасаушы теоретиктер шындықтың шынайылыққа байланысты екенін айтады. Шындық жасаушы теориясының терминдерімен: шындықты жеткізуші (мысалы, пікір) оның шындық жасаушысының (мысалы, факт) болуының нәтижесінде шын болады. Шындықты жасаушысын түсіндіре алмай тұрып, шындық деп мәлімдеу осы принципті бұзады және "онтологиялық алаяқтық" деп аталады. Актуалистер модальдық шындықтардың, мысалы, "Куба зымырандық дағдарысы толыққанды ядролық соғысқа ұласуы мүмкін еді", "күлгін сиырлар болуы мүмкін еді" немесе "барлық сиырлар міндетті түрде жануарлар болуы керек" шындық жасаушыларын қалай түсіндіру мәселесімен бетпе-бет келеді. Актуалистер түрлі шешімдер ұсынды, бірақ қайсысы ең жақсы шешім екендігі бойынша бірлік жоқ.

Мүмкін әлемдер

Белгілі бір көзқарас нақты абстрактілі объектілер ретінде қарастырылатын, мысалы, ұйғарымдардың немесе жағдайлардың максималды дәйекті жиынтықтары түсінігіне сүйенеді. Ұйғарымдар жиынтығы максималды болып есептеледі, егер кез келген p тұжырым үшін, p немесе p емес оның құрамында болса. Мүмкін әлемдер модальдық шындықтардың шындық жасаушылары ретінде танылады. Мысалы, қызғылт сиырлардың мекендейтін әлемі болуы мүмкін. Бұл әлем "қызғылт сиырлар болуы мүмкін еді" деген тұжырымның шындығын растайды. Сиыр – сиырлар мекендейтін барлық әлемдегі жануар. Осылайша, барлық әлемдер "барлық сиырлар жануарлар болуы қажет" деген шындықты растайды. Бұл көзқарас модальдық логикалық ұғымға көп тәуелді, себебі мүмкіндік пен қажеттілік дәйектілік тұрғысынан анықталады. Бұл тәуелділік кейбір философтарды модальдық шындықтар үшін ешқандай шындық жасаушылардың қажет емес екенін, модальдық шындықтар "әдепкі бойынша" шын екенін айтуға итермеледі. Бұл позиция шындық жасаушы максимизмінен бас тартуды білдіреді.

Эсенциялар

Модальдық шындықтар үшін шындық жасаушылар мәселесіне қатысты баламалы шешім мән ұғымына негізделген. Заттардың қасиеттері мәнді немесе кездейсоқ болып табылады. Бір заттың мәні оның барлық мәнді қасиеттерін қамтиды; ол заттың табиғатын анықтайды: оның негізгі мәні неде. Осы тұрғыдан алғанда, "барлық сиырлар жануар болуы керек" деген шындықтың жасаушысы – сиырлардың жануар болуы олардың мәніне жатады. "Қызғылт сиырлар болуы мүмкін еді" дегеннің шындығы – сиырлар үшін түс мәнді емес. Кейбір эссенциалистік теориялар заттардың мәніне, яғни белгілі бір қасиеттердің нақты бір затқа мәнді екендігіне назар аударады. Басқа эссенциалистік теориялар түр мәніне, яғни белгілі бір қасиеттердің аталған заттың түріне немесе түріне мәнді екендігіне назар аударады. Сонымен, мысалы, "чайник сынуы мүмкін" деген пікірдің шындығы чайниктың сынуға бейімділігінде, яғни оның нәзіктігінде. Бұл теорияның түрі түрлі шындықтарды түсіндіре алғанымен, оның барлық шындықтарды түсіндіре алатынына күмән туды. Бұл мәселелерді шешу үшін осы тұжырымның теистік нұсқасы ұсынылды: Құдайдың күші – модальдық шындықтардың шындық жасаушысы. "Қызғылт сиырлар болуы мүмкін еді", себебі Құдайдың құдіретімен қызғылт сиырларды жаратуға болар еді, ал "барлық сиырлар жануар болуы керек", себебі Құдайдың құдіретімен жануар емес сиырларды жаратуға болмас еді.

Softcore мен hardcore арасындағы айырмашылық

Актуализмнің атынан ұсынылған бұл шешімдерді екі топқа бөлуге болады: жұмсақ өзекті актуализм және қатты өзекті актуализм. Бұл ұстанымдардың жақтаушылары нақты әлемнің қай бөлігі модальдық шындықтарды қолдайтын негіз болып табылады деген мәселеде келіспейді. Жұмсақ өзекті актуалистер модальдық шындықтар абстрактілдік салаға негізделген деп санайды, мысалы, нақты әлемдегі абстрактілдік объектілер ретінде ұғынылған мүмкін әлемдерде, немесе мәндік сипаттамаларда немесе бейімділіктерде.

Индекстік өзектілік талдауы

Льюис (1986) ұсынған нақтылықтың индекстік тұжырымдамасына сәйкес, нақтылық – біздің әлемімізге өзіне қатысты тән атрибут, бірақ басқа әлемдерге де өздеріне қатысты тән. Нақтылық – әр әлемнің ішкі қасиеті, сондықтан әлем w, әлем w-да ғана нақты болады. "Нақты" индекстік термин ретінде қарастырылады, ал оның мағынасы контекстке байланысты. Демек, осы әлемді (немесе кез келген басқа әлемді) нақты екенін анықтау үшін ешқандай ерекшелік қажет емес, "нақты әлем" "нақты" деген анықтаманың өзінің күшімен ғана нақты: әлем – жай ғана нақты.

Этика

Этикадағы актуализм мен ықтималдық, осы мақаланың басты бөлігінен өзгеше, метафизикалық таластармен айналыспайды. Олардың мақсаты, этикалық теориялар ретінде, адам не істеуі керек екенін анықтау. Олар көбінесе, бірақ әрқашан емес, салдарлылықпен байланысты, яғни әрекеттің салдары кез келген басқа әрекеттің салдарынан жақсы болса ғана дұрыс екенін айтатын теория. Бұл салдарлар кейінірек агенттің басқа да әрекеттерін қамтуы мүмкін. Актуалистер баламаның құнын бағалау үшін агенттің кейін нақты не істейтінінің ғана маңызды екенін айтады. Ал ықтималдық ұстанатындар агент не істей алатынын, тіпті ол істемесе де ескеру керек дейді. Мысалы, Гифренің екі таңдауы бар делік: печенье жеу немесе ештеңе жемеу. Бірінші печеньені жегеннен кейін, Гифре печенье жеуді тоқтатуға болады, бұл ең жақсы балама. Бірақ бір печеньеден дәм татқаннан кейін, Гифре бүкіл қапты жеуді жалғастыруға шешім қабылдайды, бұл қатты асқазан ауруына алып келіп, ең нашар балама болады. Ал ешқандай печенье жемеу екінші жақсы балама. Енді сұрақ: Гифре бірінші печеньені жеуі керек пе, жоқ па? Актуалистер тек нақты салдарлармен ғана айналысады. Олардың пікірінше, Гифре мүлдем печенье жемеуі керек, себебі ол асқазан ауруына әкелетін баламадан жақсы. Ықтималдық ұстанатындар ең жақсы әрекет бірінші печеньені жеуді қамтиды дейді, сондықтан Гифре осылай істеуі керек. Актуализмнің бір қиын салдары – агенттер мінсіз емес моральдық сипатқа ие болу арқылы моральдық міндеттемелерден қашуы мүмкін. Дуглас В. Портмор осы және басқа да актуализм мен ықтималдық проблемаларын агент үшін нағыз балама саналатын нәрсені шектеу арқылы болдырмауға болатынын ұсынды. Оның пікірінше, агенттің осы оқиғаға рационалды бақылау жасауы қажет. Мысалы, бір ғана печенье жеп, кейін тоқтату, егер ол жеуді жалғастыруға деген құштарлығын басып тастауға қабілетті болса, Гифре үшін мүмкіншілік болып табылады. Егер құштарлықты басып тастау мүмкін болмаса, онда бұл әрекет таңдау болып саналмайды және ең жақсы баламаны бағалау кезінде ескерілмейді. Портмор осы түзетуді ескере отырып, ықтималдықпен тығыз байланысты максимализм деген көзқарасқа басымдық беруді ұсынады.