Кіріспе

Рэй Джекендофф – американдық лингвист және философия профессоры. Ол философия профессоры, гуманитарлық ғылымдар саласындағы Сет Меррин төрағасы және Дэниел Деннетпен бірге Тюфтс университетінің Когнитивтік зерттеулер орталығының бірлескен директоры. Ол әрқашан генеративтік лингвистика мен когнитивтік лингвистиканың арасындағы шекарада тұрды, туа біткен әмбебап грамматиканың бар екендігіне (генеративтік лингвистиканың маңызды тезисі) және адам ақылы мен танымның қазіргі түсінігіне сәйкес келетін тіл туралы есеп беруге (когнитивтік лингвистиканың басты мақсаты) бейімділік танытты. Джекендоффтың зерттеулері табиғи тілдің семантикасы, оның танымның формальды құрылымына қатысы, лексикалық және синтаксистік көрінісін қамтиды. Ол саналылық пен сананың есептеу теориясы арасындағы байланыс, синтаксистік теория және Фред Лердальмен бірлесе музыкалық таным туралы кең ауқымды зерттеулер жүргізді, олар тоналды музыканың генеративтік теориясында жемісті нәтижелерге жетті. Оның концептуалды семантика теориясы тілдің негіздері туралы толыққанды теорияға дамыды, осының нәтижесінде 2002 жылы «Тілдің негіздері. Ми, мағына, грамматика, эволюция» атты монография жарық көрді. 1983 жылғы «Семантика және таным» еңбегінде ол мағына мен адам тіліне визуальдық қабілетті енгізген алғашқы лингвистердің бірі болды. Джекендофф Массачусетс технология институтында лингвистер Ноам Чомский мен Моррис Холлдан дәріс алды, ол 1969 жылы лингвистика ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. 2005 жылы Тюфтс университетіне көшкенге дейін Джекендофф 1971 жылдан 2005 жылға дейін Брандейс университетінде лингвистика профессоры және лингвистика бағдарламасының төрағасы қызметін атқарды. 2009 жылғы көктемгі семестрде ол Санта-Фе институтында қонақ профессор болып жұмыс істеді. 2003 жылы Джекендофф Жан Никод сыйлығымен марапатталды. 2014 жылы ол Дэвид Е. Румельхарт сыйлығын алды. Сонымен қатар, оған Монреальдегі Квебек университеті (2010), Бухарест ұлттық музыка университеті (2011), Клуж-Напока музыка академиясы (2011), Огайо мемлекеттік университеті (2012) және Тель-Авив университеті (2013) құрметті доктор дәрежесі берілді.

Интерфейстер мен генеративтік грамматика

Джекендофф генеративтік грамматиканың синтаксис орталықтандырылған көзқарасына қарсы тұрады (ол оны синтаксистік орталықтану деп атайды), бұл стандарттық теория (1968), кеңейтілген стандарттық теория (1972), қайта қарастырылған кеңейтілген стандарттық теория (1975), үкімет және байланыс теориясы (1981) және минималистік бағдарлама (1993) сияқты бұрынғы модельдерден өзгеше. Аталған модельдерде синтаксис тілдің жалғыз генеративтік компоненті болып есептеледі. Джекендофф синтаксис, семантика және фонологияның барлығын генеративтік деп санайды және олар интерфейстік компоненттер арқылы өзара байланысты. Оның теориясының мақсаты – интерфейстің дұрыс ережелерін формалдау. Негізгі генеративтік грамматиканы синтаксистік орталықтану себепті қабылдамаса да, когнитивтік семантика мектебі Джекендоффтың қолдауына ие болатын бір ойды ұсынды, атап айтқанда, мағына – синтаксиске толық тәуелді емес, жеке комбинаторлық жүйе. Көптеген когнитивтік семантикалық тәсілдерден өзгеше, ол синтаксис ғана семантиканы анықтауы керек емес, сондай-ақ семантика да синтаксисті анықтамауы керек деп санайды. Синтаксис дұрыс реттелген фонологиялық нәтиже алу үшін қажетті деңгейде ғана семантикамен байланысуы керек (Jackendoff 1996, 2002; Culicover & Jackendoff 2005 қараңыз).

Музыкалық танымға үлес қосу

Джекендофф Фред Лердалмен бірге адамның музыкаға қабілетін және оның тілге қабілетімен байланысын зерттеді. Әсіресе, музыканың құрылымы және "грамматикасы" бар (дыбыстарды құрылымға біріктіру тәсілі). Тыңдаушы өзіне таныс стильдегі музыканы естігенде, ол тек дыбыстар ағыны ретінде қабылдана қоймайды; керісінше, тыңдаушы музыканы түсінеді, тіпті бұрын естімеген музыкалық туындыларды да түсіне алады. Джекендофф тыңдаушының санасындағы осы түсінікті құрайтын танымдық құрылымдар немесе "ой бейнелері", тыңдаушының белгілі бір музыкалық стильді түсіну үшін қажетті музыкалық грамматиканы қалай меңгеретіні, адам санасындағы осы меңгеруді қамтамасыз ететін туа біткен мүмкіндіктер және соңында, адамның музыкалық қабілетінің қай бөліктері жалпы танымдық функциялармен басқарылады, ал қай бөліктері музыкаға ғана арналған арнайы функциялардың нәтижесінде пайда болады (Jackendoff & Lerdahl, 1983; Lerdahl, 2001) деген сұрақтарды қарастырады. Осыған ұқсас сұрақтар адам тіліне қатысты да қойылады, бірақ арасында айырмашылықтар бар. Мысалы, адамдар музыка үшін емес, тілге арналған арнайы модульді дамытқан болуы мүмкін, себебі музыканы түсінудің тіпті арнайы аспектілері де жалпы танымдық функциялармен байланысты.