Кіріспе
Via media – латын тіліндегі сөз тіркесі, "орта жол" немесе "екі шектен (немесе оларды ұштастырып, сақтанып) арадағы жол" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тілінде оның қолданылуы көбінесе ағылшын өзіндік сипаттамасымен байланысты, сондай-ақ барлық ойлар мен іс-әрекеттерде шамалылықты ұстануды жақтаған "алтын орта" сияқты өмірлік философиялық қағида ретінде қолданылады. Бұл ұғым "артық ештеңе болмасын" деген Дельфи қағидасынан және одан кейінгі ежелгі грек философиясынан бастау алады. Аристотель (б.з.д. 384–322 жж.) студенттеріне шектен шығудан сақтанып, орта жолды ұстануға шақырып, шамалылықты үйреткен. Via media ежелгі римдік өркениет пен қоғамды ұйымдастырудың басты философиялық қағидасы болды.
Патристік кезеңдегі қолданыс
Августиннің "Құдай қаласы" (11-тарау) екі қарама-қарсы шектенді байланыстыратын жол мағынасында "медиа арқылы" деген фразаны қолданады, алтын орта немесе "алтын сәлкеш" принципі мағынасында емес. Боэций осы терминнің бір түрімен байланысты: Non est medium via (орта жол жоқ) – құдайға бет бұруға немесе жануарларша өмір сүруге ұмтылатын өмірді талқылайды.
Жан Герсон
Француз теологы және гуманисті Жан Герсон өзінің "Теологияның жұбанышы" (1418) еңбегінде via media et regia – орта және патшалық жол туралы жазды. Құдайдың құдіреті мен адамның еркі бір-біріне орталықтап әсер етеді: Құдай, өзін әлсіз деп мойындап, бірақ оны іздейтіндерді құтқарады. Орта және патшалық жол – үміт пен бейжайлықтың арасындағы жол.
Эразм
Роттердамдық Эразмның бейбітшіл, бірақ фанатизмге қарсы көзқарасы жиі орта жол ретінде қарастырылады, алайда ол қозғалысты жетекшілік етуден немесе жаңа шіркеу құрудан қайта-қайта бас тартқандығын ескерсек, бұл католик шегіндегі ең жоғары төзімділік ретінде түсіндірілуі мүмкін.
Англикандық
[[Файл:Томас Кранмер Gerlach Flicke-нің суреті. Тарихшы Диармейд МакКаллох Томас Кранмерді Цюрих (Реформацияланған христиандық) пен Виттенберг (Лютерандық) арасындағы орта жолды табуға тырысқан деп сипаттайды, бірақ Англия шіркеуі ақырында Реформацияланған христиандыққа жақын болғанын айтады. Англикандық орта жол идеясы Мартин Бусер, Томас Кранмер және Генрих Буллинджер сияқты діни дауды секулярлық билік шешуге және саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге шақыратын теологтардың тұжырымдарымен де байланысты болуы мүмкін.
Тарихи англикандық
Ағылшын реформациясынан пайда болған англиканизм бастапқыда лютерандық және реформаланған христиандық – протестантизмнің екі түрі арасындағы орта жол ретінде қарастырылды. Англия шіркеуінің қалыптасуына басты рөл атқарған Кентербери архиепископы Томас Кранмер лютерандық пен кальвинизмнің арасындағы орта жолды іздеді, бірақ ол кальвинизмге жақын болды. Солтүстік Америкадағы Біріккен Епископтық шіркеуінің бас епископы, өте құрметті Питер Робинсон былай деп жазады:
Ричард Хукер
Жақында жүргізілген ғылыми зерттеуде Ричард Гукердің "Шіркеу саясатының заңы" кітабы "Жазба, акыл және дәстүрдің берік үштігіне негіделген ағылшын орта жолының классикалық бейнесі" ретінде танымал болғанымен, "орта жол" терминінің өзі осы еңбекте (ағылшын тілінде жазылған) ешқандай жерде кездеспейтіні айтылады. Гукердің еңбегі пуритандықтардың радикалды жақтастарына қарсы пікір ретінде протестант шіркеу басқару нысанына қатысты болды. Ол Англия шіркеуінің пуритандықтар айыптаған тәжірибелерінің элементтері, атап айтқанда, Ортақ дұға кітабы және епископтар институты дұрыс екенін және Жазбамен сәйкес келетінін дәлелдеді.
Жозеф Холл
Норвич епископы Джозеф Холл (1574–1656) «Арминий» (1619) деп белгілі бес мақала бойынша «Вайа Медиа: Бейбітшілік жолы» атты кітап жазды. Онда ол 39 мақаланың 6-бабы, яғни «Құтқарылу үшін Киелі жазбалардың жеткіліктілігі» Киелі жазбаларда нақты немесе айқын түрде көрсетілмеген, мысалы, қарсы тұруға болмайтын рақым сияқты ешқандай ілімді ресми түрде қабылдауға кедерес етеді деп мәлімдеді.
Трактаризмде
Екі ғасырдан кейін, бұл тіркес Джон Генри Ньюман Англикандықтарға қатысты маңызды көзқарастарын баяндағанда, Трактариандық қозғалыспен байланысты аргументтерінің бір бөлігі ретінде қолданды. Via Media – Ньюманның 1834 жыл шамасында жариялаған және кейін лекциялар түрінде кеңейткен «Today for Today» трактаттарының сериясының атауы болды. Ньюман сол кезде Англия шіркеуінің католиктік екенін, немесе бола алатынын айтты, себебі ол Римдік қосымшаларсыз Реформация теологиясын қабылдады, бірақ иерархия, қасиеттер мен діни рәсімдерді сақтағандықтан апостолдық екенін де мәлімдеді. text=(Тікелей дәлел мен нақты ойлаудың орнына болжам) – Via Media, тау мен батпақтың арасындағы, инженерлердің шеберлігі мен батылдығымен еңсерілуге тиіс, қиын кедергілерге толы жол. Ол нақты қажеттілік үшін жобаланды және жоспарланды, Англикандық ұстанымның қажеттілігі, әйтпесе ол ешқашан ойластырылмаған болар еді; және көптеген басқа жобалар мен жоспарлар сияқты, ол қағаз бетінде өте жақсы көрінуі мүмкін. |source= Алғы сөз, Via Media, 1-том, Шіркеудің Пайғамбарлық қызметі туралы лекциялар. Ньюманның трактаттары, әсіресе, атауды Тридцят тоғыз баптың басталуына құрмет көрсету үшін пайдаланды, соның арқасында Трактариандық қозғалыс Англия шіркеуінің ертедегі ғалымдары мен теологтарының дәстүрінен туындағанын мәлімдеді. Олар Елизаветалық келісімді қарастырып, оны Рим мен Реформация арасындағы келісім ретінде қайта түсіндірді. Трактарийлер Англикандықты протестантизм мен католицизмнің арасындағы орта жол ретінде насихаттады, бұл кейіннен Англикандықтың Рим мен протестантизмнің арасындағы орта жол екендігі туралы идеяға айналды. Via Media идеясын қорғау үшін Оксфорд қозғалысы бұл ұстанымды Элизабеттік теолог Ричард Хукердің еңбектеріне, әсіресе оның «Еклизиастикалық саясат заңдары» атты кітабына жатқызды, ол Англикандық теологияның негізін қалаушы еңбек ретінде қабылданады. Бұл Хукерге Джон Кеблдің берген бағасы, ол ағылшын теологиясы Хукердің еңбектері арқылы осындай «шешуші өзгеріске» ұшырады деп алғаш айтқандардың бірі болды. Кейінгі теологтар Хукердің иман арқылы ақталу туралы ілімге деген көзқарасын, экстремалды кальвинистердің алдын ала белгілеуі мен лютерандық және арминиандық ілімдер арасындағы орта жол ретінде талдады. Оксфорд қозғалысы бұл Via Media-ны протестантизмде емес, протестантизм мен Рим католицизмінің арасындағы орта жол ретінде қайта қарастырды. Оның ерте Англикандықтарға қатысты қолданылуы Англикандық дискурста маңыздылығын сақтап келеді.
Newman's tracts in particular used the title to pay homage to the inception of the Thirty Nine Articles and in so doing claim that the Tractarian movement was of the same vein as early Church of England scholars and theologians. They examined the Elizabethan Settlement and reinterpreted it as a compromise between Rome and Reform. The Tractarians promoted the idea of Anglicanism as a middle way between the extremes of Protestantism and Catholicism, which became later an idea of Anglicanism as a middle way between Rome and Protestantism itself. In justification of its idea of a via media, the Oxford Movement attributed this position to the works of the Elizabethan theologian Richard Hooker and in particular his book Lawes of Ecclesiastical Polity, which is accepted as a founding work on Anglican theology, a view of Hooker promoted by John Keble, who was one of the first to argue that English theology underwent such a "decisive change" in Hooker’s hands. Later theologians analysed Hooker's approach to the particular doctrine of justification by faith as a middle way between the predestinationism of the extreme Calvinists and Lutheran and Arminian doctrines. The Oxford Movement recast this via media as a middle way not within Protestantism but between Protestantism and Roman Catholicism. Its application to early Anglicanism has remained current in Anglican discourse.
Солтүстік лютерандық
Солтүстік лютеран шіркеулерінің кейбіреулері, әсіресе Швеция, Финляндия және Норвегияның ұлттық шіркеулері, өздерін «аралық жол» шіркеулері деп санайды. Олар өз сенімін «шын католик, шын реформаланған, шын евангелистік» деп жариялайды, бұл мәлімдеме Швеция шіркеуінің канондарында да қайталанған, онда шіркеудің сенімі, мойындауы және үйретімі католиктік христиандық сенімнің көрінісі ретінде түсіндіріледі. Бұдан әрі, бұл жаңа, ерекше конфессиялық түсінік құруға емес, шіркеу дәстүрлері арқылы жеткізілген апостолдық сенімге қатысты екені айтылады. Осы шіркеулердің «аралық жол» ретіндегі көзқарастары Порвоу қауымының ортақ мәлімдемесінде тікелей білдірілген, ол Еуропалық англикандық және скандинавиялық және Балтық лютеран шіркеулерінің қауымы болып табылады: Архиепископ Сёдербломның пікірінше, Швеция шіркеуін евангелистік католик шіркеуіне айналдырған нәрсе – Швециядағы Реформацияның «шіркеуді жетілдіру» және «тазалау процесі» болды, ол жаңа шіркеу құрмады. Ұлттық шіркеу ретінде Швеция шіркеуі ортағасырлық швед дәстүрін Реформациямен келген жаңалықты қайта ашумен үйлестіруге қол жеткізді. Архиепископ Сёдерблом дәстүрді жеткізетін элементтерге тарихи епископатты қосты. Сёдербломның сөзіне сәйкес, Швеция шіркеуі ағылшын шіркеуінен де жоғары дәрежеде «аралық жол» шіркеуі болды. – Миссия мен қызметте бірге: Порвоудың ортақ мәлімдемесі.
What made the Church of Sweden an evangelical catholic church was to Archbishop Söderblom the fact that the Reformation in Sweden was a 'church improvement' and a 'process of purification' which did not create a new church. As a national church, the Church of Sweden succeeded in bringing together medieval Swedish tradition with the rediscovery of the gospel which the Reformation brought with it. Archbishop Söderblom included the historic episcopate in the tradition transmitting elements. The Church of Sweden was, according to Söderblom, in an even higher degree than the Anglican Church a via media. —Together in Mission and Ministry: The Porvoo Common Statement