Кіріспе

Оқудың психологиялық теорияларын зерттеу

Оқу психологиясы – адамдардың қалай оқуға үйренетіні туралы теориялар мен зерттеулерді қамтиды. Оқудың көптеген теориялары бар. Бірқатары кіріс және нығайтуға баса назар аударатын мінез-құлықтық бағытты ұстанады. Ал нейроғылым және әлеуметтік таным сияқты басқа бағыттар мидың құрылымы мен ұйымдастырылуы оқуға қалай әсер ететініне көбірек мән береді. Әлеуметтік конструктивізм сияқты психологиялық бағыттар адамның ортамен және басқа адамдармен өзара әрекеттесуіне көбірек назар аударады.

Алғашқы тәсілдер

1950 жылдарға дейін психологиялық оқыту теориясы елдер арасында әртүрлі болды. Америкада байқалатын мінез-құлықты зерттеуге бағытталған мінезшілдікке (behaviorism) ерекше мән берілді. Оқу механизмдері көбінесе жануарлар үстінде сыналып жатты. Осы кезеңде Зигмунд Фрейдтің психоанализ жөніндегі еңбектері және Джон Дьюидің білім беру және оқыту туралы теориялары да маңызды ықпал етті. Скиннер адамның мінез-құлқын жеке тұлғаның өзінің ортасымен өзара әрекеттесуімен анықталатынын айтты.

1970-ші жылдар және одан кейінгі жылдар

1970 жылдары білім алу өмірдің ажырамас бөлігі ретінде қарастырыла бастады, ал әлем жеке және әлеуметтік дамудың бір бөлігі ретінде көріле бастады. Адамдар білімді өмір бойы үнемі жүретін күнделікті процесс деп қабылдағанда, өмір бойы білім алу және ересектерге білім беру сияқты түсініктер пайда бола бастады. Кеннет Герген әлеуметтік құрылымдық тәсілді ұсынды, ол адамдардың әлеуметтік байланыстар мен ортасынан ой-қияздас құрылымдарды құрастыратынын айтады. Дэвид Колб сипаттаған тәжірибелік оқыту, оқытуды тәжірибе, ой елегінен өткізу, түсіндіру және тәжірибе жасау процесінің қайталануы ретінде анықтайды. Роберт Кеган Пиаже ұсынған балалық даму кезеңдерін ересек жасқа дейін кеңейтетін, құрылымдық даму тәсілін жасады.

Сократ

Сократ (б.з.б. 469 – 399) өз ой-өрісін дамыту арқылы жауапты өзіңіз табуға мүмкіндік беретін "пилотаж" деп аталатын оқу әдісін енгізді. Сократ Меномен әңгімелескенде, Евклид геометриясы туралы білімі жоқ құл балаға Пифагор теоремасын осы әдіс арқылы үйретті. Ол дұрыс жауап табылғанша сұрақтар қойып, немесе оларды басқаша жеткізіп отырды. Сократ білімнің туа біткен және іштен табылатындығын қатысты қолдады, бұл анамнезис деп аталатын ұғым.

Герман Эббингхаус

Герман Эббингхаус (1850–1909) жатқа жазу және ұмытуды зерттеу арқылы оқуды қарастырды. Ол өзін тәжірибелік нысан ретінде пайдаланып, мағынасыз буындардан тізімдер жасады, оларды жоғары дәлдікпен қайталап айтуға болатынша бірнеше рет оқыды. Содан кейін ол бірнеше күн немесе айлар өткен соң сол тізімдерді еске түсіруге тырысты және өз жаңалығын оқу қисықтары мен ұмыту қисықтары түрінде тіркеді. Осы теорияға сәйкес, адамдар мен басқа жануарлар тәжірибе мен қате жолымен мінез-құлықты үйренеді. Тиімді шешім табылганнан кейін, осы мінез-құлықтар сол немесе ұқсас тапсырмалар орындалғанда қайталанады.

Иван Павлов

Иван Петрович Павлов (1849–1936), орыс физиологы, оқу туралы зерттеулерге үлес қосты. Ашқанда ит тамаққа жауап ретінде сілекей шығаратынын білген ол, иттерді кез келген сыртқы тітіркендіргішке сілекей шығаруға үйретті. Бұл, табиғи тітіркендіргішті (мысалы, тағамды) жаңа тітіркендіргішпен (мәселен, метрономмен) жұптастыру арқылы, иттерде қажетті жауапты тудырды. Осылайша ол, итке тек қоңыраудың дыбысын ғана естіткенде сілекей шығаруға болатынын дәлелдеді. Павловтың оқудағы мінез-құлықтық тәсілі классикалық шарттану деп аталды.

Джон Бродус Уотсон

Джон Бродс Уотсон (1878–1958) осы оқыту әдісін де қолданды (мысалы, ол бұрын жұмсақ жануарлардан қорықпаған кішкентай баланы олардан қорқуға мәжбүр етті) және психология ғылымы, әсіресе мінез-құлықты зерттеу үшін оның жеткілікті екенін айтты. Уотсонды көбінесе мінез-құлық мектебінің негізін қалаушы деп санайды. 1920-1960 жылдар аралығында бұл мектеп Солтүстік Америка психологиясына зор ықпал етті.

Бёрхус Ф. Скиннер

Бёрхус Ф. Скиннер (1904-1990) операнттық шарттауды дамытты, онда нақты мінез-құлықтар стимулдар нәтижесінде пайда болып, олардың жиілігін арттыра немесе азайта білді. 1920 жылдарға қарай Джон Б. Уотсонның идеялары психология әлемінде кең танылып, ықпалды болды, ал басқа мінез-құлықшылар классикалық шарттауды зерттеді. Скиннер осы мінез-құлықшылардың бірі болды. Оның пікірінше, мінез-құлықты түсіну үшін әрекеттің себептері мен салдарына назар аудару қажет. Ол мұны операнттық шарттау деп атады. Скиннер операнттық шарттаудың әкесі деп есептеледі, бірақ оның теориясы Эдвард Торндайк ұсынған еңбектерге негізделген.

Жан Пиаже

Жан Пиаже балалардың айналасындағы әлемді қалай түсінетінін және оның ақыл-ойына негізделген моделін қалай құрайтынын сипаттайтын когнитивтік даму теориясымен танымал. Оның теориясы маңызды, себебі ол интеллектінің тұрақты қасиет екендігі туралы идеямен келіспеген алғашқы теориялардың бірі. Оның теориясы когнитивтік дамуды биологиялық жетілу және адамның айналасындағы ортамен өзара әрекеттесуі нәтижесінде болатын процесс ретінде қарастырады. Пиаже баланың білімін IQ көрсеткіші сияқты өлшегісі келмеді, керісінше, балалардың негізгі ұғымдарды қалай түсінетініне назар аударды. Пиаже теориясының төрт кезеңі бар: сенсомоторлық кезең – туғаннан 18–24 айға дейін; операцияға дейінгі кезең – 18–24 айлық сәбилерден 7 жасқа дейінгі ерте балалық шақ; нақты операциялық кезең – 7-ден 12 жасқа дейін; және формальды операциялық кезең – жасөспірімдік шақтан ересектікке дейін. Пиаже теориясына дейін балалар ересектерге қарағанда жай ғана нашар ойлайды деп есептелген, бірақ оның теориясы және кезеңдері балалардың ересектерден әлдеқайда өзгеше ойлайтынын көрсетуге көмектесті.

Лев Выготский

Лев Выготский әлеуметтік даму теориясы деп аталатын танымдық даму теориясымен танымал. Выготский өзінің танымдық даму теориясын Жан Пиаже өзінің теориясын дамытып жатқан шақта дамытып отырды. Выготский әлеуметтік өзара әрекеттесу танымдық дамуда маңызды рөл атқарады деп сенді. Ол мәдениетке және оның танымдық дамуға тигізетін әсеріне ерекше мән береді. Сондай-ақ, ересектердің балалардың танымдық дамуындағы маңыздылығын да мойындайды. Выготский дамуды әлеуметтік және мәдени контекстке сілтеме жасамай түсіну мүмкін емес дейді. Выготский оқу баланың мінез-құлқын үлгі ететін немесе орындау үшін нұсқау беретін, көбінесе ата-анасы немесе мұғалімі сияқты біреумен шеберлікпен өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асады деп санады. Бала берілген нұсқауларды немесе әрекеттерді түсінуге тырысады, содан кейін ақпаратты сақтап, оны болашақтағы өзінің іс-әрекеттерін басқару үшін пайдаланады. Пиаже теориясы баланың дамуы оның білімін игеруінен кейін жүзеге асуы керек дейді, ал Выготский осымен келіспейді. Ол әлеуметтік оқу дамудан бұрын болады деп сенді.

Оқудың психологиясы теориялары

Оқу теориялары – оқу процестерін жақсырақ түсіну және түсіндіруге бағытталған әрекеттер. Оқуды түсіндіретін бірнеше түрлі теориялар бар.

Нейробиологиялық ғылым

Оқудың нейробиологиясы орталық жүйке жүйесі, оқу және мінез-құлық арасындағы қарым-қатынастарға назар аударады. Бұл нейрондар өзара байланысып, байланыстарды түзетін болады, сондай-ақ, адамның танымдық қабілетін қалыптастыру үшін консолидация деп аталады. Сондықтан, нейробиологиялық тұрғыдан алғанда, оқыту – бұл нейрондық желілердің ақпаратты пайдалану және қабылдау арқылы қалай өзгеретінін қарастырады. Оқумен байланысты психологиялық компонент – мотивацияның да нейробиологиялық түсіндірмесі бар. Жалпы, ми сыйлықтар мен ләззатқа байланысты нәтижелерге бейім. Шын мәнінде, ол адамның мотивациясын арттыратын табиғи эйфорияны тудыратын белгілі бір химиялық заттар мен опиаттарды бөліп шығарады. Бұл теорияға сәйкес, мінез-құлықтың салдары болашақ мінез-құлықты анықтайды. Мінез-құлықтың оң салдары, демек, нығайту, сәйкес мінез-құлықты күшейтеді. Ал жазалау салдары мінез-құлықты азайтады. Мысалы, оқу тек қана бақылау арқылы жүзеге асуы мүмкін, онда адам нақты идеяларды іске асырмастан ұғым туралы білім алады немесе ереже, көзқарас, сенімді түсінеді. Бірде-бір ақпаратты өңдеу теориясы болмаса да, ақпаратты өңдеу теориясының бірнеше теорияларын жіктеуге болады. Бұл туралы ақпарат сезім мүшелері арқылы жиналады. Бұл ақпарат сіздің ЖҚЖ, яғни жұмыс жадына (ЖЖ) енгізіледі. ЖҚЖ-дан бұл ақпараттың бір бөлігі қайталанып, ақырында ҰҚЖ-ға кодталады, содан кейін ол тұрақты сақталады. Бұл теориялардың тамыры гештальт психологиясына жетеді, бірақ олардың көпшілігі технологияның, нейробиологияның және коммуникацияның дамуына ықпал етті. Конструктивистер білімнің іштен туатынын сендіреді және бұрыннан бар ғылыми білімді табу идеясын жоққа шығарады. Осыны ескере отырып, конструктивистер оқытуды жаңа білімді түсінуге оқушыларды итермелейтіндей етіп құру қажет деп санайды. Сенсомоторлық кезең, туғаннан шамамен 2 жасқа дейін, балалар өздерінің әлемін түсіну үшін спонтанды түрде әрекет ететін кезең. Бұл әрекеттердің көпшілігі сезімдік сипатта (мысалы, ұстау) және қазіргі әрекетке байланысты. Операциялық алдындағы кезең 2 мен 7 жас аралығында жүзеге асады және балалардың өткенді қысқаша ойға қоюға және болашақты елестетуге қабілетті болуымен сипатталады. Психолог Лев Выготскийдің жетекшілігімен әлеуметтік конструктивизм көбірек әлеуметтік-мәдени көзқарасқа ие. Бұл тәсіл әлеуметтік ортаның белгілі бір құралдар, мысалы, заттар, тіл және ұйымдар арқылы оқытуды жеңілдететінін көрсетеді. Осы құралдар арқылы адамдар әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы танымдық оқыту жүзеге асады және оларды өздеріне сіңіріп алады. Әлеуметтік конструктивизмнің маңызды тұжырымдамасы – жақын даму аймағы (ЖДА). ЖДА оқушының ортаның қолайлы жағдайында ала алатын оқу әлеуетін көрсетеді. Бұл модель мұғалім мен оқушының оқушының білімін арттыру үшін бірлесіп жұмыс істейтінін көрсетеді. Осының білім беру мысалдарына оқу-әдістемелік қолдау және шәкірттік жаттығулар жатады, онда білім беруші оқушының білімін арттыруға белсенді және жауапкершілікпен қатысады. Өзін-өзі бағалау теориясы да оқуда маңызды рөл атқарады, өйткені оқушылар мен жеке адамдар жоғары жетістіктерге жету туралы түсініктерін сақтауға деген ықыластарынан оқуға және жетістікке жетуге ынталанады. Адамдардың белгілі бір мінез-құлықты немесе нәтижені белгілі бір сипаттамаға қалай қабылдап, жатқызғанын талқылайтын атрибуция теориясы да мотивациямен және оқумен байланысты. Берни Вайнердің атрибуция моделі бойынша студенттер өздерінің оқу жетістіктерін күш-жігер, қабілет және сәттілікке негіздеп бағалайды. Адамның өз білімін бағалауы оның мотивация деңгейін анықтайды. Мотивацияның әртүрлі түрлері де рөл атқарады, әсіресе ішкі және сыртқы мотивация. Ішкі мотивация – адамның өзіне-өзі мақсат ретінде қатысатын мотивациясының табиғи түрі. Сыртқы мотивация, керісінше, сыртқы сыйлықтар немесе жазалар сияқты сыртқы мотивация болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, тапсырманы орындауға ынталандыру ішкі мотивацияны төмендетеді, өйткені бұл мінез-құлықты бақылауға ұқсас. Алайда, адамның іс-әрекетіне байланысты сыйақылар әлдеқайда тиімді, бұл адамның шеберлігін, ынтасын және өзін-өзі тиімділігін арттыруға көмектеседі.