Анархия, Мемлекет және Ұтопия

Кіріспе

1974 жылы Роберт Нозиктің кітабы

«Анархия, мемлекет және утопия» – американдық саяси философ Роберт Нозиктің 1974 жылғы кітабы. Ол 1975 жылы «Философия және дін» санатында АҚШ Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды, 11 тілге аударылды және Ұлыбританияның Times әдеби қосымшасы оны «Соғыстан кейінгі ең ықпалды 100 кітаптың» бірі деп атады (1945–1995). Джон Роулздың 1971 жылғы «Әділет теориясы» еңбегіне қарсы және Майкл Уолзермен пікірсайыс кезінде Нозик «күш қолдану, ұрлық, алаяқтық, келісімшарттарды орындау және т.б. сияқты тар функциялармен шектелген» минималды мемлекеттің жақтауын келтіреді. Нозиктің пікірінше, мемлекет осы міндеттерден артық жауапкершілік алса, адам құқықтары бұзылады. Минималды мемлекет идеясын қолдау мақсатында Нозик минималистік мемлекеттің Локк бойынша табиғи жағдайдан қалай туындайтынын және осы минималды шектен асып түсетін мемлекеттік биліктің кеңеюінің негіссіз екенін көрсететін аргумент ұсынады.

Қорытынды

Нозиктің адамдарды өздері үшін мақсат ретінде қарастыратын және тауарлардың қайта бөлінуін тек ерікті келісімге негізделген жағдайда ғана ақтаушы құқық теориясы – «Анархия, мемлекет және утопия» еңбегінің маңызды бір бөлігі. Оған Джон Локк, Иммануил Кант және Фридрих Хайек әсер еткен. Кітапта анархиялық либертариандық көзқарасты, анархокапитализм сияқты радикалды идеяларға қарсы күшті қорғау ұсынылады (онда мемлекет болмайды және жеке тұлғалар барлық әлеуметтік қызметтер үшін жеке компаниялармен шарт жасайды). Нозик анархокапитализмнің өзінің зорлық-зомбылыққа қарсы принциптерін бұзбастан, біртіндеп жеке қорғау және сот жүйесіндегі басымдыққа ие агенттіктің пайда болуы арқылы минималистік мемлекетке айналуы мүмкін екенін дәлелдейді. Бұл барлық тараптар үшін тиімді, себебі басқа агенттіктер көпшілікке қызмет көрсету артықшылығына ие агенттікпен бәсекелесе алмайды. Демек, анархокапитализм теориясы дұрыс болған жағдайда да, ол өзінің құқығындағы «мемлекет» болып табылатын жеке қорғау агенттігіне әкеледі. Осылайша, минималистік мемлекет құрылғанға дейін анархокапитализм тек шектеулі уақытқа ғана өмір сүруі мүмкін.

Философиялық қызмет

"Анархия, мемлекет және утопия" кітабының алғы сөзінде "философиялық еңбекті ұсынудың қалыпты жолы" туралы бір бөлім бар, яғни оны өз тақырыбы бойынша соңғы, толық пікір ретінде көрсету. Нозик философтардың одан да қарапайым болғанына және өз еңбектерінің кемшіліктерін білгеніне сенді. Бірақ, философиялық қызметтің бір түрі бар, ол "кейбір белгілі пішіннің шектеріне нәрселерді тығып-сығып, итеру сияқты сезіледі". Дөңгелектерді жасырады немесе олардың себебін ешкім байқамауы үшін алысқа лақтырады. Содан кейін "бірден барлығын жақсы көрінетін бұрыштан қарап, бірдеңе тым анық көрінбей тұрып, жылдам суретке түсіріңіз". Қараңғы бөлмеде түзетулер жасағаннан кейін, "[барлық нәрсе қалай екенін дәл көрсету үшін фотосуретті жариялап, ештеңенің басқа пішінге дұрыс сыймайтынын атап өту ғана қалады]". Демек, Нозиктың еңбегі осы қызмет түрінен қалай өзгеше? Ол өзінің айтқаны дұрыс деп сенді, бірақ ол дөңгелектерді жасырмайды: "күмәндер, алаңдаушылықтар мен белгісіздіктер, сондай-ақ сенімдер, нанымы мен аргументтер".

Неге табиғат жағдайы теориясы?

Бұл тарауда Нозик табиғаттың Локк тұжырымдамасына сәйкес жағдайын зерттеудің неге пайдалы екенін түсіндіруге тырысады, осы арқылы мемлекеттің қажеттілігін анықтауға болады. Егер анархиялық қоғамның мемлекеттен нашар екенін көрсету мүмкін болса, онда оны нашарлықтың аз баламасы ретінде таңдау керек. Оның пікірінше, оларды сенімді түрде салыстыру үшін, сол қоғамды өте пессимистік немесе өте оптимистік көзқараспен қарастырмау керек. Оның орнына, біреу:

Нозик жоспарлап отыр, біріншіден, мұндай саяси емес қоғамда моральдық тұрғыдан рұқсат етілген және рұқсат етілмеген әрекеттерді, сондай-ақ кейбір адамдардың осы шектеулерді бұзуы мемлекеттің қалай пайда болатынын сипаттау. Егер мұндай жағдай орын алса, онда оны түсіндіруге болады, тіпті егер мемлекет нақты осылай дамымаса да. Ол, мүмкін, ең маңызды тұсы (1-тарауда, «Табиғат жағдайы теориясы неге?» деген сұраққа жауап беруде) Локк тұжырымдамасына сәйкес табиғат жағдайынан туындаған «көрінбейтін қол» түсінігінің беткейлігін атап көрсетеді, онда жеке құқықтар бар, бірақ оларды іске асыру және сот арқылы шешуге мемлекет жоқ. Бұл оның саяси саланың «негізгі түсіндірмесі» болып саналғанымен, саяси емес нәрселер арқылы саясины түсіндіруге қатысты, ол кейінгі «генеалогиялық» мақсатына (Рационалдылықтың табиғаты және әсіресе Өзгермейтін нәрселерде) қарағанда терең емес, ол саяси және моральдық жағдайларды пайдалы ынтымақтастық тәжірибелеріне сілтеме арқылы түсіндіреді, олардың тамырлары аңшы-жинаушы ата-бабаларымызға және одан да ертерек кездерге жетеді. Генеалогия Нозикке «Анархия, мемлекет және утопия» еңбегінде тек болжам ретінде қарастырылған жеке құқықтың негізгі мәртебесін түсіндіруге мүмкіндік береді. Оның түсіндіруіне шығармашылықтың әсері болмады.

Табиғат жағдайы

Нозик бұл тарауды Локк табиғатының кейбір ерекшеліктерін қорытындылаумен бастайды. Маңыздысы, әр адам басқа адам өзінің құқығын бұзғанда, өтемақы алуға құқылы. Қылмыскерді жазалау да қабылданды, бірақ ол (немесе басқалар) оны қайта жасаудан тоқтатылатын жағдайда ғана. Локк өзі мойындағандай, бұл бірнеше мәселелерді тудырады, ал Нозик оларды ерікті келісімдер арқылы шешуге болатынын қарастыруға тырысады. Локк табиғатының "қиындықтарына" рационалды жауап – өзара қорғану қауымдастықтарын құру, онда әрбір мүшеге кез келген мүше шақыруына жауап беруге міндеттілік туады. Барлығының әрдайым дайын болуы және қауымдастық мүшелерінің "қатыгез немесе параноидтық" болуы ыңғайсыздық тудырады. Тағы бір маңызды қиындық – бір қауымдастықтың екі мүшесі арасындағы дау. Бұл мәселені шешуге қарапайым ережелер бар (мысалы, араласпау саясаты), бірақ көптеген адамдар қайсысының талаптары дұрыс екенін анықтау үшін жүйе құруға тырысатын қауымдастықтарды артық көреді. Дегенмен, барлық адамның дайын болу қажеттілігі кейбір кәсіпкерлерді қорғау қызметтерін сату бизнесіне итереді (еңбек бөлінісі). Бұл ("нарық қысымы, масштабты экономика және рационалды жеке мүдделер арқылы") адамдарды белгілі бір аймақтағы ең күшті қауымдастыққа қосылуға немесе кейбір қауымдастықтардың ұқсас күшке ие болуына және осылайша дауларды шешу үшін судья немесе сот ретінде әрекет ететін үшінші тараппен келісу арқылы күресу шығындарынан аулақ болуына әкеледі. Бірақ барлық практикалық мағынада, екінші жағдай бір ғана қорғау қауымдастығының болуымен тең. Бұл "минималды мемлекетке өте ұқсас" нәрсе. Нозик Локк азаматтық қоғам мен ақшаны құру үшін әлеуметтік келісімшарттың қажеттігін ойлауының қате екенін айтады. Ол көзге көрінбейтін қол түсіндірмелерін ұсынады, яғни, жеке адамдар арасындағы ерікті келісімдер ешкім жоспарламаған сияқты көрінетін, бірақ іс жүзінде ешкім жасамайтын кең ауқымды үлгілерді құрайды. Бұл түсіндірмелер "түсіндірілген құбылыстарды құрайтын ұғымдарды азайту" мағынасында пайдалы. Ол осы уақытқа дейін мұндай "көрінбейтін қолдың" үстемдікке ие қауымдастыққа әкелетінін көрсетті, бірақ жеке адамдар өз құқықтарын әділ түрде қорғауға құқылы. Бірақ бұл қорғау агенттігі әлі мемлекет емес. Nozick тараудың соңында мемлекеттің анықтамасын берудегі кейбір мәселелерге тоқталады, бірақ былай дейді:

Nozick starts this chapter by summarizing some of the features of the Lockean state of nature. An important one is that every individual has a right to exact compensation by himself whenever another individual violates his rights. Punishing the offender is also acceptable, but only inasmuch as he (or others) will be prevented from doing that again. As Locke himself acknowledges, this raises several problems, and Nozick is going to try to see to what extent can they be solved by voluntary arrangements. A rational response to the "troubles" of a Lockean state of nature is the establishment of mutual protection associations, in which all will answer the call of any member. It is inconvenient that everyone is always on call, and that the associates can be called out by members who may be "cantankerous or paranoid". Another important inconvenience takes place when two members of the same association have a dispute. Although there are simple rules that could solve this problem (for instance, a policy of non intervention), most people will prefer associations that try to build systems to decide whose claims are correct. In any case, the problem of everybody being on call dictates that some entrepreneurs will go into the business of selling protective services (division of labor). This will lead ("through market pressures, economies of scale, and rational self interest") to either people joining the strongest association in a given area or that some associations will have similar power and hence will avoid the costs of fighting by agreeing to a third party that would act as a judge or court to solve the disputes. But for all practical purposes, this second case is equivalent to having just one protective association. And this is something "very much resembling a minimal state". Nozick judges that Locke was wrong to imagine a social contract as necessary to establish civil society and money. He prefers invisible hand explanations, that is to say, that voluntary agreements between individuals create far reaching patterns that look like they were designed when in fact nobody did. These explanations are useful in the sense that they "minimize the use of notions constituting the phenomena to be explained". So far he has shown that such an "invisible hand" would lead to a dominant association, but individuals may still justly enforce their own rights. But this protective agency is not yet a state. At the end of the chapter Nozick points out some of the problems of defining what a state is, but he says:

Қазіргі кездегі қорғау агенттіктері мұндай жариялау жасамайды. Сонымен қатар, ол барлық клиенттерге бірдей қорғау деңгейін ұсынбайды (олар әртүрлі деңгейдегі сақтандыруды сатып ала алады), ал қызметті сатып алмайтын жеке тұлғалар ("тәуелсіздер") ешқандай қорғау алмайды (қосымша әсерлерін ескермегенде). Бұл біздің мемлекеттермен байланысты тәжірибемізге қайшы келеді, өйткені тіпті туристер де қорғау алады. Сондықтан, үстем қорғау агенттігі күш қолдануда монополияға ие емес және өз аумағындағы барлық адамдарды қорғамайды.

Мемлекет тарапынан келтірілген дәлелге қатысты қосымша ойлар

Алдын ала шабуыл туралы талқылау Нозикті өзінен-өзі бұрыс емес әрекеттерді тыйым салудан шығаратын қағидаға жеткізеді, тіпті егер осы әрекеттер кейін қылмыс жасау мүмкіндігін арттырса да. Бұл оған қорғау агенттігінің сенімсіз немесе әділетсіз деп санайтын процедураларға тыйым салуы мен басқа агенттікке қосылуға тыйым салу сияқты, шамадан тыс кетуі мүмкін басқа тыйымдар арасындағы маңызды айырмашылықты көрсетеді. Нозиктің қағидасы басқаларға мұндай іс-әрекеттер жасауға тыйым салмайды.

Тарату әділдігі

Нозиктің Роулстың әділдік теориясы туралы талқылауы либертариандық пен либерализм арасындағы маңызды диалогты тудырды. Ол «әркімнің өзі таңдағаннан, әркімге өзі таңдағаннан» деген құқықтық теорияны ұсынады. Ол (1) мүлікті игерудегі әділдік теориясын; (2) егер (1) бұзылса, түзетудегі әділдік (бұл түзету қайта бөлу шараларын қажет етуі мүмкін); (3) мүліктің болуындағы әділдік және (4) мүлікті берудегі әділдік принциптерін қамтиды. Мүлікті игерудегі әділдік болған жағдайда, мүліктің болуына құқық (3) және (4) принциптерінің қайталап қолданылуының нәтижесі болады. Нозиктің құқықтық теориясы – үлгісіз тарихи принцип. Бөлшектеп берудегі әділдіктің барлық басқа принциптері (эгалитаризм, утилитаризм) – әділдіктің үлгілік принциптері болып табылады. Мұндай принциптер «әрқайсысына сәйкес…» деген формада көрінеді. Нозиктің әйгілі Уилт Чемберленге қатысты аргументі – үлгілік бөлу принциптерінің еркіндікпен қақтығысатынын көрсетуге бағытталған әрекет. Ол бізден қоғамдағы бастапқы бөлу, D1, біздің таңдаған үлгілік принципке, мысалы, Роулстың айырмашылық принципіне сәйкес келетінін болжауды сұрайды. Уилт Чемберлен – бұл қоғамда өте танымал баскетболшы, және Нозик 1 миллион адам Чемберленге баскетбол ойнағанын көру үшін әрқайсысы 25 центтен беруге дайын деп санайды (басқа операциялар болмайды деп есептейміз). Чемберленнің енді 250 000 доллары бар, бұл қоғамдағы басқа адамдардан әлдеқайда көп. Қоғамдағы жаңа бөлу, оны D2 деп атайық, енді D1 бөлуді реттеген үлгіге сәйкес келмейді. Дегенмен Нозик D2 әділ деп санайды. Егер әрбір адам D1 үлесінің бір бөлігін баскетболшымен еркін алмасса және D1 әділ бөлу болса (D1 әділ екенін білеміз, өйткені ол бөлудің таңдалған үлгілік принципіне сәйкес келеді), D2 қалай әділ бола алмайды? Осылайша Нозик Вилт Чемберленнің мысалы әділ бөлудің ешқандай үлгілік принципі еркіндікпен үйлесімді бола алмайтынын көрсетеді деп мәлімдейді. Үлгіні сақтау үшін, D1 бөлуін ұйымдастырған жүйеге мемлекет адамдардың D1 үлесін еркін алмасуына үнемі араласуы керек, өйткені D1 үлесін кез келген алмасу бастапқыда оны ұйымдастырған үлгіні бұзуды білдіреді. Нозик салық салуды мәжбүрлі еңбекпен салыстырады, оқырманнан кино билетін алу үшін ұзақ жұмыс істейтін адамды және бос уақытын пайдаланатын адамды (мысалы, күн батуын тамашалау) елестетуді сұрайды. Нозик екінші адамның бос уақытын тартып алу (ол мәжбүрлі еңбек болар еді) пен бірінші адамның мүлкін тартып алу арасында қандай айырмашылық бар деп сұрайды? «Принцип бойынша ешқандай айырмашылық жоқ болуы мүмкін», - деп қорытындылайды Нозик және бұл аргументті еңбекке ғана емес, басқа да көздерге салық салуға да қолдануға болатынын атап өтеді. «Тәртіптік жағдай және үлестіруші әділдіктің көптеген үлгілік принциптері басқалардың адамдарға және олардың іс-әрекеттеріне және еңбегіне (ішінара) меншік құқығын орнатады. Бұл принциптер классикалық либералдардың өзін-өзі иелену туралы түсінігінен басқа адамдардың (ішінара) меншік құқығы туралы түсінікке өтуді қамтиды». Содан кейін Нозик Локктың мүлікті игеру теориясын қысқаша қарастырады. Кейбір алдын ала қарсылықтарды қарастырғаннан кейін, ол Локктың «жеткілікті және жақсы» деген ережесін жетілдіре отырып, құқықтық теорияның құрылымына «қосымша күрделілік» қосады. Нозик «Локктық шарт» деп аталады, ол басқалардың жағдайын нашарлатып, мүлікті игеруге тыйым салады. Мысалы, шөлдегі жалғыз су көзін иеленіп, монополиялық бағаларды белгілеу заңдылыққа қайшы келеді. Бірақ оның тарихи принципті қолдауына сәйкес, бұл аргумент аурудың емі бар дәрі-дәрмекті тауып, оны кез келген бағаға сататын медициналық зерттеушіге қолданылмайды. Сонымен қатар Нозик басқаларға ортақ жеткілікті және бірдей игілік болмаған кезде мүлікті игерудің заңсыздықтарын түзетуге қатысты ешқандай құралдар мен теорияларды ұсынбайды.

Nozick's discussion of Rawls's theory of justice raised a prominent dialogue between libertarianism and liberalism. He sketches an entitlement theory, which states, "From each as they choose, to each as they are chosen". It comprises a theory of (1) justice in acquisition; (2) justice in rectification if (1) is violated (rectification which might require apparently redistributive measures); (3) justice in holdings, and (4) justice in transfer. Assuming justice in acquisition, entitlement to holdings is a function of repeated applications of (3) and (4). Nozick's entitlement theory is a non patterned historical principle. Almost all other principles of distributive justice (egalitarianism, utilitarianism) are patterned principles of justice. Such principles follow the form, "to each according to "

Nozick's famous Wilt Chamberlain argument is an attempt to show that patterned principles of just distribution are incompatible with liberty. He asks us to assume that the original distribution in society, D1, is ordered by our choice of patterned principle, for instance Rawls's Difference Principle. Wilt Chamberlain is an extremely popular basketball player in this society, and Nozick further assumes 1 million people are willing to freely give Chamberlain 25 cents each to watch him play basketball over the course of a season (we assume no other transactions occur). Chamberlain now has $250,000, a much larger sum than any of the other people in the society. This new distribution in society, call it D2, obviously is no longer ordered by our favored pattern that ordered D1. However Nozick argues that D2 is just. For if each agent freely exchanges some of his D1 share with the basketball player and D1 was a just distribution (we know D1 was just, because it was ordered according to the favored patterned principle of distribution), how can D2 fail to be a just distribution? Thus Nozick argues that what the Wilt Chamberlain example shows is that no patterned principle of just distribution will be compatible with liberty. In order to preserve the pattern, which arranged D1, the state will have to continually interfere with people's ability to freely exchange their D1 shares, for any exchange of D1 shares explicitly involves violating the pattern that originally ordered it. Nozick analogizes taxation with forced labor, asking the reader to imagine a man who works longer to gain income to buy a movie ticket and a man who spends his extra time on leisure (for instance, watching the sunset). What, Nozick asks, is the difference between seizing the second man's leisure (which would be forced labor) and seizing the first man's goods? "Perhaps there is no difference in principle," Nozick concludes, and notes that the argument could be extended to taxation on other sources besides labor. "End state and most patterned principles of distributive justice institute (partial) ownership by others of people and their actions and labor. These principles involve a shift from the classical liberals' notion of self ownership to a notion of (partial) property rights in other people." Nozick then briefly considers Locke's theory of acquisition. After considering some preliminary objections, he "adds an additional bit of complexity" to the structure of the entitlement theory by refining Locke's proviso that "enough and as good" must be left in common for others by one's taking property in an unowned object. Nozick favors a "Lockean proviso" that forbids appropriation when the position of others is thereby worsened. For instance, appropriating the only water hole in a desert and charging monopoly prices would not be legitimate. But in line with his endorsement of the historical principle, this argument does not apply to the medical researcher who discovers a cure for a disease and sells for whatever price he will. Nor does Nozick provide any means or theory whereby abuses of appropriation—acquisition of property when there is not enough and as good in common for others—should be corrected.

Айырмашылық қағидасы

Нозик Джон Роулздың айырмашылық принципін оның кемтарларға әлеуметтік ынтымақтастықтан бас тарту қаупін тудыруы мүмкін деген негізбен сынап, Роулздың өзі кемтарларға әлеуметтік ынтымақтастық үшін жақсы жағдайдағылардың көмегі тиесілі деп есептейтінін айтады. Нозик сұрақ қояды: неге жақсы жағдайдағылар өздерінің теңсіздігіне және әлеуметтік ынтымақтастық үшін кемтарларға көмектесуге міндетті болуы керек, ал кемтарлар теңсіздікті қабылдап, жақсы жағдайдағыларға пайда әкелмеуі керек? Бұдан әрі, Роулздың моральдық тұрғыдан кездейсоқ табиғи қабілеттеріне қатысты идеясы сынға ұшырайды; Нозик жақсы жағдайдағылардың пайдаланатын табиғи артықшылықтары ешкімнің құқығын бұзбайтынын, демек, жақсы жағдайдағылардың оларға құқығы бар екенін мәлімдейді. Ол сондай-ақ Роулздың теңсіздікті кемтарларға көмектесуге бағыттау ұсынысының өзі моральдық тұрғыдан негізсіз екенін айтады.

Бастапқы орны

Нозиктің тарихи құқыққа қатысты пікірлері, бастапқы позицияны қабылдамауына себеп болады, себебі ол бастапқы позицияда адамдар нәтижені анықтау үшін соңғы күйге бағытталған қағиданы қолданады деп санайды. Ал ол, кез келген шешімнің тарихи тұрғыдан маңызды екенін нақты айтады (мысалы, жазалар мен айыптар тарихи мәліметтерді талап етеді).

Теңдік, қызғаныш, қанау, т.б.

Нозик мүмкіндіктер теңдігі, өмір және т.б. сияқты нәрселерге оң құқықтарды тағайындап, күшімен жүзеге асыратын теорияларға "басты қарсылықты" көтеріп, сынап жатыр. Ол: "Бұл 'құқықтар' заттардың, материалдардың және іс-әрекеттердің негізгі құрылымын талап етеді, ал 'басқа' адамдардың осыларға құқықтары мен иелену құқықтары болуы мүмкін", - деп жазады. Нозик "Марксистік қанаушылық – адамдардың экономиканы түсінбеуінен туындайтын қанаушылық" деген қорытындыға келеді.

Демоксис

Демоктезис – демократияның, жалпы алғанда либертариандыққа және әсіресе құқықтар теориясына қарама-қайшы келетіндігін көрсетуге арналған ой эксперименті. Көп ақша табуға құмар адамдар «өздерін корпорация ретінде тіркеп, өз үлестерін сату арқылы қаржы жинау идеясына келуі мүмкін». Олар, мысалы, қандай мамандық иеленетіні сияқты құқықтарды да бөліп береді. Мүмкін, ешкім өзін толық құлдыққа сатпаса да, ерікті айырбастар арқылы біреудің екінші біреуге «көп деңгейде басып тартуы» мүмкін. Бұл шыдай алмайтын жағдай, акцияның әрқайсысы үшін белгілі бір шектен артық акцияға иелік ете алмайтын жаңа корпоративтік шарттарды жасау арқылы болдырмайды. Процесс жалғасқан сайын, әркім өзінің құқықтарының бір бөлігін сақтап, «қалаған жағдайда акционерлер жиналысына қатысу үшін бір үлеске ие болады». Мұндай жиналыстарға қатысудың қиындығы акционерлер өкілі деген жеке мамандыққа алып келеді. Акциялар соншалықты тараған, әркім дерлік басқалар туралы шешім қабылдайды. Жүйе әлі де ауыр, сондықтан акцияларды сатып алу және сату үшін «үлкен біріктіру конвенциясы» шақырылады, және «үш күндік (көріп тұрсың!)» процестен кейін әр адам басқа әр адамға, өзіне де қоса, әр құқықта дәл бір үлеске ие болады. Енді барлығы үшін бір шешім қабылданатын бір ғана жиналыс болуы мүмкін. Қатысушылардың саны тым көп және ол жалықтырады, сондықтан кем дегенде 100 000 дауыс беруге құқығы барлар ғана акционерлердің бас жиналысына қатыса алады деп шешім қабылданады. және т.б. Олардың әлеуметтік теоретиктері бұл жүйені демократия деп атайды (грек тілінен δῆμος – «халық» және κτῆσις – «меншік» сөздерінен), «халықтың, халық үшін және халықпен жасалған меншік» деп жариялайды және оны әлеуметтік өмірдің ең жоғары формасы деп санайды, оның Жер бетінен жойылуына рұқсат етілмеуі керек. Осы «ерекше хикая» арқылы біз шын мәнінде қазіргі заманғы демократиялық мемлекетке жеттік.

Утопияның негізі

Нозиктің бірінші кітабының тақырыбында айтылған утопия – мета-утопия, ол әркімнің өзара қатысуынан пайда көретін әлемдерге ұмтылатын утопиялар арасындағы ерікті көші-қон үшін құрылған негіз. Бұл – Локктың «Түнгі күзетші мемлекеті» тұжырымын кеңейту. Мемлекет жеке тұлғаның құқықтарын қорғайды және келісімшарттар мен нарықтық операциялардың ерікті негізде жүзеге асытылуын қадағалайды. Мета-утопиялық құрылым осы «түнгі күзетші» функциясының шабыттандыратын және құнды екенін көрсетеді. Екеуі де Анархия, Мемлекет және Утопия еңбектеріндегі атомдық саналы агенттер үшін мүмкін болатын жалғыз әлеуметтік байланыс формасын қамтиды – өзара тиімділікке негізделген толық ерікті бірлестіктер. Бұл идея Нозик ой-өрісіне терең ықпал еткен. Тіпті соңғы кітабында, «Invariances» еңбегінде де ол этиканың өзара тиімділік принципіне басымдық беруді жалғастырады. Бұл мәжбүрлі түрде орындалатын аспект ойын теориясы тұрғысынан қарағанда, «бос ядроға» ие болуы керек: ойынның ядросы – топқа тиімді төлемдердің барлық векторы, онда топтың ешбір кіші тобы өзгелермен ынтымақтаспай, өздігінен жақсы нәтижеге жете алмайды. Нозик мета-утопиясындағы әлемдердің ядросы бос. Утопиялық әлемнің ешбір кіші тобы өздерінің кішірек әлеміне көшіп кету арқылы жағдайын жақсарта алмайды. Этиканың негізгі міндеті – осы өзара тиімді ынтымақтастықтың бос ядроларын құру және тұрақтандыру болып табылады. Оның пікірінше, біз «кеңейтілген ядроларға» қолайлы жағдайларда өмір сүруімізге бақыттымыз, соның арқасында жаулап алу, құлдық және қарақшылық азайды, «негізгі ережеге жатпайтын векторларды кіші топтарға енгізу де аз». Жоғары моральдық мақсаттар да бар, бірақ олар өзара тиімді ынтымақтастыққа тәуелді (бұл «The Examined Life» кітабының «Қараңғылық және жарық» тарауында сипатталған). Нозик утопиясында егер адамдар қоғамға наразы болса, олар өздерінің қауымдастығын құру үшін кетіп қалуға құқылы, бірақ ол адамның кетуіне немесе еркін қозғалуына кедергі келтіретін факторлар болуы мүмкін екенін ескермейді. Томас Погге әлеуметтік жағдайларға байланысты емес факторлар адамдардың таңдауларын шектеуі мүмкін екенін айтады. Нозик сау адамдардың мүмкіндігі шектеулі адамдарды қолдауы олардың бостандығын шектейді дейді, бірақ Погге бұл теңсіздікке алып келеді деп санайды. Бұл теңсіздік Нозик енгізген негізгі қағидаларға сүйенген қозғалысты шектейді, бұл феодализм мен құлдыққа әкелуі мүмкін, ал мұндай қоғамды Нозик өзі қабылдамайды. Дэвид Шефер Нозик өзінің адамның өзін құлдыққа сата алатынын айтқанын атап көрсетеді, бұл адамның қозғалысын және таңдауларын шектейтін, құрылған негізгі қағиданы бұзумен тең.

The utopia mentioned in the title of Nozick's first book is a meta utopia, a framework for voluntary migration between utopias tending towards worlds in which everybody benefits from everybody else's presence. This is meant to be the Lockean "night watchman state" writ large. The state protects individual rights and makes sure that contracts and other market transactions are voluntary. The meta utopian framework reveals what is inspiring and noble in this night watchman function. They both contain the only form of social union that is possible for the atomistic rational agents of Anarchy, State, and Utopia, fully voluntary associations of mutual benefit. The influence of this idea on Nozick's thinking is profound. Even in his last book, Invariances, he is still concerned to give priority to the mutual benefit aspect of ethics. This coercively enforceable aspect ideally has an empty core in the game theorists' sense: the core of a game is all of those payoff vectors to the group wherein no subgroup can do better for itself acting on its own, without cooperating with others not in the subgroup. The worlds in Nozick's meta utopia have empty cores. No subgroup of a utopian world is better off to emigrate to its own smaller world. The function of ethics is fundamentally to create and stabilize such empty cores of mutually beneficial cooperation. His view is that we are fortunate to live under conditions that favor "more extensive cores", and less conquest, slavery, and pillaging, "less imposition of noncore vectors upon subgroups." Higher moral goals are real enough, but they are parasitic (as described in The Examined Life, the chapter "Darkness and Light") upon mutually beneficial cooperation. In Nozick's utopia if people are not happy with the society they are in they can leave and start their own community, but he fails to consider that there might be things that prevent a person from leaving or moving about freely. Thomas Pogge states that items that are not socially induced can restrict people's options. Nozick states that for the healthy to have to support the handicapped imposes on their freedom, but Pogge argues that it introduces an inequality. This inequality restricts movement based on the ground rules Nozick has implemented, which could lead to feudalism and slavery, a society which Nozick himself would reject. David Schaefer notes that Nozick himself claims that a person could sell himself into slavery, which would break the very ground rule that was created, restricting the movement and choices that a person could make.

Жануарлардың құқықтары мен утилитаризм

Nozick 3-тарауда жануарлардың да құқықтары бар ма, әлде оларды пайдалануға болады ма, және жануарлардың түрі осыны қаншалықты дәрежеде жасауға болатыны туралы бірдеңе айта ала ма деп талқылайды. Ол сондай-ақ "жануарлар үшін утилитаризм, адамдар үшін кантиандық" деген ұсынысты талдап, оны қабылдамайды, былай дейді: "Тіпті жануарлар үшін де утилитаризм толық картинаны бермейді, бірақ туындайтын көптеген сұрақтар бізді қынжылдырады". Осы жерде Нозик этикалық вегетариандыққа қолдау білдіріп былай дейді: "Менің пікімімше, бүгінгі американдықтар жануарларды жеуден алатын артық пайда оны ақтамайды. Сондықтан біз олай істемеуіміз керек". Философ Джош Милберн Нозиктің еңбектері жануарлар этикасы және либертариандық туралы әдебиеттерде көңілден тыс қалғанын айтады.