Кіріспе
Квебек федерализмі (фр. Fédéralisme au Québec) Канаданың федералдық одағына қатысты конфедерацияны қолдаумен байланысты: яғни, Канада үкіметінің принциптеріне және/немесе саяси жүйесіне қолдау көрсету (статус-кво). Бұл мәселе Квебектің Канада құрамында қалуы және Квебек тәуелсіздігін жақтаушылардың ұмтылыстарына қарсылық таныту тұжырымдары төңірегінде айналады. Тәуелсіздік туралы пікірталас барысында квебектік ұлттық сезім федералистік және тәуелсіздік таңдаулары арасында ауытқып келді, көптеген квебектік националистері Канада федерациясының бір бөлігі болуға ынта білдірді, бірақ үкіметтік құрылымы одан да орталықтанған болуын қалайды. Квебектегі ағылшын және басқа тілдерде сөйлейтін халық Квебектің бөлінуіне басым көпшілікпен қарсы шықты. Тәуелсіздікті қолдаушылар Квебектің бірегей тарихы, ортақ тілі және ортақ мәдени мұрасы бар ұлт екеніне сендіреді. Тәуелсіздікке қарсылар бұл идеяны саяси, қаржылық, жеке және экономикалық байланыстардың нәтижесінде қауіпті деп санайды. Кейбіреулер бұл қажетсіз деп есептейді, себебі Канаданың көпмәдениетті және екі тілді ұлттық ерекшелігі, сондай-ақ Квебектегі француз тілі мен мәдениетінің берік орны бар. Квебектік ұлтшылдығына қарсылар Квебектің этникалық тұрғыдан Канаданың қалған бөлігімен бірдей әртүрлі екенін, сондықтан түрлі этникалық және тілдік топтарға бөлінетінін немесе Қалған Канаданың (ROC) ортақ франкофондық мұрасын атап көрсетеді. Көптеген федералистер Канаданың мәдени және этникалық мағынада көптеген ұлттарды қамтитынына және Квебектің де Онтарио немесе Британдық Колумбия сияқты көптеген ұлттарға бөлінуі мүмкін екеніне сенеді. Канаданың Либералдық партиясы, Консервативтік партиясы, Жаңа демократиялық партиясы және Жасыл партиясы сияқты ірі федералды саяси партиялар Квебектің Канада құрамында қала беруімен статус-квоны сақтауды қолдайды. Квебек блогы – Төменгі палатада өкілдігі бар жалғыз тәуелсіздік жақтас федералды партия. Coalition Avenir Québec және Квебек Либералдық партиясы сияқты екі провинциялық саяси партия Квебектің Канададағы саяси мәртебесі туралы әртүрлі пікірлер білдіреді: біріншісі Квебекті Канаданың автономиялы провинциясы етуді қалайды, ал екіншісі, бұрынғы ұлттық партиясы сияқты, Квебектің Канада құрамында қала отырып, статус-квоны сақтауды қолдайды.
Federalism in Quebec (French: Fédéralisme au Québec) is concerned with the support of confederation in regards to the federal union of Canada: that is, support for the principles and/or political system of the government of Canada (status quo). This issue has been summarized as revolving around the concepts of Quebec remaining within Canada and opposition to the desires of Quebec sovereigntists. Throughout the sovereignty debate Quebec nationalist sentiment has swung between the federalist and sovereigntist options, with many Quebec nationalists willing to be a part of a Canadian federation with a more decentralized government. Quebecer anglophones and allophones have been overwhelmingly opposed to Quebec's secession. Supporters of independence point to their belief that Quebec is a nation due to its unique history, shared major language and common heritage. Opponents of sovereignty generally believe it to be a dangerous idea due to the political, financial, personal and economic ties between Quebecers and other Canadians. Some see it as being unnecessary due to Canada's multicultural and bilingual national character, as well as the strong status of the French language and culture in Quebec. Opponents to Québécois nationalism point to the fact that Quebec is just as ethnically diverse as the rest of Canada and therefore is divisible by different ethnic and language groups, or point to the shared Francophone heritage of the ROC (Rest of Canada). Many federalists believe that Canada comprises many nations in the cultural and ethnic, non political sense; and that Quebec can be divided into just as many nations as Ontario or British Columbia. Most major federal political parties, including the Liberal Party of Canada, the Conservative Party of Canada, the New Democratic Party and the Green Party of Canada support maintaining the status quo with Quebec remaining part of Canada. The Bloc Québécois is the sole sovereigntist federal party with seats in the House of Commons. Two provincial political parties, the Coalition Avenir Québec and the Quebec Liberal Party, support different ideas about Quebec's political status within Canada; the former wants to make Quebec an autonomous province within Canada, while the latter, like its former national parent party, supports maintaining the status quo with Quebec remaining part of Canada.
Тарихи контекст
Квебек провинциясының Канада Конфедерациясының құрамында қалуы керек деген идея әртүрлі тарихи және мәдени негіздемелерге негізделген, бұл негіздемелер негізінен 1867 жылғы Конфедерацияға дейінгі Канада мәдениетінің қалыптасуына байланысты. Канада тарихына федералистік көзқарас бойынша, Канада ұлтының өзі канадалық халықпен тығыз байланысты, империялық синтездің нәтижесі. Француз және британдық қоныс салушылардың отарлық дәуірдегі өміріне климат, география және қалыптасқан аборигендік қоғамдар сияқты жергілікті жағдайлар зор әсер еткен. Жаңа Францияның экономикалық жағдайы осыдан бұрын қалыптасқан қоғамдармен ынтымақтастық қарым-қатынасты талап етті, француздар бұған дайын болды және 1701 жылғы Монреальдегі Ұлы Бейбітшілікте 39-ға жуық тәуелсіз аборигендік ұлтты стратегиялық серіктестер және одақтастар ретінде мойындады. Бұл ерекше оқиға канадалық федерализмнің прототипін көрсетеді және кейінгі саяси дамулар үшін үлгі болып қызмет етеді. Жеті жылдық соғыстан кейін, жаңадан құрылған Квебек провинциясын басқарған британдық отарлық билік католик шіркеуі, француз азаматтық құқығы, иелік жүйесі және, ең бастысы, ертедегі тұрғындардың дәстүрлі аграрлық өмір салты мен тілдері сияқты көптеген әлеуметтік-мәдени институттарды өзгеріссіз қалдыруға шешім қабылдады. Осылайша, Канада британдық империяның мәдени үстемдігінен сақталды және ассимиляцияланбады. Британдықтар француз монархиясы мен элитасының Жаңа Францияны тез тастап кеткенін және империялық үстемдікке қарсы наразылықтың күшейіп бара жатқанын осы кезде түсінді. Ансиан Режим әкімшілігі Жеңіске дейін көп жылдар бұрын жаңа мәдениеттің қалыптасып келе жатқанын білген және экономикалық тұрғыдан тұрақсыз колонияға одан әрі араласпауға шешім қабылдады. Британдық басқару кезінде, Жоғарғы Канадаға, Маритимдерге және Шығыс Тауншиптерге лоялистердің көшіп келуі нәтижесінде жаңа капиталдың ағыны және жаңадан тәуелсіз және әскериленген Америка Құрама Штаттарының қатері колонияның айтарлықтай дамуына әкелді. Осы кезеңде Квебек және Монреаль жаңа колонияның экономикалық орталығына айналды және жаңа ұлттық үйдесстіктің жақтаушысы болды. 1837 жылғы көтерілістер кезінде Луи-Жозеф Папино, Вулфред Нельсон және Уильям Лайон Маккензи сияқты канадалық федералистер британдық отарлық үкіметпен басқа наразылықтардың арасында өкілдікті күшейту үшін күресті.
Идеологиялық салалар
Барлық жақтастарды атау үшін әдетте федералисттер деп айтылса да, екі негізгі бағытты ажыратуға болады.
Квебек ұлттық федерализмі мен автономизм
Федералистік Квебек ұлтшылдары Квебектің Канада құрамында қалуын қорғайды, сонымен бірге Квебекке Канада федерациясында кеңірек автономия мен ұлттық мойындауды қолдайды. Ұлттық бірлікке қатысты бұл көзқарас канадалық федерализмде ұзақ тарихқа ие, оның кейбір аспектілерін 19 ғасырдағы Жоғарғы және Төменгі Канаданы біріктіруге және кейіннен Конфедерация құруға қажет болған келісімдерге дейін табуға болады. Морис Дюплессис басшылығымен құрылған Ұлттық одақ (1930-1950 жылдар) Даниэль Джонсон аға басшылыққа келгенге дейін тәуелсіздікке тікелей шақырылмай, ұлтшылдық көзқарасты ұстанды. Лесаж бен Бурасса кезеңінде (1960-1990 жылдар) Квебек либералдық партиясы федералистік ұлтшылдықтың прогрессивті, солшыл бағытын ұсынды. Алайда, Мич көлі мен Шарлоттаун келісімдерінің сәтсіз аяқталуы және 1995 жылғы Квебек тәуелсіздігі туралы референдумнан кейін партия ресми ұлттық мойындау үшін нақты жоспар құраған жоқ, бірақ автономия мен өзін-өзі анықтауды қолдайтын көптеген ұстанымдарды қабылдады. Жақында Монреаль университетінің саяси философы Шарль Блаттберг Квебек ұлтшылдығын Канаданың көпұлтты сипатын мойындайтын жаңа федерализмге интеграциялауға бағытталған бірқатар аргументтер ұсынды. Бұрынғы PQ министрі Франсуа Лего басқаратын оңшыл орталық, автономистік және Квебек ұлтшылдығын қолдайтын Coalition Avenir Québec (CAQ) қазір тәуелсіздікке қарсы, бірақ жекеліктің мәдени ерекшеліктерін қорғайтын ұлтшылдық көзқарас ұстанады және Квебекке ішкі істерінде басты рөл беруді жақтайды. Оның алдыңғысы, Марио Дюмон басқаратын Action démocratique du Québec (ADQ), радикалды оңшыл және экономикалық либералдық партия, Квебек тәуелсіздігінен бас тартып, Квебекке Канада құрамында саяси автономия мәртебесін беруді ұсынды, бірақ Квебек ұлтшылдығын сақтап қалды. Соңғы кезде федералдық деңгейде Канаданың Жаңа демократиялық партиясы (NDP) Джек Лейтон мен Том Малкердің басшылығымен асимметриялық федерализм бағытына қадам жасады. Бұл "Анықтық туралы заңға" (Sherbrooke Declaration, NDP-ны Квебек либералдық партиясының ұстанымымен үйлестірген) қарсылық білдіруді және француз тілінің құқықтарын күшейтуді қамтыды. Канаданың Либералдық партиясының ішінде бұрынғы премьер-министр Пол Мартин де асимметриялық федерализмді қолдады, бірақ ол "Анықтық туралы заңды" қолдады. Дегенмен, федералдық либералдар көбінесе симметриялық федерализммен байланысты. Оң жақта бұрынғы Прогрессивті консервативтік партияның басшысы және премьер-министр Джо Кларк (ол да "Анықтық туралы заңға" қарсы болған) және қазіргі Канада консервативтік партиясының Квебек өкілдері Квебекке Канада құрамында кеңірек автономия беруді қолдады. Асимметриялық федерализмді жақтаған белгілі тұлғалар: Том Малкер, Джек Лейтон, Жан Шарест, Филипп Куиллар, Франсуа Лего, Пол Мартин, Джо Кларк, Роберт Бурасса, Брайан Малрони, Клод Райан және Жан Лесаж.
"Статус-кво" федерализмі
Қазіргі уақытта үкіметтік бақылау федералдық заң шығарушы орган мен Конституцияға сәйкес билігі бөлінген бірнеше заң шығарушы органдар арасында бөліседі. Статус-квоны қолдайтын федералистер немесе симметриялық федералистер Квебектің Канада құрамында қалуын қорғайды; алайда олар Оттава мен Квебек қаласы арасындағы биліктердің қазіргі бөлінісін және қолданыстағы Конституцияны қолдайды. Қазіргі Либералдық партияның басшысы және Канада Премьер-министрі Джастин Трюдо бір кезде Квебектің Конституцияға қол қоюы басымдыққа ие емес екенін айтты, бұл оны өзінің туған провинциясынан көптеген федералистермен келіспеушілікке түсірді. Канадалық федерализмнің бұл түрі Конституцияны қайта қарауға қатаң қарсы және салық салу, денсаулық сақтау және иммиграция сияқты салаларда провинциялық юрисдикцияның ортақ және ерекше сипатын қолдайды. Олар федералдық үкіметтің Квебек үкіметтерінің (федералистік және тәуелсіздікке ұмтылатындардың) өздерінің заңды юрисдикциясы деп санайтын салаларға кейде араласуын қорғайды. Жалпы алғанда, осы бағыттың федералистері Квебектің Канада ішінде "ұлт" немесе "ерекше қоғам" ретінде ресми түрде танылуына қарсы және Clarity Act (Христиан үкіметі ұсынған заңнама, федералдық үкіметке кез келген тәуелсіздік референдумы үшін өз қалауынша "нақты көпшілік" шегін белгілеу құқығын береді және одан кейін – Квебектің Либералдық партиясы бұған қарсы) қолдайды. Белгілі симметриялық федералистердің қатарында Пьер Трюдо, Жан Кретьен, Стефан Дион және Джастин Трюдо бар. Бұл қатаң, орталықтандырылған Канадалық федерализмнің бұл түрі көбінесе Канаданың Либералдық партиясымен және Пьер Трюдоның саяси дәстүрімен байланысты болғанымен, оның басқа партияларда да және саяси спектрдің әртүрлі бөліктерінде де жақтастары бар.
Квебектің Ұлттық Ассамблеясында өкілдік етеді
Квебек либералдық партиясы – 1970 жылдан бері егемендік ұстанымын қолдайтын PQ партиясымен кезекпен билікте болып келеді. Партия 1960 жылы Канада либералдық партиясынан тәуелсіздік алды. Он жылдар бойы ол саяси спектрдің барлық ағымындағы федералистер үшін кең платформа болып табылды. Ірі лидерлеріне Жан Лесаж, Клод Райан, Роберт Бурасса, Жан Шарест және Филипп Куйяр кіреді. Coalition Avenir Québec – Квебектегі қазіргі үкіметтік партия, бастапқыда PQ және Либералдық партия мүшелері құрған, Ұлттық мәселені еңсергісі келген CAQ партиясы қазір егемендікке ресми түрде қарсы, бірақ автономияның жоғары деңгейін қолдайды. Оның негізін қалаушысы Франсуа Лего – бұрынғы Parti Québécois мүшесі және бұрынғы егемендік жақтасы, ал партияның идеологиясы көбінесе экономикалық консерватизм мен Квебек автономиясын қолдайды. 2018 жылғы сайлауда оның партиясы көпшілік дауысқа ие болды.
Coalition Avenir Québec – Currently government party in Quebec, originally formed by members of the PQ and Liberal Party, wishing to move past the National Question, the CAQ is now officially opposed to sovereignty albeit it supports a significant degree of autonomy. Its founding leader François Legault is a former member of the Parti Québécois and former sovereigntist, and its ideology is generally speaking fiscally conservative and Quebec autonomist. In the 2018 election, his party won a majority.