«Адам және Супермен» пьесасы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

1903 жылы төрт актілі драма, Джордж Бернард Шоудың туындысы.

«Адам мен Супермен» – Джордж Бернард Шоудың 1903 жылы жазған төрт актілі драмасы. Бұл пьеса Шоуға Дон Хуан тақырыбында пьеса жазу туралы ұсыныс түскеннен кейін жазылған. «Адам мен Супермен» 1905 жылғы 21 мамырда Лондонның Корольдік соты театрындағы Сахналық қоғамның қойылымымен төрт актілі пьеса ретінде алғашқы рет көрсетілді, ал 23 мамырда Джон Юджин Ведренн мен Харли Гранвилл Баркердің қоюымен III акт ("Тозақтағы Дон Хуан") жоқ күйінде сахналанды. Драма 1907 жылғы 4 маусымда Корольдік сотында қойылған кезде үшінші актінің бір бөлігі, яғни «Тозақтағы Дон Хуан» (3-акт, 2-сахна) орындалды. Пьеса 1915 жылға дейін толыққанды қойылған жоқ, ол кезде Саяхатшы репертуарлық компания оны Эдинбургтегі Лицей театрында сахнаға қойды.

Қорытынды

Мистер Уайтфилд жақында қайтыс болды, және оның өсиеті бойынша қызы Энн екі адамның қамқорлығына қалдырылуы керек: Роубк Рамсден мен Джон Таннер. Рамсден, құрметті қарт кісі, революциялық идеяларды ұстанатын, сөзді шешен жас Джон Таннерге сенімсіздікпен қарайды. Шоудың сахналық көрсетімдерінде ол "өте еркін сөйлейтін, тынышсыз, қозғыш (мұрынының қысылуын және тынышсыз көк көздерін, жарты сантиметрдің отыз екінші бөлігінен ашық екенін байқаңыз), мүмкін, аздап естен таңған" деп сипатталған. Рамсденнің сөздеріне қарамастан, Энн Таннерді өзінің қамқоршысы ретінде қабылдайды, бірақ Таннер мүлдем осы лауазымды қаламайды. Ол сондай-ақ Таннердің революциялық нанымдарына өз ойларымен күреседі. Таннердің анархияға берілгендігіне қарамастан, ол Энннің тартымдылығына қарсы тұра алмайды, және ол оны күйерге көндіріп, оның табанды күйеушісі, Таннердің досы Октавиус Робинсоннан басымдық береді.

Таңбалар тізімі

Гектор Малоун аға, өмірі бойы еңбек етіп, қазір мақтан тұтатын жоғары әлеуметтік мәртебеге жеткен ақсақал. Энн Уайтфилд, жас, сымбатты, біршама жұмбақ әйел. Ол Дон Хуан мифіндегі Дона Ана кейіпкеріне сәйкес келеді (III актіде Шоудың режиссерлік нұсқауында Дона Ана де Улоа "осыншалықты әдемі, оның күңгірт сары сәулесі кенеттен жарқырағанда, оны Энн Уайтфилд деп жаңылысуға болады" делінеді). Генри Стракер, кокни акцентімен сөйлейтін шофер (Моцарт операсындағы Лепорелло рөлін бейнелейді). Дон Хуанның ұрпағы және Дон Хуан кейіпкерінің қазіргі заманғы көрінісі (III актіде Шоу Дон Хуанның Таннерге ұқсастығын атап өтеді: "Сонымен қатар, оның бетін қысқаша көтеріп қарағанда, қазір шляпасының қалқасымен жасырылған, Таннердің еске түсіретін бір жағы бар еді. Бірақ Таннердің шапшаң сенімсіздігі мен құлшынысы, қазіргі заманғы плутократтық еріншектігі жоқ, бірақ әлі де ұқсастық, тіпті бірлік сезіледі"). "Джон Таннер" есімі – Дон Хуанның толық аты, испанша "Хуан Тенорио" есімінің ағылшынша нұсқасы. Вайолет Робинсон, Октавиус Робинсонның қарындасы. Ол Гектор Малоун кішіге, жасырын түрде үйленген. Миссис Уайтфилд, Энннің анасы және марқұм мистер Уайтфилдтің жесірі. Сьюзан Рамсден, Роубок Рамсденнің бойжеткен қарындасы. Гектор Малоун кіші, Вайолет Робинсонға жасырын үйленген американдық джентльмен. Октавиус Робинсон, Энн Уайтфилдке ғашық, жағымды жас жігіт. Вайолет Робинсонның ағасы. Дон Хуан мифіндегі "Дон Оттавио" рөлін бейнелейді. Роубок Рамсден, қартайған азаматтық реформатор, марқұм мистер Уайтфилдтің досы. Дон Хуан мифіндегі мүсінге сәйкес келеді, ол өз кезегінде Дона Ананың әкесі, Дон Ганзалоның рухын көрсетеді (III актіде Шоу мүсін туралы былай деп жазады: "Оның дауысы, ерекше интонациядан басқа, Роубок Рамсденнің дауысына ұқсас"). Мендоза, Таннермен бірлесіп жұмыс істейтін анархист. Мендоза – "Серра лигасының президенті", өзін қарақшы және еврей деп таныстырады. Шоудың Дон Хуан мифінде бейнеленген Ібіліс туралы түсінігімен сәйкес келеді (Шоу ІІІ актіде "Ібіліс" туралы былай деп жазады: "Қызыл сәуле жарқырай бастайды; және оның ішінде Ібіліс көтеріледі, өте Мефистофельдік, Мендозаға ұқсамайды, бірақ одан кем қызықты емес").

Hector Malone, Sr., an elderly gentleman who has worked hard throughout his life to attain a high social status in which he now takes pride. Ann Whitefield, a young woman, graceful, somewhat enigmatic. She corresponds to the character Doña Ana in the Don Juan myth (in Act III, Shaw's stage direction refers to Doña Ana de Ulloa as "so handsome that in the radiance into which her dull yellow halo has suddenly lightened one might almost mistake her for Ann Whitefield"). Henry Straker, chauffeur with a cockney accent (representing Leporello from the Mozart opera). Allegedly the descendant of Don Juan, as well as the modern representation of the Don Juan character (in Act III, Shaw notes Don Juan's resemblance to Tanner: "Besides, in the brief lifting of his face, now hidden by his hat brim, there was a curious suggestion of Tanner. A more critical, fastidious, handsome face, paler and colder, without Tanner’s impetuous credulity and enthusiasm, and without a touch of his modern plutocratic vulgarity, but still a resemblance, even an identity"). The very name "John Tanner" is an anglicisation of the Spanish name "Juan Tenorio", which is the full name of Don Juan. Violet Robinson, sister of Octavius Robinson. She has been secretly married to Hector Malone, Jr.
Mrs. Whitefield, mother of Ann, and widow of the late Mr. Whitefield. Susan Ramsden, the spinster sister of Roebuck Ramsden. Hector Malone, Jr., an American gentleman who is secretly married to Violet Robinson. Octavius Robinson, an amiable young man who is in love with Ann Whitefield. Brother to Violet Robinson. He represents "Don Ottavio" from the Don Juan myth. Roebuck Ramsden, an aging civil reformer who was friend to the late Mr. Whitefield. He corresponds to the statue in the Don Juan myth, who is in turn the representation of the spirit of Don Gonzalo, the father of Doña Ana (in Act III, Shaw writes of The Statue, "His voice, save for a much more distinguished intonation, is so like the voice of Roebuck Ramsden"). Mendoza, an anarchist who collaborates with Tanner. Mendoza is the "President of the League of the Sierra," a self described brigand and a Jew. He corresponds to Shaw's conception of the Devil as he would be portrayed in the Don Juan myth (Shaw writes of "The Devil" in Act III: "A scarlet halo begins to glow; and into it the Devil rises, very Mephistophelean, and not at all unlike Mendoza, though not so interesting").

Дон Хуан Ойын

Пьесаның ұзақ үшінші актісі, онда Дон Хуанның өзі тозақтағы бірнеше кейіпкерлермен сөйлесіп жатқанын көрсетеді, көбінесе кесіледі. Чарльз А. Берст ІІІ акт туралы былай деп жазады:

Қайшылыққа толы жайт, акт оны қоршаған драма үшін маңызды да, қажетсіз де болып табылады. Оны пьесаның ұзақтығын ескере келе, тастап кетуге болады және көбінесе де солай жасалады. Көбірек маңыздысы, бұл акт кейбір жағынан басқаша бағытқа бұрылыс жасап, пьесаның қалған бөлігінен өзгеше стильде дамып, жақсы құрылған сюжет желісін кешіктіреді, ал оның көптеген тақырыптары пьесаның басқа бөлімдерінде жасырын түрде қамтылған. Пьеса осы актісіз де жақсы қойылады. "Тозақтағы Дон Хуан" – Дон Хуан (Джек Таннерді ойнаған актердің өзі сомдайды) мен Ібіліс арасындағы философиялық тартыс, ал Дона Ана (Энн) және Дона Ананың әкесі Дон Гонзалоның мүсіні (Ройбак Рамсден) осы тартысты тамашалап отырады. Бұл үшінші акт көбінесе жеке қойылым ретінде қойылады, әсіресе 1950 жылдары Чарльз Бойердің Дон Хуан, Чарльз Логтонның Ібіліс, Седрик Хардвиккенің Командир және Агнес Мурхедтің Дона Ана рөлінде ойнаған сахналық қойылымында ерекше танымал болды. Бұл нұсқа LP пластинкасында сөздік альбом ретінде де жарық көрді, бірақ әлі CD форматында шығарылмаған. 1974-1975 жылдары Курт Каснар, Мирна Лой, Эдвард Мулхарэ және Рикардо Монталбан Джон Хаусменнің қойылымын қайта жаңғыртып, алты айдың ішінде 158 қалада гастрольдік сапармен болды.

Идеялар

Адам мен Суперменді әдебиеттің жеңіл комедиясы ретінде қоюға болатын болғанымен, Шоу драманың атауынан-ақ көрініп тұрғандай, одан да терең мағынаны көздеген, ол Фридрих Ницшенің «Übermensch» туралы философиялық идеяларынан туындаған (әйтсе де Шоу өзін Ницшеден алшақтатса да, философты көптеген ықпалдар тізімінің соңына орналастырған). Шоу өзінің «Арнау хатында» (театр сыншысы Артур Бингем Уоклиге арналған) атап өткендей, ол осы пьесаны «өмірге деген өз көзқарастарымызды насихаттау үшін бір сылтау ретінде» жазған. Оқиғаның ортасында «Революционердің нұсқаулығы және қалталы серігі» кітабының авторы Джон Таннер тұр, ол пьесамен бірге 58 беттік қосымша ретінде жарияланған. Пьесада да, «Нұсқаулықта» да Шоу Ницшенің адамзаттың табиғи іріктеу арқылы «үстем адамға» қарай дамып келе жатқандығы туралы тақырыбын қабылдайды және іріктеудегі басты қозғаушы күш әйел екенін көрсету үшін аргумент жасайды: Энн Уайтфилд Таннерді оған үйленуге көндіруге тырысады, бірақ ол жалғызбақ болып қалады. Шоудың өзі айтқандай: «Дон Жуан жынысын өзгертіп, Дона Хуанаға айналды, қуыршақ үйінен шығып, жеке тұлға ретінде өзін көрсетті». Бұл Тирсо де Молинаның «Севильялық алдамшы және тас қонақ» пьесасының нақты, мақсатты кері бұрылысы, ол Да Понтенің «Дон Джованниінің» көзі ретінде кеңінен танымал; Мұнда Донья Ананы бейнелейтін Энн – жыртқыш, ал «Дон Жуан – аңшы емес, олжа», – деп атап көрсетеді Шоу. Энн «Өмір күші» деп аталады және Шоудың пікірін білдіреді, әр мәдениетте әйелдер еркектерді үйленуге мәжбүр етеді, ал еркектер бастама көтермейді.

Өндірістер

1905 жылы Хадсон театры 192 қойылымды сахналады. Продюсері – Чарльз Диллингэм. 1917 жылы Аббат театры бұл пьесаны 7 рет көрсетті. Қойылымды Дж. Август Киог режиссерледі. 1925 жылы Аббат театры жеті қойылымды сахналады. Продакшнның режиссері Майкл Дж. Долан болды. 1927 жылы Аббат театры жеті қойылымды көрсетті. Продакшнның режиссері Леннокс Робинсон болды. 1946 жылы BBC үшінші бағдарламасы пьесаны алғаш рет радио арқылы толығымен таратты. Продакшнны Питер Уоттс басқарды. Бұл қойылымда Джон Гарсайд, Леонард Сакс, Себастьян Шоу, Гризельда Херви және тағы басқалар ойнады. 1968 жылы BBC пьесаны теледидарға "Айдың пьесасы" ретінде бейімдеді. Осы пьесадан тек қысқа ғана үзінді сақталған. 1977–1978 жылдары RSC пьесаны Лондонның Савой театрында сахналады. 1981 жылы Лондонның Ұлттық театры Кристофер Мораханның режиссерлігімен "Тозақтағы Дон Жуан" актін қоса, Джек Таннер рөлінде Дэниел Масси мен Энн Уайтфилд рөлінде Пеннелопа Уилтонды қойылымға шығарды. 1982 жылы Ұлыбританияда Питер О'Тул басты рөлде және Барри Морз Ібіліс рөлінде ойнаған теледидарлық нұсқасы алғаш рет көрсетілді. 1990 жылы Калифорния штатының Коста-Меса қаласындағы Оңтүстік жағалау репертуары "Тозақтағы Дон Жуан" актін қоса, Мартин Бенсонның режиссерлігімен Джек Таннер рөлінде Джон де Ланси және Энн Уайтфилд рөлінде оның әйелі Марни Мозиманды қойылымға шығарды. 1996 жылы BBC Radio 3-тің 50 жылдығын тойлауға арналған шара аясында сэр Питер Холл Ральф Файнсті Джек Таннер, Джуди Денчті миссис Уайтфилд, Джон Вудты Мендоза, Джульет Стивенсонды Энн Уайтфилд, Николас Ле Провосты Октавиус Робинсон және Джек Давенпортты Гектор Малоун рөлдерінде ойнатқан аудио-қойылымды режиссерледі. 2012 жылы Ирландиялық репертуарлық театр және Гингольд театралды тобы Дэвид Сталлердің режиссерлігімен және адаптациясымен, Макс Гордон Мурды Джек Таннер рөлінде ойнатқан қайта қойылымды ұсынды. 2015 жылы Лондонның Ұлттық театры "Тозақтағы Дон Жуан" актін қоса, Саймон Годвиннің режиссерлігімен Ральф Файнсті Джек Таннер және Индира Варманы Энн Уайтфилд рөлінде ойнатқан қойылымды сахналады. 2019 жылы Канаданың Шоу фестивалі толық қойылымды Марта Бернсті Мендоза/Ібіліс, Грей Пауэллді Джек Таннер және Сара Топхэмді Энн рөлінде сахналады.

In 1905, the Hudson Theatre produced the play for 192 performances. Produced by Charles Dillingham. In 1917, the Abbey Theatre produced the play for 7 performances. The production was directed by J. Augustus Keogh. In 1925, the Abbey Theatre produced the play for seven performances. The production was directed by Michael J. Dolan. In 1927, the Abbey Theatre produced the play for seven performances. The production was directed by Lennox Robinson. In 1946, the BBC Third Programme broadcast the entire play over the wireless for the first time. The production was directed by Peter Watts. It starred John Garside, Leonard Sachs, Sebastian Shaw, Grizelda Hervey amongst others. In 1968, the BBC adapted the play for television as a Play of the Month. Only a short sequence from this play still exists. In 1977–1978, the RSC produced the play at London's Savoy Theatre. In 1981, London's National Theatre staged a production, with the "Don Juan in Hell" act included, directed by Christopher Morahan and starring Daniel Massey as Jack Tanner and Penelope Wilton as Ann Whitefield. In 1982, a television version with Peter O'Toole in the starring role and Barry Morse as The Devil was first broadcast in the United Kingdom. In 1990, South Coast Repertory in Costa Mesa, California staged a production, with the "Don Juan in Hell" act included, directed by Martin Benson and starring John de Lancie as Jack Tanner and his wife Marnie Mosiman as Ann Whitefield. In 1996, to celebrate BBC Radio 3's 50th Anniversary, Sir Peter Hall directed an audio production with Ralph Fiennes as Jack Tanner, Judi Dench as Mrs. Whitefield, John Wood as Mendoza, Juliet Stevenson as Ann Whitefield, Nicholas Le Provost as Octavius Robinson and Jack Davenport as Hector Malone. In 2012, the Irish Repertory Theatre and Gingold Theatrical Group presented a revival directed and adapted by David Staller and starring Max Gordon Moore as Jack Tanner. In 2015, London's National Theatre staged a production, with the "Don Juan in Hell" act included, directed by Simon Godwin and starring Ralph Fiennes as Jack Tanner and Indira Varma as Ann Whitefield. In 2019, Canada's Shaw Festival staged the full production with Martha Burns as Mendoza/The Devil, Gray Powell as Jack Tanner and Sara Topham as Ann.