Кіріспе
Әдебиеттануда мәтіннің мағынасын басқа мәтінмен қалыптастыру – интертекстуалдық. Интертекстуалдық – мәтіннің мағынасын басқа мәтінмен қалыптастыру, я цитата, аллюзия, калька, плагиат, аударма, пастиш немесе пародия сияқты қасақана композициялық стратегиялар арқылы, немесе мәтіннің оқырмандарының немесе көрермендерінің ұқсас немесе байланысты туындылар арасындағы өзара байланыстар арқылы жүзеге асады. Мұндай сілтемелер кейде әдейі жасалады және оқырманның сілтеме жасайтын мәтін туралы алдын ала білуі мен түсінуіне байланысты, бірақ интертекстуалдық әсер әрқашан қасақана болмайды, кейде ол байқаусыз болады. Көбінесе қиял-ойымен жұмыс істейтін авторлар қолданатын стратегиялармен байланысты (әңгіме, поэзия, драма және тіпті перформанс өнері мен цифрлық медиа сияқты жазба емес мәтіндерде де), интертекстуалдық кез келген мәтінге тән деп түсіндіріледі. Интертекстуалдық анықтамалық және типологиялық категорияларға бөлінеді. Анықтамалық интертекстуалдық мәтіндердегі фрагменттерді пайдалануды, ал типологиялық интертекстуалдық – типтік мәтіндердегі үлгі мен құрылымды пайдалануды білдіреді. Итеративтілік пен презумпция арасында да айырмашылық бар. Итеративтілік – мәтіннің "қайталанатындығына" сілтеме жасайды, ол мәтіннің мағынасын құрауға көмектесетін басқа мәтіндердің "іздерінен" – бөліктерінен тұрады. Презумпция мәтіннің оқырмандары мен контексті туралы болжамдарға сілтеме жасайды. Философ Уильям Ирвин жазғандай, бұл термин "Жулия Криставаның бастапқы көзқарасына адал болғандардан бастап, оны аллюзия мен ықпал туралы әңгімелесудің сәнді тәсілі ретінде қолданғандарға дейін, пайдаланушылар санына қарағанда көптеген мағыналарға ие болды".
Intertextuality is the shaping of a text's meaning by another text, either through deliberate compositional strategies such as quotation, allusion, calque, plagiarism, translation, pastiche or parody, or by interconnections between similar or related works perceived by an audience or reader of the text. These references are sometimes made deliberately and depend on a reader's prior knowledge and understanding of the referent, but the effect of intertextuality is not always intentional and is sometimes inadvertent. Often associated with strategies employed by writers working in imaginative registers (fiction, poetry, and drama and even non written texts like performance art and digital media), intertextuality may now be understood as intrinsic to any text. Intertextuality has been differentiated into referential and typological categories. Referential intertextuality refers to the use of fragments in texts and the typological intertextuality refers to the use of pattern and structure in typical texts. A distinction can also be made between iterability and presupposition. Iterability makes reference to the "repeatability" of certain text that is composed of "traces", pieces of other texts that help constitute its meaning. Presupposition makes a reference to assumptions a text makes about its readers and its context. As philosopher William Irwin wrote, the term "has come to have almost as many meanings as users, from those faithful to Julia Kristeva's original vision to those who simply use it as a stylish way of talking about allusion and influence".
Тарих
Юлия Кристава «интертекстуалдық» (интертекстуалдық) терминін Фердинанд де Соссюрдың семиотикасын синтездеу үшін енгізді: белгілердің мәтін құрылымынан мағынасын қалай алатынын зерттеу (Бахтиннің диалогизмі); әдебиеттің басқа туындыларымен және авторлармен үнемі болатын диалогты ұсынатын теориясы; сондай-ақ мәтіндердің (әсіресе романдардың) немесе жеке сөздердің көптеген мағыналарын немесе «гетероглоссиасын» зерттеу. «Интертекстуалдық ұғым интерсубъективтік ұғымын ығыстырады», – деуіміздің себебі, мағына жазушыдан оқырманға тікелей берілмейді, оның орнына басқа мәтіндер арқылы жазушы мен оқырманға берілген «кодтар» арқылы өңделеді немесе сүзіледі. Мысалы, Джеймс Джойстің «Улисс» романын оқығанда, біз оны модернистік әдеби тәжірибе ретінде, эпостық дәстүрге жауап ретінде, немесе басқа бір әңгімеге қатысу ретінде, немесе бірнеше әңгіменің бөлігі ретінде түсіндіреміз. Ролан Барт көрсеткендей, әдебиеттің интертекстуалдық көрінісі мәтіннің мағынасы мәтіннің өзінде емес, оқырманның мәтінмен және оқу процесінде шақырылған мәтіндердің күрделі желісімен байланысында туындайды деген пікірді қолдайды. Интертекстуалдықтың теориялық тұжырымы постмодернизммен байланысты болғанымен, мұндай тәсілдің өзі жаңа емес. Жаңа өсиеттегі үзінділер Ескі өсиеттен цитата келтіреді, ал Ескі өсиет кітаптары, мысалы, Сандық кітабы немесе Пайғамбарлар, Мысырдан шығу кітабында баяндалған оқиғаларға сілтеме жасайды (Ескі өсиетті Жаңа өсиетте пайдалануды сипаттау үшін 'интертекстуалдық' терминін қолдану туралы талқылау үшін Porter 1997; Oropeza 2013; Oropeza & Moyise, 2016 қараңыз). Редакциялық сыншы мұндай интертекстуалдылықты аталған кітаптардың авторлық реті мен процесін дәлелдеу үшін пайдаланса, әдеби сын мәтіндерді олардың түпкілікті түрінде, өзара байланысты әдебиет ретінде қарастыратын синхрондық көзқарасқа ие. Бұл өзара байланыс кейінгі өлеңдер мен суреттерге дейін кеңейеді, олар Киелі кітаптардағы оқиғаларға сілтеме жасайды, грек және рим классикалық тарихы мен мифологиясы бойынша желілер құрылғандай. 1855 жылы жарық көрген Буллфинчтің «Аңыз дәуірі» атты еңбегі мұндай интертекстуалдық желіге кіріспе болды; автордың сөзіне сәйкес, ол «ағылшын әдебиетін оқитын, ер неке әйел екеніне қарамастан, көпшілік сөйлеушілер, лекторлар, эссешілер мен ақындар жиі сілтеме жасайтын нәрсені түсінуге ниеттенгендерге арналған». Кейде интертекстуалдылық плагиат ретінде қарастырылады, мысалы, испан жазушысы Люсия Этчебаррияның «Инферно станциясы» (2001) атты өлеңдер жинағында Антонио Колинастың метафоралары мен өлеңдері табылды. Этчебаррия оған ғибраткер екенін және интертекстуалдылықты қолданғанын мәлімдеді.
Постқұрылымдық
Соңғы постструктуралистік теория, мысалы, Даниэла Казеллидің "Беккеттің Дантесі: көркем әдебиет пен сындағы интертекстуалдық" (MUP 2005) еңбегінде айтылғандай, "интертекстуалдықты" әртүрлі мәтіндер арасындағы қарым-қатынастар тізбесі емес, мәтіндердің ішінде туындайтын құбылыс ретінде қарастырады. Кейбір постмодернист теоретиктер "интертекстуалдық" пен "гипертекстуалдық" арақатынасы туралы әңгімелеуді жақсы көреді (осы терминді Герард Женетте тағы бір семиотикалық ұғым ретінде қабылдамау керек); интертекстуалдық әр мәтінді "жер бетіндегі тозақтың тозағына" айналдырып, мәтіндердің үлкен мозаикасының бір бөлігіне айналдырады, дәл сол сияқты әр гипертекст сілтемелер желісі болып, бүкіл Дүниежүзілік Желінің бір бөлігі болуы мүмкін. Дүниежүзілік Желі өзара интертекстуалдықтың бірегей кеңістігі ретінде қарастырылады, онда ешбір мәтін басымдыққа ие бола алмайды, бірақ Желідегі мәтін белгілі бір дискурсивтік стратегияларды қолдана отырып, мәтінді жазатын және оқитын адамдардың қауымдастығының бейнесін жасайды. "Интертекст", "гипертекст" және "супертекст" ұғымдарының арасында да айырмашылықтар жасауға болады. Мысалы, Милорад Павичтің "Хазар сөздігін" қарастырайық. Интертекст ретінде ол Ибраһим діндерінің кітаптарынан цитаталар қолданады. Гипертекст ретінде ол өзінің ішіндегі әртүрлі мақалаларға сілтемелерден және оны оқудың әрбір жеке жолынан тұрады. Супертекст ретінде ол өзінің еркек және әйел нұсқаларын, сондай-ақ әр нұсқадағы үш кішкентай сөздікті біріктіреді.
Қарым-қатынас ұғымдары
Лингвист Норман Фейрклоу «интертекстуалдық – қайта контекстуалдау мәселесі» дейді. Пер Линеллдің сөзіне қарағанда, реконтекстуалдау – «бір мәтіннен/дискурстан екіншісіне динамикалық түрде беру және өзгерту». Реконтекстуалдау салыстырмалы түрде нақты болуы мүмкін, мысалы, бір мәтін екіншісін тікелей цитаталағанда, немесе салыстырмалы түрде жасырын – яғни, «бірдей» жалпы мағына әртүрлі мәтіндерде қайта айтылғанда. Көптеген ғалымдар реконтекстуалдаудың маңызды идеологиялық және саяси салдарлары болуы мүмкін екенін атап өткен. Мысалы, Адам Ходжес Ақ үйдің шенеуніктерінің әскери генералдың пікірлерін саяси мақсаттар үшін қалай реконтекстуалдап, өзгерткенін зерттеді, генералдың сөздерінің тиімді жақтарын көрсетіп, зиянды аспектілерін азайтады. Риторика ғалымы Жанна Фанесток танымал журналдар ғылыми зерттеулерді реконтекстуалдағанда, ғылыми жаңалықтардың ерекшелігін арттырып, баяндалған фактілерге сенімділікті күшейтетінін анықтады. Сол сияқты, Джон Оддо Колин Пауэллдің 2003 жылғы БҰҰ сөзін жамылған американдық тілшілер Пауэллдің сөзін реконтекстуалдау арқылы өзгерткенін айтты, Пауэллдің айыптауларына сенімділік пен негізділік берді және тіпті Пауэллдің мәлімдемелерін қолдау үшін жаңа дәлелдер қосты. Оддоның пікірінше, преконтекстуалдау – «мәтін әлі ашылмаған символдық оқиғаның элементтерін енгізіп, болжайтын» алдын ала интертекстуалдық формасы. Бұл міндетті және кездейсоқ интертекстуалдыққа ең жақын байланысты, себебі жасалған «аллюзия» тыңдаушының немесе көрерменнің бастапқы көз туралы білуіне тәуелді. Алайда, бұл кездейсоқ деп есептеледі, өйткені аллюзия көбінесе жиі немесе бей-жай қолданылатын тіркес болып табылады, сондықтан оның нағыз маңызы толыққанды бағаланбайды. Аллюзия көбінесе әңгіме, диалог немесе метафорада қолданылады. Мысалы, «Оның мұрны Пиноккио мұрнындай өспегеніне таң қалдым». Бұл Карло Коллодидің «Пиноккионың басынан кешкендері» атты кітабына сілтеме, онда кішкентай ағаш қуыршақ жалған айтқанда мұрны ұзарады. Егер бұл мәтінде міндетті интертекстуалдық болса, онда гипермәтін бойына осы (немесе басқа да осы тақырыптағы) бірнеше сілтемелер енгізілер еді.
Плагиат
Әлеуметтанушы Перри Шэар интертекстуалдықты "этикалық тұрғыдан күрделі сала" деп сипаттайды. Интертекстуалдыққа міндетті түрде цитаталар немесе дәйексөз белгілері сияқты сілтемелердің белгілері кірмейді және оны плагиат деп жаңылыстыру мүмкін. Екі ұғым да байланысты болғанымен, басқа біреудің еңбегін пайдалану мақсаты екеуін ажырату үшін маңызды. Интертекстуалдылықты қолданғанда, әдетте, гипотексстің шағын бөлігі жаңа гипертекстің түпкілікті тақырыптарын, кейіпкерлерін немесе контекстін түсінуге көмектеседі. Интертекстуалдық жаңа идеялардың тууына байланысты, ал плагиат – өзге біреудің жұмысын өзінің еңбегі ретінде көрсету әрекеті. Жазуды үйренуші студенттер көбінесе еліктеуге немесе үлгі алуға ден қояды және дереккөздерді қайта құру және оларды қабылданған стандарттар бойынша дұрыс көрсетуді әлі үйренбегендіктен, "жамау жазу" сияқты жағдайларға түседі, мұндай жағдайлар қасақана плагиат ретінде дұрыс емес жазалануы мүмкін. Жазу зерттеулерінің мақсаттары әдеби теорияның мақсаттарынан өзгеше болғандықтан, бұл ұғым жазушылардың өз пікірлерін басқа пікірлер мен бұрынғы білімдерге қатысты орналастыру үшін интертекстуалдылықты қолдануына баса назар аударумен әртүрлі дамытылды. Студенттерге басқалардың сөздерін пайдалану және оларға сілтеме жасаумен қатар, өздерінің жаңа көзқарастарын мен үлесін көрсетуді үйрену қиындық тудырады.
Әдебиеттен тыс қолданыстар
Сонымен қатар, интертекстуалдық ұғымы әдебиет пен өнер саласынан тыс жерде талдамалық тұрғыда қолданылған. Мысалы, Девитт (1991) салық бухгалтерлері жазған әртүрлі хат жанрлары салық кодекстеріне жанрлық ерекшеліктерімен қалай сілтеме жасағанын зерттеді. Тағы бір мысал ретінде, Кристенсен (2016) ауруханадағы жұмыс тәжірибесін талдау үшін интертекстуалдық ұғымын енгізеді. Зерттеу көрсеткендей, аурухана бөлімінде қолданылатын және жасалатын құжаттар жиынтығы жазбаша мәтіндердің корпусын құрайды деуге болады. Осы корпус немесе оның бөліктеріне сүйене отырып, бірлескен жұмыстағы қатысушылар нақты жағдайда, нақты мақсат үшін тиісті (толықтыратын) мәтіндер арасында интертекст жасайды. Нақты жағдайдың интертексін бірнеше интертекстуалдық түрлер құрауы мүмкін, оның ішінде толықтыратын, ішкімәтіндік және делдалдық түрлер бар. Осылайша интертекст ұғымы әдебиет пен өнер зерттеулерінен тысқары да әсер етті. Ғылыми және басқа да академиялық жазбаларда интертекстуалдық білімді құрудың ұжымдық сипатының өзегінде жатыр, сондықтан сілтеме жасау практикасы салалардың әлеуметтік ұйымдастырылуына, білімді кодтауға және кәсіби еңбек үшін сыйақы жүйесіне маңызды. Ғалымдар өз жұмысының орнын анықтау үшін бұрынғы жұмыстарға сілтемелерді шеберлікпен пайдалана алады. Дегенмен, ғылыми сілтеме жасаудың қазіргі заманғы тәсілдері тек XVIII ғасырдың соңында дамыды және пәндердің эпистемологиялық ықпалымен байланысты түрлі салаларда әртүрлі болады.
Қосымша сілтемелер
Де Ланж, Атти; Комринк, Аннет. "Матрица және эхо": Стоппардың "Розенкранц пен Гилденстерн өлі" пьесасында мәтіндік қайта моделеу. Literator журналы, 123-том, 1991 жыл, 69-74 беттер.
Гриффиг, Томас. Intertextualität in linguistischen Fachaufsätzen des Englischen und Deutschen (Ағылшын және неміс тілдеріндегі лингвистикалық зерттеу мақалалары). Франкфурт-на-Майне: Ланг, 2006.
Клизе, М. (2013). "Кішкентай қошқар" талдауы. CQUniversity e courses, LITR19049 – "Романтикалық және заманауи поэзия".
Оропеза, Б. Дж. "Мәтіндік байланыс". "Оксфорд энциклопедиясы", бас редактор Стивен Маккензи. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 2013, 1-том, 453–63 беттер.
Б. Дж. Оропеза және Стив Мойсе, редакторлар. Мәтіндік байланысты зерттеу: Жаңа өсиеттегі мәтіндерді түсіндірудің әртүрлі стратегиялары (Евгени, Орегон: Cascade Books, 2016).
Паско, Аллан Х. Аллюзия: Әдеби трансплантация. 1994. Шарлоттсвилл: Rookwood Press, 2002.
Портер, Стэнли Э. "Ескі өсиетті Жаңа өсиетте пайдалану: әдіс және терминологияға қысқаша түсініктеме". Израиль жазбаларын ерте христиандық түсіндіру: зерттеулер мен ұсыныстар (ред. С. А. Эванс және Дж. А. Сандерс; JSNTSup 14; Шеффилд: Sheffield Academic Press, 1997), 79–96 беттер.
Griffig, Thomas. Intertextualität in linguistischen Fachaufsätzen des Englischen und Deutschen (Intertextuality in English and German Linguistic Research Articles). Frankfurt a. M.: Lang, 2006. Kliese, M. (2013). Little Lamb analysis. CQUniversity e courses, LITR19049 Romantic and Contemporary Poetry. Oropeza, B. J. "Intertextuality." In The Oxford Encyclopedia of Biblical Interpretation. Steven L. McKenzie, editor in chief. New York: Oxford University Press, 2013, Vol. 1, 453–63
B. J. Oropeza and Steve Moyise, eds. Exploring Intertextuality: Diverse Strategies for New Testament Interpretation of Texts (Eugene, Ore.: Cascade Books, 2016). Pasco, Allan H. Allusion: A Literary Graft. 1994. Charlottesville: Rookwood Press, 2002. Porter, Stanley E. "The Use of the Old Testament in the New Testament: A Brief Comment on Method and Terminology." In Early Christian Interpretation of the Scriptures of Israel: Investigations and Proposals (eds. C. A. Evans and J. A. Sanders; JSNTSup 14; Sheffield: Sheffield Academic Press, 1997), 79–96.