Жалпы тілдік заңдылықтар

Кіріспе

Кездесетін жалпы тілдік үлгі Лингвистикалық универсал – табиғи тілдерде жүйелі түрде кездесетін, барлық тілдерге тән болуы мүмкін үлгі. Мысалы, барлық тілдерде зат есімдер мен етістіктер болады, немесе тіл сөйленетін болса, онда дауыссыз және дауысты дыбыстар болады. Тіл білімі саласындағы осы зерттеулер тілдік типологияны зерттеумен тығыз байланысты және тілдердегі жалпылама белгілерді анықтауға бағытталған, олар таным, қабылдау немесе сананың басқа да қабілеттерімен байланысты болуы мүмкін. Бұл сала Ноам Хомскийдің әмбебап грамматика туралы ұсынысынан бастау алған пікірталастарға негізделген, бірақ осы саланы негізінен лингвист Джозеф Гринберг дамытты. Ол отыздан астам тілді зерттеу нәтижесінде негізінен синтаксиспен байланысты қырық бес негізгі универсалды анықтады. Лингвистикалық универсалдарды зерттеу саласында көп жұмыс жасалғанмен, соңғы уақытта Николас Эванс және Стивен С. Левинсон сияқты лингвистер барлық тілдерде ортақ абсолютті лингвистикалық универсалдардың бар екендігіне күмәндік білдірді. Бұл лингвистер когнитивтік ғылымдағы этноцентризм және осыған байланысты лингвистер арасындағы мәселелерді, сондай-ақ лингвистикалық универсалдарға қатысты талқылауларда әлемдік тілдерді жеткілікті зерттемеуді атап көрсетті. Олар осы ұқсастықтарды жай ғана күшті бейімділіктер деп қарастырады.

Терминология

Тіл білімінде универсалияның екі түрі ажыратылады: абсолютті (керісінше: статистикалық, көбінесе тенденциялар деп аталады) және импликациялық (керісінше: импликациялық емес). Абсолютті универсалиялар барлық белгілі тілдерге қатысты және олардың саны өте аз; мысалы, барлық тілдерде есімдіктер болады. Импликациялық универсалия белгілі бір ерекшелігі бар тілдерге қатысты, ол әрқашан басқа ерекшелікпен бірге келеді, мысалы, егер тілде сынақ грамматикалық саны болса, онда оның жұп грамматикалық саны да болады, ал импликациялық емес универсалиялар тек бір ерекшеліктің болуын (немесе болмауын) көрсетеді. Абсолютті универсалияларға қарсы тенденциялар да бар, олар барлық тілдерде дұрыс болмауы мүмкін, бірақ кездейсоқ нәтиже болуы екіталай. Олардың да импликациялық және импликациялық емес түрлері бар. Соңғысының мысалы: тілдердің көпшілігі мұрындық дауыссыздығына ие. Дегенмен, олардың көпшілігі, олардың жалпыға бірдей әріптестері сияқты, импликациялық болып табылады. Мысалы, SOV сөздер тізімі қалыпты тілдерде постпозициялық құрылым жиі кездеседі. Нақты айтқанда, тенденция универсалия емес, бірақ көптеген мәлімдемелерге жалпыға бірдей деп санауға болатын ерекшеліктер бар. Мысалы, латын тілі SOV тілі, ал оның сөздері препозициялармен құрылған. Көбінесе осы ерекше тілдердің бір тіл түрінен екіншісіне өтіп жатқаны байқалады. Латын тілінің ұрпақтары – роман тілдері SVO-ға ауысты, бұл препозициялық тілдерде жиі кездесетін құрылым. Универсалиялар екі жақты немесе бір жақты болуы мүмкін. Екі жақты универсалияда екі ерекшелік бір-бірінің болуын білдіреді. Мысалы, постпозициялық тілдерде әдетте SOV сөздер тізімі болады, және керісінше, SOV тілдерінде әдетте постпозициялық құрылым болады. Бұл екі жақты әсер етеді, сондықтан универсалия екі жақты. Ал бір жақты универсалияда бұл әсер тек бір бағытта ғана жұмыс істейді. Өзгертілген зат есімнің алдында салыстырмалы сөйлемдерді қоятын тілдерде әдетте SOV сөздер тізімі болады, сондықтан номиналды салыстырмалы сөйлемдер SOV-ты білдіреді. Екінші жағынан, SOV тілдері бүкіл әлемде преноминалды салыстырмалы сөйлемдерге аз артықшылық көрсетеді, сондықтан SOV салыстырмалы сөйлемдердің реті туралы көп айтпайды. Бұл түсінік тек бір бағытта жұмыс істейтіндіктен, ұсынылған универсалия бір жақты болып табылады. Синтаксистегі тілдік универсалиялар кейде универсалды грамматиканың дәлелі ретінде қарастырылады (дегенмен эпистемологиялық аргументтер жиірек кездеседі). Тілдік универсалиялардың басқа да түсіндірмелері ұсынылды, мысалы, тілдік универсалиялар тілдің қарым-қатынасқа көмектесетін қасиеттері болып табылады. Егер тілде осы қасиеттердің біреуі болмаса, онда ол тез арада осы қасиетке ие тілге айналады деп есептеледі. Майкл Холлидей лингвистикалық универсалиялардың бар екендігі мәселесін шешуде сипаттамалық және теориялық категориялар арасындағы айырмашылықты алға тартты, ол J. R. Firth және Louis Hjelmslev-тен алынған. Оның пікірінше, "теориялық категориялар және олардың өзара байланыстары тілдің абстрактілік моделін құрастырады; олар өзара байланысып, өзара анықталады". Деректі категориялар, керісінше, белгілі бір тілдерді сипаттау үшін құрылған. Ол "Егер адамдар "универсалия" туралы сұраса, олар әдетте барлық тілдерде бар деп есептелетін сипаттамалық категорияларды білдіреді. Мәселе, әр түрлі тілдердің сипаттамалық санаттары "бірдей" деп айтуға дейін қаншалықты ұқсас болуы керектігін шешуге арналған механизм жоқ".

Linguists distinguish between two kinds of universals: absolute (opposite: statistical, often called tendencies) and implicational (opposite: non implicational). Absolute universals apply to every known language and are quite few in number; an example is All languages have pronouns. An implicational universal applies to languages with a particular feature that is always accompanied by another feature, such as If a language has trial grammatical number, it also has dual grammatical number, while non implicational universals just state the existence (or non existence) of one particular feature. Also in contrast to absolute universals are tendencies, statements that may not be true for all languages but nevertheless are far too common to be the result of chance. They also have implicational and non implicational forms. An example of the latter would be The vast majority of languages have nasal consonants. However, most tendencies, like their universal counterparts, are implicational. For example, With overwhelmingly greater than chance frequency, languages with normal SOV order are postpositional. Strictly speaking, a tendency is not a kind of universal, but exceptions to most statements called universals can be found. For example, Latin is an SOV language with prepositions. Often it turns out that these exceptional languages are undergoing a shift from one type of language to another. In the case of Latin, its descendant Romance languages switched to SVO, which is a much more common order among prepositional languages. Universals may also be bidirectional or unidirectional. In a bidirectional universal two features each imply the existence of each other. For example, languages with postpositions usually have SOV order, and likewise SOV languages usually have postpositions. The implication works both ways, and thus the universal is bidirectional. By contrast, in a unidirectional universal the implication works only one way. Languages that place relative clauses before the noun they modify again usually have SOV order, so pre nominal relative clauses imply SOV. On the other hand, SOV languages worldwide show little preference for pre nominal relative clauses, and thus SOV implies little about the order of relative clauses. As the implication works only one way, the proposed universal is a unidirectional one. Linguistic universals in syntax are sometimes held up as evidence for universal grammar (although epistemological arguments are more common). Other explanations for linguistic universals have been proposed, for example, that linguistic universals tend to be properties of language that aid communication. If a language were to lack one of these properties, it has been argued, it would probably soon evolve into a language having that property. Michael Halliday has argued for a distinction between descriptive and theoretical categories in resolving the matter of the existence of linguistic universals, a distinction he takes from J. R. Firth and Louis Hjelmslev. He argues that "theoretical categories, and their inter relations construe an abstract model of language ; they are interlocking and mutually defining". Descriptive categories, by contrast, are those set up to describe particular languages. He argues that "When people ask about 'universals', they usually mean descriptive categories that are assumed to be found in all languages. The problem is there is no mechanism for deciding how much alike descriptive categories from different languages have to be before they are said to be 'the same thing'".