Кіріспе

9 ғасырдағы теолог Готсхалк Орбайс (Godescalc, Gotteschalchus) (808 жылы шамамен – 30 қазан 868 жылы) – саксондық теолог, монах және ақын. Готсхалк екі еселік алдын-ала белгілеу ілімінің ерте жақтасы болды, бұл мәселе 848 жылдан 850-ші және 860-шы жылдарға дейін Италия мен Францияны қамтыды. Августиннің осы мәселедегі тұжырымдарын өз түсінігімен қабылдап, ол адам табиғатының күнәлі екенін және құтқарылу үшін Құдайға мойынсұнумен жүгіну қажеттігін айтты. Ол өзін ұзақ жылдар бойы азамат соғысы үшін өкінуге шақыратын, құдайлық ыдыс ретінде сезінді. Францияны жаңа христиандыққа қайта бауыр басуға жасаған тытысулары ақыры сәтсіз аяқталды, оның ілімі 848 жылғы Майнц соборында және 849 жылғы Кьерзи соборында дінсіздік деп танылды. Готсхалк дінсіз деп танылғаннан кейін, өз идеологиясына берік тұрып, шіркеулік иерархияға бағынбады, осының салдарынан ол "жанды еретик" атанды. Осы бағынбаушылығы үшін Готсхалк монастырьда қамауға алынды. Бірақ оның идеологиясы Батыс христиан әлеміне таратып жіберген дүмпуі тоқтаған жоқ, Готсхалк көптеген жақтастарды жеңіп алды және оның қаупі 868 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды.

Ерте өмір

Готсшалк Фулда монастырында, Майнц архиепископы Храбан Маурустың баптауымен бала болды. Монастырдағы уақытында ол Валафрид Страбонмен және Луп де Ферриермен жақын дос болды. 829 жылғы маусымда Майнц синодында, абатының оны тым шектегенін сылтау етіп, ол бостандық сұрап, алдымен Корбиге қайтып кетті. 840 жылға дейін Готсшалк монастырдан шығып, Италияға барды, онда ол егіздердің алдын ала белгіленуі туралы доктринасын уағыздады және Верона епископы Нотингпен, Фриули маркграфы Эберхардпен байланыс жасады. Осы сенімнің негізгі қағидасы – Құдай таңдалған аз ғана адамдарға инаят беріп, тозаққа баратындарға бермейді. Бұл, Құдай адамның істерін соңғы сотта оның табиғатына және күнәларына өкінуге дайындығына қарай бағалайтын теологиялық сенімнен түбегейлі айырмашылықты құрады, Құдай күнәкарлар мен өкінуден бас тартатындарды айыра білуге қабілетті. Готсшалк 830 және 840 жылдары, Каролинг империясы үздіксіз дағдарысқа ұшыраған кезеңде өз идеяларын нығайтты. Бұл беймәлімдік кезеңінде Готсшалқтың үйретісі – күнәдан кешірім сұрауға деген айқын тілек болды. Бұл хабар 820-830 жылдары Людовик ІІ-нің қоғамдық тәуба жасағанын көрген мәдениеттен өркендеді, сонымен қатар Августиннен де шабыт алды. Тәубаның бұл күйі тұрақты болуы керек еді, монахтық өмірде қабылданған күнә үшін күнделікті дұға және мойындау жеткіліксіз болды, сондықтан Құдайдың ашуын қоздырмау үшін тұрақты тәуба күйі қажет болды. Готсшалқтың ерестік үйретісі 848 жылғы Майнц синодына дейін қарсылықсыз қалып келді, онда оның бұрынғы абаты Храбан енді Майнц архиепископы ретінде шараларға төрағалық етті, сондай-ақ король Людовик Неміс қатысты. Готсшалқтың теологиялық сенімін қолдаған libellus ерестік деп танылды. Готсшалқтың үстінен зорлық қолданылып, ол ешқашан Людовик Немістің Шығыс Франк корольдығына қайта оралмаймын деп ант берді. Готсшалк – Реймс архиепископының діни қызметкері және монах болғандықтан, оны Реймс архиепископы Хинкмарға қамауға жіберді. Бұл Реймс епархиясын Готсшалқ әкелген терең теологиялық мәселелерге ұшыратты. Тоғызыншы ғасырдың ерестері көбінесе шетелдіктер (испандық немесе грек) болды, бұл Каролинг теологтарына сенім шекараларын анықтау үшін пайдалануға болатын «өзге» болды, жалғыз ерекшелік – Готсшалқ, ол өз сенімінен бас тартудан үнемі бас тартты. Готсшалқ тұтқындалғаннан кейін ол бұрын қамалған Орбайс монастыріндегі монахтардан көмек сұрады. Осы позициядан Готсшалқ өзінің доктринасын барлық шіркеулік және діни билік органдарына таратуға қол жеткізді. Готсшалқ осы пікірге қолдау табатынын күтті, ол ғалым Ратрамннан алды, ол Готсшалққа ұқсас алдын ала белгілеу туралы идеяларды жазды.

Квирзи кеңесі, 849 ж.

Квирзи кеңесі Майнц кеңесінен кейін алты ай өткен соң болды, онда оның діні туралы қайтадан сұрақтар қойылды, оны басқа епископтардың дұрыс екенін қабылдауға мәжбүрлеу үшін оның сенімін бұзуға тырысты. Бұл кеңеске архиепископ Хинкмар және король Карл Тоқал сияқты көптеген белгілі адамдар жиналды. Кеңес Готтшалқтың идеяларының бұрыс екенін және Августинге жасаған түсіндірмелерінің қате екенін дәлелдеуге ниеттенді. Готтшалк егіздердің алдын ала белгілеуі туралы идеологияны қабылдағаннан кейін, оған ауыздықтама жасалды. Оған жауап ретінде Готтшалқ діни шенін жоғалтты, қамшымен сауаттандырылды және Хаунтвиллер монастырында үнсіздік сақтауға қамалды. Готтшалқ кеңеске әкелген жазбаларын өртеп жіберуге мәжбүр болды, ал төменгі шендегі аббаттардың бұйрығымен, шіркеу қызметкерлері емес, оны 'денесі сақайнағанша' ұрып-соқты.

Жазбалар

XVII ғасырдан бастап, ясеннистер Готтшалды жоғары бағалағаннан бері, оның туралы көптеген еңбектер жазылды. Екі зерттеме: Ф. Пикаве, «Готтшалк, Рабан Маур, Гинкмар және Жан Скот заманындағы бостандық туралы пікірталас» («Comptes rendus de l'acad. des sciences morales et politiques», Париж, 1896); және А. Фрейстедт, «Готтшалк өмірі мен оқулары» («Zeitschrift für Kirchengeschichte», 1897, XVIII том). Ұзақ жылдар бойы ол Теодулдың «Экологиясының» («Ecolga Theoduli») авторы деп есептелді, себебі Теодул және Готтскалк есімдерінің екеуі де сәйкес тілдерінде «Құдайдың құлы» деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ Готтскалк грек тілін білген деген болжам бар және диалогта грек есімдері қолданылған. Алайда, Карл Штрекер 1924 жылы бұл авторлық теорияны жоққа шығарды. Штрекер Теодулдың жазу стилінің (поэзиялық өлшемі) ерекше екенін көрсетті. Қазіргі кезде көптеген ғалымдар Готтшальк «Экологияның» авторы емес деген пікірде келіседі.

Мұра

Готсхалк пен протестант реформаторларының пікірлерінде көптеген параллельдер бар, сондықтан кейбір адамдар оны протестантизмнің алға басушысы деп санайды. Оның көзқарастары ең көп ұқсастығын Джон Кальвинмен бөліседі, оның ұқсастықтарының ішінде тек сенім арқылы ақталу доктринасы бар, және оның пікірлері оны бейнелейтіндей көрінеді. 17 ғасырдағы англикан архиепископы Джеймс Ушер де алдын-ала белгілеу туралы пікірлері үшін Готсхалкпен келісті.