Кіріспе

Басрадан шыққан парсы грамматигі (шамамен 760–796)

Әл-Халил ибн Ахмад әл-Фарахиди – Хаммад ибн Саламаның Басрадағы жетекші грамматигі және араб грамматикасы туралы ең алғашқы кітаптың авторы. Оның аты айтылмаған, бірақ "Әл-Китаб" немесе "Кітап" деп белгілі бес томдық еңбегі араб тіліне арналған маңызды зерттеулер жинағы. Ибн Құтайба, бұл мәліметтердің ең көне көзі, өзінің Sibawayh туралы жазбасында былай деп көрсеткен: "Ол – Амр ибн Усман, және ол грамматик еді". Бағдадқа келген ол жергілікті грамматиктермен келіспей, қорланды және Персиядағы бір қалаға қайтып, жас кезінде қайтыс болды. Х ғасырдың өмірбаяншылары Ибн әл-Надим мен Әбу Бәкір әл-Зубайди, ал 13 ғасырда Ибн Халликан, Sibawayh-тың араб тілі мен лингвистика ғылымына бұрынғы және кейінгі ғалымдардан асып түсетін үлес қосқанын айтады. Ол – барлық араб тіл біліміндегі ең ұлы санаткер және кез келген тілдегі ең ұлы тіл біліміндегі санаткерлердің бірі деп есептеледі.

Өмірбаян

143/760 жылдары шамамен туған Сибавайх Шираз қаласынан, қазіргі Иранның Фарс провинциясынан шыққан. Мағлұматтар әртүрлі, кейбіреулері ол алдымен Басраға, содан кейін Бағдадқа, ал соңында Шираз маңындағы әл-Байда ауылына қайтып, 177/793 және 180/796 жылдар аралығында қайтыс болғанын айтады, ал енді біреулері Басрада 161/777 жылы қайтыс болғанын мәлімдейді. Бану Харит бин Кааб бин Амр бин Ула бин Халид бин Мәлік бин Удадтың қолдауында болған ол Әбу әл-Хаттаб әл-Ахфаш әл-Акбардан (Үлкен) және басқалардан диалекттерді (тілдерді) үйренді. Ол Харун әл-Рашид тұсында, отыз екі жасында Иракқа келді және қырықтан асқан шағында Парсыда қайтыс болды.

Талқылау

Sibawayh-тың зор ғылымына қарамастан, оның тілдің тумасы еместігі көптеген өмірбаяндардағы әңгімелердің басты ерекшелігі болып табылады. Осы әңгімелер араб тілінің грамматикасының негізгі принциптерін қалыптастыруға әсер еткен ертедегі пікірсайыстарды жақсы көрсетеді.

Мұра

Кабийдің "Әл Кітап" кітабы араб тілі ана тілі емес адам, яғни шет тілі ретінде жазған алғашқы ресми және талдамалы араб грамматикасы болды. Оның тілдің құрылымдық механикасына логиканы қолдануы сол заман үшін толыққанды жаңалық болды. Сибавайх және оның ұстазы әл-Фарахиди араб тілін ресми түрде жазу тарихындағы ең ерте және маңызды тұлғалар болып саналады. Бұл жұмыстың көп бөлігі араб емес мұсылмандардың Құранды дұрыс түсіндіру қажеттілігінен және тафсир (Құран тәпсірі) дамуынан туындады. Құранның поэзиялық тілі тіпті ана тілі арабтарға да түсіндіруде қиындықтар туғызады. Әбу Тураб әл-Захири араб тегі болғанымен, араб тілі оның ана тілі болмағандықтан, қазіргі заманның Сибавайхы деп аталды.

Әл-Китаб

Аль-Китаб немесе Сибавейхтің кітабы ("Байнабай кітабы") – араб тілінің негізгі грамматикасы және, мүмкін, алғашқы араб прозалық мәтіні. Әл-Надим осы көлемді еңбекті қырық екі грамматиктің бірлескен еңбегі деп сипаттайды. Аль-Фарахидиге Аль-Китабтың барлық жерінде үшінші жақта, "Мен одан сұрадым" немесе "ол деді" сияқты тіркестерде сілтеме жасалады. Сибавейх Әбу Амр ибн әл-Аланың сөздерін негізінен Ибн Хабиб және Аль-Фарахиди арқылы 57 рет келтіреді, бірақ оны ешқашан кездестірген емес. Сибавейх өз ұстазы Харун ибн Мұсадан тек бес рет ғибрат алған.

Басраның грамматиктері

Бәлкім, Sibawayh-тің ерте қайтысына байланысты, әл-Надим жазбаларында айтылғандай, "ешкім Аль Китабты Sibawayh-пен бірге оқыған жоқ", сондай-ақ ол оны дәстүр бойынша түсіндірген де жоқ. Sibawayh-тің серігі және шәкірті, Бәну Мужаши ибн Дарим тайпасынан шыққан Басраның білімді грамматигі Әл-Ахфаш әл-Акбар немесе Әл-Ахфаш әл-Мужашии, Sibawayh-тің Аль Китабын қолжазба түріне көшірген. Әл-Ахфаш Аль Китабты Әбу Омар әл-Жарми және Әбу Усман әл-Мазини сияқты студенттер мен грамматикалық серіктестер тобымен бірге зерттеді, олар Sibawayh-тің еңбегін таратты. Әр тарау бір ұғымды анықтамасымен бірге енгізеді. Араб тіліндегі етістіктер үш уақытты (өткен, қазіргі, болашақ) білдіре алады, бірақ олар тек екі формада болады, олар "өткен" (өткен уақыт) және "ұқсас" (қазіргі және болашақ уақыттар) деп анықталады. Sibawayh әдетте өзінің тұжырымдамалары мен ережелерін поэзия жолдарымен көрсетеді, өте кең көздерден материал алады, олар ежелгі де, заманауи, қалалық та, шөлдегі де болады: оның көздері исламға дейінгі араб ақындарынан бастап, кейінгі бедуин ақындары, қалалық Омейя дәуірінің ақындары және тіпті оның заманындағы беделсіз және жаңашыл раджаз ақындарына дейін жетеді. Грамматикалық кітап болғанымен, Sibawayh өзінің тақырыбын фонологияға, әліпбидің стандартты айтылуына және рұхсат етілмеген ауытқуларға дейін кеңейтеді. Ол сөйлеудің моральдық жаратылысы туралы пікірталас бастайды; сөйлеу – адамның мінез-құлқының бір түрі ретінде этикамен, дұрыс пен бұрыспен, турамен және қатемен реттеледі. Көптеген тіл білімі мамандары мен ғалымдар Аль Китабты ең толық және сақталған ең көне араб грамматикасы деп есептейді. Әбу Хайян әл-Гарнати, оның дәуірінің ең көрнекті грамматигі, Аль Китабтың барлығын жаттап алды және оның құндылығын ислам құқығындағы хадистердің құндылығымен теңеді.