Кіріспе

Американдық психолог және педагог (1844–1924)

Гранвилл Стэнли Холл (1 ақпан 1844 – 24 сәуір 1924).

Ерте өмір

Массачусетс штатының Эшфилд қаласында туған Холл, Массачусетс штатының заң шығарушы органында қызмет еткен Гранвилл Баском Холл және Олбани әйелдер семинариясында оқыған, кейін мұғалім болған Абигейл Билспен бірге шаруа қожалығында өсті. Бала кезінде Холл көп уақытын кітап оқуға және ата-анасы мен жергілікті мектептерден алатын білім мүмкіндіктерін пайдалануға жұмсады. Кішкентай кезінде ол жануарлар мен дене дамытуға қызығушылық танытты. Кейін Холл психология саласында академиялық жұмыс таба алмағандықтан, Еуропаға сапар шегіп, Берлин университетінде оқыды және 1879 жылы Ундттың Лейпциг зертханасында қысқа уақыт болды. Ол мансабын Огайо штатының Йеллоу-Спрингс қаласындағы Антиохия колледжінде ағылшын және философия пәндерін оқытудан бастады, содан кейін Массачусетс штатындағы Уильямс колледжінде философия тарихын оқытты. Гарвард және Джонс Хопкинс университеттерінде сәтті лекциялар өткізгеннен кейін, Холл Джонс Хопкинс университетінің философия факультетінде психология мен педагогикадан сабақ берді. Ол 1882 жылдан 1888 жылға дейін Джонс Хопкинс университетінде жұмыс істеді және 1883 жылы алғашқы ресми американдық психология зертханасын ашты. Ол жерде Холл орта мектепте латын, математика, ғылым және тарих сияқты дәстүрлі пәндерді оқытуға артықшылық беруге қарсы болды, оның орнына орта мектептің жасөспірімдерді білім беруге, емес, студенттерді колледжге дайындауға көбірек назар аударуы керек деп сақты. Холл 1888 жылы Америкалық Антикварлық қоғамның мүшесі болып сайланды.

Кейінгі мансабы (психология)

1887 жылы Холл «Американдық психология журналын» құрды, ал 1892 жылы Америка психологиялық қауымдастығының бірінші президенті болып сайланды. 1917 жылы Холл діни психология туралы «Иисус Христос психология жарығында» атты кітап жариялады. Кітап екі томдық болып жазылған, мақсаты – Иса Мәсіхті психологиялық тұрғыдан анықтау. Ол Мәсіх туралы жазылған барлық мәліметтерді, Мәсіхтің және оған сенген, оның туралы жазғандардың ой-қиялын жан-жақты талқылады. Ол Мәсіхтің аты мен өміріне байланысты мифтерді, сиқырлы ілімдерді және т.б. талдады. Ол теңеулерді, Мәсіхтің кереметтерін, өлімін және қайта тірілуін зерттейді. Иса мен оның ізбасарларында кездесетін барлық мүмкін көріністерді немесе үрдістерді олардың генетикалық бастауларына дейін түсіруге тырысады, сондай-ақ салыстырмалы психологияның, әсіресе антропология және балалық жас ерекшеліктері туралы білімнің көмегімен, осы құбылыстардың түбінде жатқан жалпыға ортақ үрдістерді көрсетеді. Бұл оның ең сәтті емес еңбегі болды. 1922 жылы 78 жасында ол қартаю туралы «Сенесценция» кітабын жариялады. Холл қайталау процесін білім беру арқылы үдетіп, балаларды ақыл-ой қабілеттерінің қазіргі заманғы стандарттарына қысқа мерзімде жетуге мәжбүрлеуге болады деп сенді. Холл өркениетті биологиялық даму сияқты қарастырды. Адамдар өркениетке «табиғи эволюциясын жүргізуге» мүмкіндік беруі керек. «Бұл – тепе-теңдік кезеңі, бірақ жасөспінділік шаққа жеткен кезде тепе-теңдік бұзылады және жаңа бейімділіктер пайда болады. Өршу мүшелерінде өзгерістер болып, екіншілік жыныстық белгілер пайда болады. Экстраверсия бірте-бірте интроверсияға уступа береді, ал әлеуметтік инстинкттер маңыздырақ рөл атқара бастайды». Холл Жан Батист Ламарк пен оның эволюция теориясының күшті ықпалында болды. Холл ата-анадан балаға естеліктерді беру идеясын мұрагерлікке қатысты ықтимал механизм деп санады. Қоғамның алғашқы мүшелері паранормальды құбылыстарға күмәнданып қарады. Холл психикалық құбылыстарға психологиялық тұрғыдан қарады. 1890 жылы ол қоғамдан шығып кетті. Ол парапсихологияның өткір сынышысына айналды. Холл аномалистік психология саласындағы алғашқы психологтардың бірі болды. Холл және оның ассистенті Эми Таннер Кларк университетінен спиритизмді жоққа шығарып, медиумдарға психологиялық және физиологиялық тесттер жүргізді. Таннер Холлдың кіріспесімен «Спиритизмді зерттеу» (1910) кітабын жариялады. Кітапта Холл мен Таннердің медиум Леонора Пайпермен өткізген сеанстарда жүргізген тесттердің нәтижелері сипатталған. Холл мен Таннер Пайпердің тұлғаларының – ойдан шығарылған құрастырмалар екенін, олар тәнсіз рухтар емес екенін дәлелдеді.

Әлеуметтік көзқарастар

Холл неміс тіліндегі Volk тұжырымдамасына терең бой алды, ол жеке тұлғаны жоғары ұжымдыққа еріктіретін, жекешілдікке қарсы және авторитарлық романтизмді білдіреді. Холл адамдардың табиғаты бойынша ақылға салмастан, инстинкттермен жетелесетініне сенді, ал қоғамның игілігі үшін олардың үйірлік инстинкттерін басқару үшін харизматикалық көшбасшы қажет. Ол американдықтардың жеке адамның құқықтары мен қадір-қасиетіне баса назар аударуы Атлантиданың батып кетуіне теңеп, құлдырауға алып келетінін болжады. Холл 1880 жылдары балалар зерттеуі қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. Оның ілімін тарату үшін ұлттық зерттеу топтарының желісі құрылды. Ол бүгінде 1896 жылғы "Ерекше және есімді балалар" зерттеуін басқарғаны үшін танымал, онда жалғыз балалардың есімділіктері тұрақты бейімделе алмаушылық ретінде сипатталды. "Жалғыз бала болудың өзі – ауру", – деп мәлімдеді ол. Холл балалық дамудың адам эволюциясының тарихының жоғары нәсілдік тұжырымдамасын қайталайтынын айтты. Ол мектепке дейінгі балаларды жабайы деп сипаттап, баламен ақылдасу уақытты ысырап ету деп санады. Ол балаларды Құдайдан қорқуға, елді сүюге және мықты денеге тәрбиелеу керек деп сенді. Бала табиғатындағы жамандықтардың іздерін жоятын болса, оған дене жазасын қоса алғанда, қатаң тәртіп қажет. Холл мемлекеттік білім берудің барлық деңгейлерінде интеллектуалды жетістіктерге қарсы тұрып, үнемі пікір білдірді. Ашық пікірталас пен сынға жол берілмеді. Студенттерге американдық мәдениеттің дамуына зиян келтіретін жекешілдіктен сақтау үшін идеологиялық тәрбие қажет болды. Холл "дауыл мен стресс" фразасын, неміс Sturm und Drang қозғалысынан алынған, жасөспірімдікке қатысты танымал етті. Оның әріптесі Уильям Бернхам бұл фразаны 1889 жылы "Интеллектуалды еңбектегі экономика" атты мақаласында жасөспірімдікке қатысты жариялаған. Бұл тұжырымдаманың үш негізгі аспектісі – ата-анамен қақтығыстар, көңіл-күйдің бұзылуы және тәуекелді мінез-құлық. Кейін Лев Выготский мен Жан Пиаже еңбектерімен болғандай, бұл фразаға және Холлдың рөліне деген қоғамдық қызығушылық азайды. Соңғы зерттеулер бұл фразаны және оның мағынасын қайта қарастыруға әкелді. Үш жағынан да, соңғы деректер дауыл мен стрессті қолдайды, бірақ жеке айырмашылықтар мен мәдени ерекшеліктерді ескере отырып, түзетілген жағдайда ғана. Қазіргі психологтар дауыл мен стрессті жалпыға бірдей қабылдамайды, бірақ оның қысқа мерзімде болу мүмкіндігін мойындайды. Барлық жасөспірімдер дауыл мен стресске ұшырамайды, бірақ дауыл мен стресс жасөспірімдікте басқа жасқа қарағанда жиі кездеседі. Холл кедейлерге, ауруларға, даму ерекшеліктері мен мүгедектерге ешқандай жанашырлық танытпады. Ол селективті селекция мен мәжбүрлі стерилизацияға берік сенді, сондықтан физикалық, эмоционалдық немесе ақыл-ой жағынан әлсіз немесе "кемістігі" бар адамдарға деген кез келген құрмет пен қайырымдылық табиғи іріктеудің супер нәсілге қарай дамуына кедергі келтіреді деп санады. 1920 жылы зейнетке шыққаннан кейін Холл қартаю туралы серіктік томды жазды. Бұл маңызды еңбек 20 ғасырда пайда болған "қартаю дағдарысын" мойындағандықтан "көрнекті" деп танылды, онда ұзақ өмір сүру, отбасылық рөлдердің тарылуы және жұмыс күшінен шығару қарттарды күрт оқшаулап, қоғамдық өмірге белсенді қатысуын шектеді. Ол бұл процеске қарсы шығып, қарттардың даналығы олардың қоғамға құнды және шығармашылық үлес қосатынын дәлелдеді. Алайда, қартаюға қатысты стигма көптеген адамдардың жастыққа ұмтылуына және қоғамда толыққанды қатысудан шеттетілуден қашуға әкелді. Кітаптың соңында Холл осы дискриминация түріне қарсы жеке ашуын білдірді. Оның қартаю процесін жақсырақ түсінуге шақыруы геронтологияның дамуын болжады, ал қарттарды шеттетуге жасаған сын-қарысы бүгінгі күнге дейін өзекті.

Діни көзқарастар

Холл Кембридж атеизміне арналған анықтамалықта атеист ретінде тізілген. Холл діни психология мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды. Бала кезінде оны оның діндар анасы христиан дінімен таныстырды. Уиллистон семинариясында оқып жүргенде ол колледж шіркеуіне қосылып, ересектерге арналған Библия сабақтарын жүргізді. Ол: "еркін таңдаудың ең жоғарысы – өзіңді Құдайға қызмет етуге толығымен беру", сондай-ақ "Құдай – ең жоғары болмыстағы махаббат" деген сөздерді айтқан. 1867 жылы ол Нью-Йорктегі Юнион теологиялық семинариясына түсті. Салыстырмалы дінтануға қызығушылық танытқан ол қалалық миссионерлік қоғамда жұмыс істеп, түрлі діни қызметтерге қатысты. Бітіргеннен кейін Холл қысқа мерзімге Пенсильваниядағы шағын шіркеуде қызмет етті, содан кейін білімін жетілдіру үшін кетіп қалды. Холл дінді адамның әлемдегі дұрыс орнына оралуы, денсаулық пен толықтыққа қайтару ретінде насихаттады. Кейіннен Холл Джонс Хопкинс және Кларк діни психология мектебінде діни психологиядан сабақ берді. Ол сонымен қатар діни психологияға арналған кітапхана бөлімін құрды.

Эвгеникаға қатысты көзқарастар

Холл көптеген жазбаларында евгеникалық көзқарастарын ашық білдірді. Ол көптеген американдық евгеникалық ұйымдардың басшысы ретінде тізілген. The Eugenical News (1916–1922) жаңа американдық евгеникалық ғылыми ұйымның дамуын атап өтті, оның құрамында келесідей хабарландыру жарияланды: «Евгеника зерттеулер қауымдастығының жаңа белсенді мүшелері: C. C. Бригхэм, Психологиялық зертхана, Принстон, Н. Дж., Г. Стэнли Холл, Кларк университеті, C. E. Сейшор, Айова штатының мемлекеттік университеті, Льюис М. Терман, Стэнфорд университеті, Калифорния, Джон Б. Уотсон, Джонс Хопкинс ауруханасы» (53-бет). Холл С. Фрейд және С. Юнг сияқты көрнекті психоанализ ғалымдарын АҚШ-қа әкелгенімен, ол өзінің евгеникалық ұстанымдарын баса көрсететін жазбаларында психоанализге қарсы көзқарасын ашық білдірді. Мысалы, «Журнал оф Апплаид Психология» журналының бірінші санында, оның редакторы болған Стэнли Г. Холл (1917), ашып айтты, АҚШ психологиясы «қазіргі соғыстан қандай да бір сабақ алуы керек, онда барлық соғысқан елдердің үстемдік ететін элементтерін қамтитын ұлы скандинавтық нәсілі өзін-өзі жоқ қылуда» (9-бет). Холлдың пікірінше, осы сабақтың ең маңыздысы – американдық психологияның Фрейдтің «адамдар кейде эволюциялық сатыдан төмен түсуі нормаль» деген көзқарасына қарсы күресуі (12-бет). Холл өзінің «Неміс мәдениетінің аспектілері» кітабында, Батыс өркениетін жойған «ашкөз еврейлер» туралы айтқандай, жазбаларында ашық түрде антисемиттік мәлімдемелер жасады, бірақ бұл мәлімдемелер көбінесе антисемитизмді мақұлдау емес, сынға алу мақсатында жасалған, мысалы: «Олар [еврейлер] өздері жасаған жоқ, олар жамандықтардың күнәшісі етіп тағайындалды». Холл, мүмкін антисемиттік сезімнен туындаған, психоанализдің «сексуалдыққа» назар аударуы және осы тәсілдің «мамандықтан тыс [академиялық эксперименттік психологтар] шеңберінен тыс тез өсуі» психоанализді және «оның жақтастарының санын» «культ» түріне айналдырды (412-бет). Сонымен қатар, Холл «Фрейдтің терапиялық теориясы қате» деп мәлімдеді (12-бет), мәдени немесе діни нормаларға негізделген «сұлулықпен емдеудің» орнына психоаналитикалық түсіндіру арқылы адамның мәдени тұрғыдан қабылдамас сексуалдық құштарлықтары мен мінез-құлқының қалай ақталуы мүмкін екендігі туралы ескерту жасады (13-бет). Холл сексуалдыққа қатысты викториандық моральдық ұстанымдарды ұстанды, барлық әртүрлі сексуалдық тәжірибелерді аморальдық деп санады, оның ішінде мастурбация, гомосексуалдық, некеден тыс сексуалдық қатынас және т.б. Холл психоаналитикалық емдеу талдау процесінде осы діни «моральды» «жояды» деп мәлімдеді (13-бет). «Иисус, Христос, психология жарығында» атты кітабында Холл евгениканы ашық мақтап, эволюциялық тұрғыдан жарамсыз деп саналатын адамдардың (яғни кедейлер, нәсілдік азшылықтар, иммигранттар) болуы эволюциялық тұрғыдан жарамды адамдарға (яғни скандинавтық бай ақ адамдар) төменгі таптарға қамқорлық жасаудың қадір-қасиеттерін үйрету мақсатына қызмет ететінін талқылады. Холлдың басқа ашық евгеникалық жазбаларына оның 1903 жылғы «Ақ адамның ауыртпалығы мен төменгі нәсілдердің жергілікті дамуы» атты мақаласы кіреді. Америка евгеникалық ұйымдарының көпшілігі Холлды осы ойдың көшбасшысы ретінде санады (мысалы, Америка евгеникалық қоғамы, Америка евгеникалық зерттеулер ұйымы). Оның студенттері арасында Г. Г. Годдард, Роберт Еркс, Льюис Терман және тағы да басқалар сияқты көптеген евгениктер болды.

Әдеби қызмет

Білім беру әдебиетіне маңызды үлес қосушы және осы саладағы жетекші сарапшы, ол Америка психология журналын құрып, оның редакторы болды. Бұған қоса, ол Педагогикалық семинарды (1892 жылдан бастап), Американдық діни психология және білім журналын (1904 жылдан бастап) және Жарыс дамуы журналын (1910 жылдан бастап) басқарды. Холл студенттік кезінен бастап өмірінің соңына дейін философия, психология, білім және дін саласына қызығушылық танытты, бұл салалар егжей-тегжейлі тәжірибелерді, нәтижелердің күрделі сандық талдауын немесе талдаудың қатаңдығы мен тереңдігін қажет етпеді. Дегенмен, басымдықтардың белгілі бір реті болды: 1880-1890 жылдар жалпы психология мен білім беру мәселелеріне, 1890-1905 жылдар адам өмірінің нақты егжей-тегжейлі жайттарына, әсіресе балалар мен жасөспірімдердің өміріне арналды, ал 1905 жылдан кейін адамның эмоционалдық, этикалық және діни өмірінің кең ауқымды мәселелеріне көбірек назар аударды.

Мұра мен құрмет

Холл жасөспірімдердің дамуын түсінуге үлкен үлес қосты, оның кейбір тұжырымдары бүгінгі күнге дейін де сақталған. Холл еркектерде жасөспірім шақта сезімталдық іздеу және агрессияның күшеюін байқаған. Холл сонымен қатар жасөспірім кезеңінде қылмыс деңгейінің артуын да анықтады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы "Либерти" кемесі оның құрметіне аталды.

Жеке өмір

Холл екі рет үйленген. Оның бірінші әйелі Корнелия Фишер болды. Олар 1879 жылдың қыркүйегінде неке қиып, екі балаға ие болды: 1881 жылдың 7 ақпанында туған Роберт Гранвилл Холл; және 1882 жылдың 30 мамырында туған Джулия Фишер Холл.