Кіріспе

Кітап әл-Итибар (كتاب الاعتبار, Үлгі арқылы үйрену кітабы) – 12 ғасырдағы араб сириялық дипломат, сарбаз, аңшы, ақын және дворян Усама ибн Мункидтің өмірбаяны. Кітап алғаш рет 1880 жылы Сан-Лоренцо-де-Эль-Эскориал монастырының (Сан-Лоренцо-де-Эль-Эскориал, Мадрид, Испания) Корольдік кітапханасында табылды. Ол 134 парақтан тұрады, оның алғашқы 21 беті жоқ, және 1213 жылдың шілдесінде жасалған түпнұсқаның көшірмесі саналады. Дегенмен, қазірге дейін қол жетімді жалғыз нұсқа осы болып табылады. Хартвиг Деренбург (1844-1908) бұл қолжазбаны алғаш рет өзінің үш томдық кітабында – "Les manuscrits arabes de l'Escurial" (1884-1903) және "Ousama ibn Mounkidh, un émir syrien" (1889) еңбегінде атап өтті, осы кітаптарда оны зерттеп, көшіріп, жариялады. Филип К. Хитти (1886–1978) өзінің "Крест жорықтары кезеңіндегі араб сириялық мырзасы: Усама ибн Мункидтің естеліктері" атты басылымымен осы еңбекке толықтыру жасады, ал Columbia University Press баспасы 2000 жылы оның ең соңғы басылымын шығарды. Усаманың автобиографиясы "әдеб" деп аталатын әдеби жанрға жатады, оның мақсаты – оқырмандарды "құлықтыру, көңіл көтеру және қызықтыру", сонымен қатар оларды нұсқаумен қамтамасыз ету. Филип К. Хитти өзінің аудармасының кіріспесінде бұл шығарманы басқа арабтардың өмірбаяндарынан артық деп сипаттады. Оның сөзіне қарағанда, ол бізге сириялықтардың соғыс тактикасы, бүркіт салдау және емдеу әдістері туралы ақпарат береді, сондай-ақ мұсылман сарайының және жеке тұрмыстың құпияларына үңілуге мүмкіндік береді. Бұл сонымен қатар араб шабыттандырушыларының крестоносшылармен достық қарым-қатынаста болғандағы, олармен жау ретінде күрескендегі және дін мен саясат мәселелеріндегі ой-өрісін түсінуге көмектеседі.

ХІІ ғасырдағы ислам қоғамы

Автобиографияның көп бөлігі сол кездегі материалдық мәдениетке қатысты. Онда еңбекке қабілетті қоғамның бай өкілдері, олардың үйлері, киімдері және бағалы мүліктері сипатталады. Усама христиандар мен мұсылмандарға қарсы көптеген шайқастарға қатысқандықтан, әскери қоғам туралы көп мәлімет бар, соның ішінде христиан крестшілеріне деген көзқарасы да келтірілген. Ол Усаманың Мысырдағы Фатимидтер сарайында және Нұреддиннің басшылығымен қызмет еткен кезеңдегі ішкі саяси құрылым туралы мәлімет береді. Усама медициналық тәжірибелер, дін және аң ауру туралы да ақпарат ұсынады.

Соғыс жүргізу

Осама соғыс қалай жүргізілгенін бізге баяндайды. Кітаптың басты тақырыптарының бірі – соғыстың нәтижесі алдын ала белгіленгендігі: «Соғыстағы жеңіс Алладан, ол ұйымдастыру мен жоспарлауға, сондай-ақ әскерлер мен қолдаушылардың санына байланысты емес». Ол жау территориясынан өтетін кезінде тәртіпті қалай сақтағанын сипаттайды: мүйіздің (сигналдың) үнімен тоқталып, мүйіздің (сигналдың) үнімен қайтадан жолға шығатын. Қоршау соғысы ашық шайқастардан гөрі көп кездесетін. Осама қамалдың астына туннель қазып, содан кейін ағаш тіректерін өртеу арқылы туннельді құлатып, қамалдың мұнарасын бірге алып кететін тау-кендік жұмыстарды сипаттайды. Осама сонымен қатар қолданылған қару-жарақ түрлері туралы да ақпарат береді. Найза өте маңызды қару болған; Осама Кафартаб шайқасында найза қолдануды сипаттайды: «Біз олардан он сегіз салт аттыны шығардық, олардың кейбіреулері найзаның соққысын алып қаза болды, ал енді біреулері найзаның соққысын алып, аттарынан құлап, қаза тапты, ал тағы біреулері найзаның соққысын алып, аттарынан құлап, жаяу әскерге айналды». Семсер де жоғары мәртебелі қару саналған. Осама әкесінің семсері күйеу жігітінің киімін, күміс аяқ киімді, шапан мен ағаш жамылғыны қалай кесіп өткенін айтады: «Семсер киімді, күміс аяқ киімді, шапанды және күйеу жігіті киген ағаш жамылғыны кесіп өтті, содан кейін шыбық сүйегін кесіп тастады. Барлық қол астың құлап кетті». Кейіннен семсерге әкесінің күйеу жігітінің есімі берілді.

Қорытынды

Усаманың өмірбаяны 12 ғасырдағы ислам қоғамының түрлі жақтары туралы көптеген мәліметтер береді. Ол сол кездегі материалдық мәдениеттің қатар-қатар саяси және діни әдет-ғұрыптары туралы да айтады. Бұл мұсылман әлемінің біртілді емес екенін, ішкі дау-дамай мен бәсекелестікке толы екенін көрсетеді.