Кіріспе
Маринадталған шикі теңіз өнімдері. Ceviche, cebiche, sebiche немесе seviche (seˈβitʃe) – балық немесе моллюскалардың цитрус жемістері мен дәмдеуіштерге маринадталған тағамы. ЮНЕСКО бұл тағамды перулік дәстүрлі ас және адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі деп таниды. Дегенмен, цевишенің әртүрлі нұсқалары Тынық мұхитының жағалауындағы әртүрлі испандық Америка елдерінің – Чили, Колумбия, Коста-Рика, Эквадор, Сальвадор, Гватемала, Гондурас, Мексика, Никарагуа, Панама және Перудің – аспаздық мәдениетіне енеді. Перуде бұл тағам мақтан тұтатын тағам және мәдени мұра саналады. Балық көбінесе лимон немесе қышқыл лайм шырынында пісіріледі, бірақ тарихи тұрғыдан қышқыл апельсин де қолданылған. Дәмдеуішке жергілікті бірыңғай бұрыш немесе перец кіреді, ал кейбір Орталық Америка аймақтарында оны горчицамен алмастырады. Ет әдетте кесілген немесе ұсақталған пиязбен бірге маринадталады және ұсақталған кинзамен беріледі. Мексикада оған әдетте томат пен авокадо қосылады, ал Чили, Панама және Перуден басқа елдерде томат соусын қосу жиі кездеседі. Цевишпен бірге берілетін гарнирлер де әртүрлі болуы мүмкін: Эквадорда – платан, кангуил немесе чифлес патаконесімен, ал Колумбияда, Панамада және Гватемалада – тұзды крекерлермен. Солтүстік аймақтарда әдетте печенье немесе тост гарнир ретінде қолданылады. Мексикада оны жүгері тостадасымен немесе крекерлермен ұсынады, Панамада – дәм тату үшін ащы чомбо бұрышын қосады, ал Перуде – тәтті картоп, маниока немесе сирек картоп сияқты пісірілген түйірлі көкөністер, жүгері (қайнатылған немесе қуырылған), зарандаха сияқты бұршақтар, қуырылған платан (чифлес), теңіз балдырлары және салатпен бірге ұсынады. Кейде оны chilcano (балық басынан жасалған сорпа) қоса беруі мүмкін.
Ceviche, cebiche, sebiche, or seviche (seˈβitʃe) is a dish consisting of fish or shellfish marinated in citrus and seasonings, recognized by UNESCO as an expression of Peruvian traditional cuisine and Intangible Cultural Heritage of Humanity, although different versions of ceviche are part of the culinary culture of various Spanish American countries along the Pacific Ocean where each one is native: Chile, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Mexico, Nicaragua, Panama and Peru. In Peru it is also considered a flagship dish and cultural heritage. The fish is typically cured in lemon or sour lime juice, although sour orange was historically used. The dressing also includes some local variety of chili pepper or chili, replaced by mustard in some locations in Central America. The meat is usually marinated together with sliced or chopped onion and served with chopped cilantro. In Mexico, tomato and avocado are also usually included, and the addition of tomato sauce is common except in Chile, Panama and Peru. The ceviche accompaniments can also be different: in Ecuador, with plantain, canguil or chifles patacones, and in Colombia, Panama and Guatemala, with salty soda crackers. The northern varieties usually use cookies or toast as a garnish. In Mexico, it is served with corn tostadas or with crackers; in Panama an extra option is the spicy chombo chili pepper to taste, and in Peru, it is served with garnishes of boiled root vegetables such as sweet potatoes, cassava or, very rarely, potatoes, and grains or seeds such as corn (boiled or roasted), legumes such as zarandaja, fried plantain (chifles), seaweed and lettuce; sometimes it can be accompanied by chilcano (broth made from fish heads).
Этимология
Ceviche термині туралы алғашқы жазба дерек 1820 жылға дейін сақталып қалған, Перудің алғашқы ұлттық әнұраны саналатын "La Chicha" патриоттық әнінде кездеседі. Корольдік испан академиясының мәліметінше, сөздің этимологиясы испан тіліндегі escabeche сөзімен байланысты болуы мүмкін. Бұл сөз мосараб тіліндегі izkebêch сөзінен, ал ол андалусиялық араб тіліндегі assukkabáǧ сөзінен, одан әрі классикалық араб тіліндегі sakbāj (سكباج, сірке суында пісірілген ет) сөзінен туындаған. Соңғы түбірі орта парсы тіліндегі sikbāg сөзі болып табылады, ол sik ("сірке суы") және bāg ("соуп") сөздерінен құралған. Осы сөздер парсы тіліндегі sekbā (سکبا, ет пен сірке суынан жасалған соуп) сөзіне де бастау берген. Тағы бір гипотеза бойынша, сөз кечуа тіліндегі siwichi сөзінен шыққан, ол "жаңа балық" деген мағынаны білдіреді. Бұл тағамның атауы cebiche, ceviche, seviche немесе sebiche деп әртүрлі жазылуы мүмкін, бірақ ең көп қолданылатыны – v әрпімен жазылатын ceviche, ол Корольдік испан академиясы мойындаған балама жазу түрі.
Тарих
Тағамның шығу тегі туралы әртүрлі түсініктер бар, ал Перу зерттеушілері Испандықтарға дейінгі кезеңде пайда болғанын жақтайды. Перудің тарихи деректеріне сәйкес, б.з.д. 3500-1800 жылдар аралығында Перудің орталық аймағында дамыған Карал өркениеті, археолог Рут Шейдидің зерттеулерінде көрсетілгендей, чили мен тұз қосылған шикі анчоусті пайдалану және тұтыну туралы мәліметтерді қалдырған. Тағы бір алғашқы нұсқасы – қазіргі Перудің солтүстігінде шамамен 2000 жыл бұрын гүлденген Моче цивилизациясында пайда болған. Мочелер жергілікті бананның ашытылған шырынын қолданған. Олардың пікірінше, конкистадорлармен бірге келген морейлік текті әйелдер бұл тағамды осы аймаққа әкелген, ол уақыт өте келе бүгінгі таңда цевиче деп танылатын тағамға айналған. Перулік шеф-аспаз Гастон Акурио Перудың вице-патшалығының астанасы ретінде төрт ғасыр бойы Лиманың басымдығын, оның құрамында Оңтүстік Американың батысының көп бөлігі болғанын, аймақтың басқа әкімшілік провинцияларына цевиче сияқты танымал тағамдарды жеткізуге мүмкіндік бергенін түсіндіреді. Содан кейін ол жергілікті дәмдер мен стильдерді сіңіріп, аймақтық тағамға айналды. National Geographic және Taste Atlas цевишенің Перуде пайда болғанын мойындайды. Чилилік шеф Кристофер Карпентье және испандық Ферран Адриа сияқты шефтер Перудің шығу тегін қолдайды. Ферран Адриа сұхбатта: «Севиче Перуде дүниеге келді, сондықтан нағыз және шынайы [севиче] – перулік» деді. Бұл тағамның алғашқы рецептін Мануэль Атанасио Фуэнтес «Лима нұсқаулығында» жариялаған. Оның шығу тегі Орталық Америкадан Полинезияға дейінгі аймақтармен де байланыстырылады. Эквадорда оның шығу тегі жағалау цивилизацияларында болуы мүмкін, себебі Эквадор Перумен ортақ мәдени мұраға (мысалы, Инка империясы) және балық пен теңіз өнімдерінің алуан түрлілігіне ие. Эквадорлықтардың пікірінше, цевишенің шығу тегі біздің заманымыздан бұрын 3500-1500 жылдар аралығында Вальдивия мәдениетінде Spondylus қабығын жинаумен байланысты, олардың диетасында кейіннен цевишеде қолданылған теңіз өнімдері болған. Испандықтар, Еуропадан лимон сияқты цитрус жемістерін әкелген, бұл тағамды Испанияда морейлік ас үлгісінде бастаған болуы мүмкін. Перу тарихшысы Хуан Хосе Вега Малага тарихшысы және Андалусия этнология комиссиясының мүшесі Фернандо Руэда Гарсия ұсынған теорияны қолдайды, ол Иберия түбегіне келген жергілікті және шетелдік ингредиенттерді араластырып, морейлік құлдардың цебишені жасағанын айтады.
Чевиче - адамзат мәдени мұрасы
2023 жылдың желтоқсанында цевиче дайындау және оны жеумен байланысты тәжірибелер мен мағыналар ЮНЕСКО-ның Перу дәстүрлі тағамының көрінісі және Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы ретінде мойындалды. Бұл мәлімдеме оның Материалдық емес мәдени мұраны сақтау жөніндегі үкіметаралық комитетінің он сегізінші сессиясы шеңберінде жасалды. Шешімнің негізінде Перуде цевиче дайындау мен жеу "балық аулаудан бастап, ингредиенттерді өсіруге және тағамды дайындауға дейінгі әр кезеңде нақты тәжірибелерді, білімді және мағынаны қамтиды. Рецепттер аймақтан аймаққа өзгеретіндіктен, бұл тағам сонымен қатар аймақтық мәдени сәйкестікті күшейтеді". Перудің цевиче тағамын марапаттағанда ЮНЕСКО Перудің мәдени ерекшелігіндегі осы тағамның рөлін, қолөнермен айналысатын тұрақты балықшылардың және севичериялардағы дәстүрлі әйелдердің маңыздылығын, тағамның аймақтық вариацияларын және ингредиенттер мен техникалар туралы білімнің Перу отбасыларында қалай беріліп жатқанын атап көрсетті.
Дайындау және нұсқалары
Севиче цитрус негізіндегі қоспаға маринадталады, көбінесе лимон мен лайм қолданылады. Лимон қышқылының әсерінен теңіз өнімдерінің ақуыздары денатурацияланады, сондықтан тағам ыстықсыз пісірілгендей көрінеді. Тағам шикі желетіндіктен және ыстықпен пісірілмейтіндіктен, тамақтан улану қаупін азайту үшін оны жаңадан дайындап, дереу жеу керек. Севиче көбінесе апетиттер ретінде беріледі; егер оны негізгі тағам ретінде жесе, онда әдетте оның дәмін толықтыратын гарнирлер, мысалы, тәтті картоп, салат, жүгері, авокадо немесе пісірілген бананмен бірге беріледі. Перудің классикалық севичесі – жаңа сығылған лаймға маринадталған шикі балық кесектері, кесілген пияз, чили бұрыштары, тұз және қара бұрыш қосылады. Корвина немесе себо (теңіз басы) дәстүрлі түрде қолданылатын балық болды. Бұл қоспаны дәстүрлі түрде бірнеше сағат маринадтағаннан кейін бөлме температурасында, жүгерінің кесінділерімен және пісірілген тәтті картоптың кесінділерімен бірге ұсынады. Өңірлік немесе қазіргі заманғы нұсқаларына сарымсақ, балық сүйегінен жасалған сорпа, ұсақталған перулік ахи лимо, немесе Анд тауларының чили рокотосы, қуырылған жүгері немесе канча және юйо (теңіз балдыры) жатады. Трухильоның ерекшелігі – акуладан (толло немесе тохо) дайындалған севиче. Лимада лингадо (тілбалық) жиі қолданылады. Перулық севичедің қазіргі нұсқасы, жапондық сашими жасау әдісіне ұқсас, балықты бірнеше минут маринадтап, дереу ұсынады. Оны 1970 жылдары перулік-жапондық аспазшылар Дарио Мацуфужи мен Умберто Сато әзірледі. Көптеген перулық севичериялар балықпен бірге маринадтың кішкентай стаканын ұсынады, ол "лече де тигре" немесе "лече де пантера" деп аталады. Америкааралық Даму Банкінің (АДБ) 2022 жылғы Перу тағамдарындағы инновациялар және оның перулық мәдени әртүрлілікпен байланысы туралы зерттеуіне сәйкес, бүкіл аумағындағы мәдениет пен халықтың әртүрлілігінің гастрономияға тигізетін әсерінің мысалы – балықшылардың, фермерлердің және аспазшылардың бірігіп, перулық теңіз тағамдарының көптеген түрлі севичелерін ұсынуы. Гастон Акурио өзінің "Ceviche Power" (2015) кітабында Түмбес, Пиура, Ламбайке, Ла Либертад, Анкаш, Лима жағалауы, Лима, Ика, Арекипа, Мокегуа және Такна арқылы севиче маршрутымен саяхаттау арқылы әртүрлі нюанстарды сипаттайды. Бұл үлкен әртүрлілік әр түрлі аспазшыларды жаңа севиче түрлерін жасауға ынталандырды. Эквадорда классикалық севиче лимон шырынында маринадталған балық кесектерінен немесе қызанақ шырынымен немесе сумен пісірілген креветкалардан, креветка қабықтарымен, кесілген қызыл пияз, кесілген қызанақ, тұз, бұрыш, кориандр және майдан тұрады. Бұл қоспаны дәстүрлі түрде бірнеше сағат маринадтағаннан кейін, пісірілген жүгері дәндері бар табақпен бірге ұсынады; "патаконе" деп аталатын қуырылған жасыл бананның кесектері немесе жұқа кесілген банан чиптері. Кейбір аймақтарда севиче күрішпен бірге беріледі. Эквадордағы севичеге томат соусы, горчица және май қосылады. Манаби стилі лимон шырыны, тұз және пісірілген креветканың шырынынан жасалады, кейде арахис майымен шайылады. Кейде севиче жергілікті моллюскалардың әртүрлі түрлерінен жасалады, мысалы, қара моллюск (пісірілген немесе шикі), устрица (пісірілген немесе шикі), спондилус (шикі), барнаклдар (пісірілген), басқалары көбінесе пісірілген. Эквадорда жақсы пісірілген теңіз басы (корвина) немесе бикуда (пикудо), сегізбалық және краб севичелері де кең таралған. Барлық севичелерде қызыл пияз, лимон шырыны, кориандр, тұз және май міндетті ингредиенттер. Чилиде севиче көбінесе палибуттың немесе Патагониялық тіс балықтарының филелерінен жасалады және лимон мен грейпфрут шырындарына маринадталады; ұсақ майдаланған сарымсақ пен қызыл бұрыш, сондай-ақ көбінесе жаңадан піскен минт және кориандр қосылады. Пасха аралында лимон шырыны мен кокос сүтіне маринадталған тунец балығы жақсы көреді. Колумбияда себиче немесе креветка коктейлі, устрица, краб, кальмар, чипи чипи және басқалары дайындалады. Соусқа томат соусы, майонез, сарымсақ соусы, кориандр, майдаланған ақ пияз, лимон шырыны және басқа да дәмдеуіштер жатады. Олар тұзды крекермен бірге беріледі.
Солтүстік және Орталық Америка және Кариб теңізі
Мексикада, АҚШ-та және Орталық Американың кейбір аймақтарында ол коктейльдік кеселерде тостадамен немесе тостаданың үстіне, такоға толтыру ретінде беріледі. Мексикада томат соусымен кеседе берілгенде, ол «севиче коктейлі» деп аталады. Креветка, сегізқарғыш, кальмар, тунец және скумбрия мексикалық севишенің танымал негіздері болып табылады. Маринадқа тұз, лайм, пияз, перец, авокадо және кинза (иісжұпар) кіреді. Дайындау кезінде зәйтүн мен помидор жиі қосылады. Сальвадор мен Никарагуадағы танымал рецепт – «севиче де конча негра» («қара конх севиче»), Мексикада «pata de mula» («мүліктің аяғы») деп аталады. Ол қара, дерлік қара түсті, ерекше сыртқы түрі мен дәмімен ерекшеленеді. Ол лайм шырыны, пияз, ерба буэна, тұз, бұрыш, помидор, Вустершир соусы және кейде, қалау бойынша, пиканте (кез келген ащы соус немесе ащы перец) қосылып дайындалады. Никарагуа мен Коста-Рикадағы тағамға маринадталған балық, лайм шырыны, тұз, ұнтақталған қара бұрыш, майдаланған пияз, кинза және ұсақталған перец кіреді. Ол әдетте Мексикадағыдай коктейльдік кеседе салат жапырағы және содалы крекерлермен бірге беріледі. Көптеген адамдар томат кетчупы, майонез және Табаско соусын қосады. Балық әдетте тилапия немесе корвина, бірақ махи-махи, акула және марлин де танымал. Панамада севиче лайм шырыны, майдаланған пияз, сельдерей, кинза, түрлі перецтер және теңіз тұзымен дайындалады. Корвинадан (ақ теңіз басы) жасалған севиче өте танымал және көптеген жергілікті мейрамханаларда аперитив ретінде беріледі. Оны сегізқарғыш, креветка және кальмармен немесе «канаститас» деп аталатын кішкентай нан қалдықтарымен де дайындауға болады. Кариб теңізінде севиче көбінесе лайм шырыны, тұз, пияз, жасыл перец, хабанеро және аздап дәмдеуішпен дайындалған махи-махидан жасалады. Бұлжа және тунец те танымал. Пуэрто-Рикода және Кариб теңізіндегі басқа жерлерде тағам кокос сүтімен дайындалады. Багам аралдары мен Флориданың оңтүстігінде конх севиче, конх салат ретінде өте танымал. Ол лаймға, майдаланған пиязға және перецке маринадталған кесілген конхтан дайындалады. Дәм үшін пекин немесе шотландтық кап перец жиі қосылады. Флориданың оңтүстігінде помидор шырыны қосылған нұсқасын кездестіруге болады.
Денсаулыққа қауіп төндіреді
Оның дайындалуындағы нашар санитарлық жағдайлар ауруға алып келуі мүмкін. Ластанушы заттардан өзге, шикі теңіз тағамдары түрлі вирустық және бактериялық патогендердің, сондай-ақ ірі паразиттік ағзалардың тасымалдаушысы болуы мүмкін. АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасының және 2009 жылдан бергі зерттеулерге сәйкес, севичедегі микробиологиялық қауіптерге Anisakis simplex, Diphyllobothrium spp., Pseudoterranova decipiens, Pseudoterranova cattani және Vibrio parahaemolyticus кіреді. Анисаказис – севиче сияқты шикі теңіз тағамдарын жеу арқылы личинкалық нематодалардың жұғуынан туындайтын зооноздық ауру. Латын Америкасындағы 1990 жылдардағы холераның жайылған ошақтары холерамен зарарланған теңіз тағамдарын севиче ретінде тұтынумен байланысты болуы мүмкін. Американдық диетологтар қауымдастығы әйелдерді жүктілік кезінде севичеден бас тартуға шақырады, себебі дұрыс дайындалмаған жағдайда ол денсаулыққа қауіпті.