Кіріспе
Философиялық принцип, перспективалар мен эпистемология әрқашан байланысты екендігі
Perspectivism (Perspektivismus; also called perspectivalism) is the epistemological principle that perception of and knowledge of something are always bound to the interpretive perspectives of those observing it. While perspectivism does not regard all perspectives and interpretations as being of equal truth or value, it holds that no one has access to an absolute view of the world cut off from perspective. Perspectivism may be regarded as an early form of epistemological pluralism, though in some accounts includes treatment of value theory,
Early forms of perspectivism have been identified in the philosophies of Protagoras, Michel de Montaigne, and Gottfried Leibniz. However, its first major statement is considered to be Friedrich Nietzsche's development of the concept in the 19th century, influenced by Gustav Teichmüller's use of the term some years prior. For Nietzsche, perspectivism takes the form of a realist antimetaphysics while rejecting both the correspondence theory of truth and the notion that the truth value of a belief always constitutes its ultimate worth value. as a form of relativism or as a rejection of objectivity entirely. Though it is often mistaken to imply that no way of seeing the world can be taken as definitively true, perspectivism can instead be interpreted as holding certain interpretations (such as that of perspectivism itself) to be definitively true. and philosophy of science, particularly under the early influence of Ronald Giere, Jay Rosenberg, Ernest Sosa, and others. This contemporary form of perspectivism, also known as scientific perspectivism, is more narrowly focused than prior forms—centering on the perspectival limitations of scientific models, theories, observations, and focused interest, while remaining more compatible for example with Kantian philosophy and correspondence theories of truth. Furthermore, scientific perspecitivism has come to address a number of scientific fields such as physics, biology, cognitive neuroscience, and medicine, as well as interdisciplinarity and philosophy of time. The basic practice of comparing contradictory perspectives to one another may also be considered one such form of perspectivism , as may the entire philosophical problem of how true knowledge is to penetrate one's perspectival limitations.
Перспективизм (Perspektivismus; сондай-ақ перспективалық деп аталады) – бір нәрсені қабылдау мен білу оны бағалаушылардың түсіндіру көзқарастарымен әрқашан байланысты деген эпистемологиялық принцип. Перспективизм барлық көзқарас пен түсіндірмелерді бірдей шындық немесе құндылық деп санамаса да, ешкімнің әлемге көзқарасынан толық оқшауланған абсолюттік көзқарасқа қол жеткізе алмайтынын айтады. Перспективизмді эпистемологиялық плюрализмнің бастапқы түрі деп қарастыруға болады, бірақ кейбір түсіндірулерде құндылықтар теориясын да қамтиды. Перспективизмнің алғашқы формалары Протагор, Мишель де Монтень және Готфрид Лейбниц еңбектерінде кездеседі. Дегенмен, оның алғашқы маңызды тұжырымы 19 ғасырда Фридрих Ницшенің осы ұғымды дамытуы болып саналады, бұл терминді Густав Тейхмюллер одан бұрын бірнеше жыл қолданған. Ницше үшін перспективизм – шындықтың сәйкестік теориясын және сенімнің шындық құндылығы оның соңғы құндылығын анықтайды деген пікірді қабылдамайтын реалистік антиметафизика нысаны. Оны релятивизм түрі немесе объективтілікті толығымен жоққа шығару деп қате түсіну жиі кездеседі. Әлемді қарастырудың ешқандай жолы нақты шындық ретінде қабылдана алмайды деген түсінік қате болса, перспективизм кейбір түсіндірулерді (мысалы, перспективизмнің өзінің түсіндіруін) нақты шындық деп санауға болады. Ол сондай-ақ ғылым философиясының, әсіресе Рональд Гир, Джей Розенберг, Эрнест Соса және басқалардың ерте ықпалындағы дамуына әсер етті. Перспективизмнің осы заманауи түрі, сондай-ақ ғылыми перспективизм деп аталады, бұрынғы формаларға қарағанда ғылыми модельдердің, теориялардың, байқаулардың және зейіннің перспективалық шектеулеріне көбірек назар аударады, сонымен қатар Канттың философиясымен және шындықтың сәйкестік теорияларымен үйлесімді болып қалады. Бұдан бөлек, ғылыми перспективизм физика, биология, когнитивтік нейробиология және медицина сияқты ғылым салаларын, сондай-ақ пәнаралық зерттеулерді және уақыт философиясын қарастыруға келді. Қарсы көзқарастарды салыстыру практикасы да перспективизмнің бір түрі болып саналады, сондай-ақ шын білімнің адамның перспективалық шектеулерін қалай жеңе алатыны туралы философиялық мәселе де осыған жатады.
Perspectivism (Perspektivismus; also called perspectivalism) is the epistemological principle that perception of and knowledge of something are always bound to the interpretive perspectives of those observing it. While perspectivism does not regard all perspectives and interpretations as being of equal truth or value, it holds that no one has access to an absolute view of the world cut off from perspective. Perspectivism may be regarded as an early form of epistemological pluralism, though in some accounts includes treatment of value theory,
Early forms of perspectivism have been identified in the philosophies of Protagoras, Michel de Montaigne, and Gottfried Leibniz. However, its first major statement is considered to be Friedrich Nietzsche's development of the concept in the 19th century, influenced by Gustav Teichmüller's use of the term some years prior. For Nietzsche, perspectivism takes the form of a realist antimetaphysics while rejecting both the correspondence theory of truth and the notion that the truth value of a belief always constitutes its ultimate worth value. as a form of relativism or as a rejection of objectivity entirely. Though it is often mistaken to imply that no way of seeing the world can be taken as definitively true, perspectivism can instead be interpreted as holding certain interpretations (such as that of perspectivism itself) to be definitively true. and philosophy of science, particularly under the early influence of Ronald Giere, Jay Rosenberg, Ernest Sosa, and others. This contemporary form of perspectivism, also known as scientific perspectivism, is more narrowly focused than prior forms—centering on the perspectival limitations of scientific models, theories, observations, and focused interest, while remaining more compatible for example with Kantian philosophy and correspondence theories of truth. Furthermore, scientific perspecitivism has come to address a number of scientific fields such as physics, biology, cognitive neuroscience, and medicine, as well as interdisciplinarity and philosophy of time. The basic practice of comparing contradictory perspectives to one another may also be considered one such form of perspectivism , as may the entire philosophical problem of how true knowledge is to penetrate one's perspectival limitations.
Алдын ала және ерте дамуы
Батыс тілдерінде ғалымдар перспективизмді Гераклиттің (б.з.д. 540 – б.з.д. 480 жж.), Протагордың (б.з.д. 490 – б.з.д. 420 жж.), Мишель де Монтеньнің (1533 – 1592 жж.) және Готфрид Лейбництің философияларында кездестірген. Азия тілдерінде ғалымдар перспективизмді буддалық, джайн және даосистік мәтіндерде тапқан. Антропологтар кейбір жергілікті халықтардың ой-өрісінде перспективизмнің бір түрін анықтаған. Кейбір дінтанушылар Джон Кальвин түрлі киелі жазбаларды перспективизм тұрғысынан түсіндіргенін санайды.
Ежелгі грек философиясы
Перспективизмнің батыс тамырлары Гераклит пен Протагордың Сократқа дейінгі философияларында жатыр. Платонның перспективизмге қарсы ұстанымы оны Ницше сияқты кейінгі перспективист философтардың басты сын нысанына айналдырды. |авторы=Мишель де Монтень|тақырыбы="Каннибализм туралы"|көздері=Essais (1595), Дж. М. Коэн аудармасы
Ницше
Өзінің еңбектерінде Ницше философиясының даму барысында кейде бір-біріне қайшы келетін перспектива туралы бірнеше мәлімдемелер жасайды. Ницше «ешқандай жерден қарау», «барлық жерден қарау» және «түсіндірмей қарау» деген негізгі ұғымдардың абсурд екендігіне күдік келтіре бастайды. Керісінше, барлық қарау белгілі бір перспективамен байланысты, ал барлық көрермендер өздерінің мүмкіндіктері шегінде белгілі бір перспективалармен шектеледі. «Мораль генеалогиясында» ол былай деп жазады: «Таза, еріксіз, ауырсынусыз, уақытсыз білетін субъект» деген қауіпті, көне тұжырымдамалық ойдан сақтайық; «таза акыл», «абсолютті руханият», «өзінен білу» сияқты қайшы келетін ұғымдардың қақпанынан сақтайық: олар бізден мүлдем ойлап табуға болмайтын, ешқандай бағытқа бұрылмаған көзді, көруді көруге айналдыратын белсенді және түсіндіретін күштерден бос көзді ойлауды талап етеді; олар көзден ақылға сыймас нәрсе мен мағынасыздықты талап етеді. Тек перспективалық көру, тек перспективалық білу бар; бір нәрсе туралы әсерге қаншалықты көп сөйлеуге рұқсат берсек, бір нәрсені байқау үшін қаншалықты көп көз, әртүрлі көздер қолдансақ, соғұрлым толық болады осы нәрсе туралы «түсінігіміз», «объективтілігіміз». Осылайша, Ницше әлемді Құдайдың көзімен қарауға қатысты ешқандай пікірді қабылдамайтын контекстуалистік көзқарасқа келеді. Бұл оның Құдайдың өлімі туралы түсінігімен және одан туындайтын салыстырмалылық қауіптерімен байланысты. Дегенмен, Ницшенің перспективизмінің өзі мұндай салыстырмалылыққа қатысты өте күрт контраст құрайды. Уолтер Кауфман және Р. Дж. Холлингдейлдің аудармасы бойынша, Ницше шындық пен объективтілікті тікелей қабылдамаса да, абсолютті шындық, сыртқы фактілер және перспективасыз объективтілік туралы ұғымдарды қабылдамайды. Оның перспективизмі шындықтың мәніне қатысты көптеген қиындықтар тудырса да, оның ең даулы жағы шындықтың құндылығына күдік тудыруында жатыр.
In this, Nietzsche takes a contextualist approach which rejects any God's eye view of the world. This has been further linked to his notion of the death of God and the dangers of a resulting relativism. However, Nietzsche's perspectivism itself stands in sharp contrast to any such relativism.</p>|author=Friedrich Nietzsche|source=The Will to Power, §481 (1883–1888), transl. Walter Kaufmann and R. J. Hollingdale
While Nietzsche does not plainly reject truth and objectivity, he does reject the notions of absolute truth, external facts, and non perspectival objectivity. While his perspectivism presents a number of challenges regarding the nature of truth, its more controversial element lies in its questioning of the value of truth.
Кейінгі дамуы
20 ғасырда перспективизмді Хосе Ортега-и-Гассет және Карл Ясперс жеке-жеке талқылады.
Ортега
Ортеганың перспективизмі оның бұрынғы «адам толыққанды әлеуметтік» деген ұстанымын ығыстырды. Оның бұл өзгерісі «Ақиқат және перспектива» («Verdad y perspectiva») атты еңбегінде жақсы байқалады, онда ол «әр адамның шындықты табу миссиясы бар» және ол көретін шындықты ешбір басқа көз көре алмайды деп түсіндірді. Ол былай деді: екі адам бір ортаны әртүрлі тұрғыдан қарайды. Дегенмен, олардың көретіні бір емес. Олардың әртүрлі орналасуы ортаның әртүрліше ұйымдастырылғанын көрсетеді: біреу үшін алдыңғы қатардағы нәрсе, екіншісі үшін артқы жоспарға жатуы мүмкін. Сонымен қатар, заттар бірінің артынан бірі жасырылғандықтан, әр адам екіншісі көре алмайтын нәрсені көреді. Ортега сонымен қатар перспективаның көзқарас көбейген сайын жетіліп, толығатынын айтты. Ол соғысқа перспективаның болмауы және мемлекеттердің іс-қимылдарының кең ауқымын көре алмау себеп болатынын атап көрсетті. Осы тұста ол шындықты табуда «жағдайдың» маңызды рөлін айқындады, себебі ол бізге өзімізден тыс жатқан шындықтарды түсінуге көмектеседі.