Кіріспе

Нарықтық бағасы жоқ ресурстардың құнын анықтауға арналған сауалнамаға негізделген экономикалық әдіс – контингенттік бағалау. Контингенттік бағалау – қоршаған ортаны қорғау сияқты, немесе ластану сияқты сыртқы факторлардың салдары секілді нарықтық емес ресурстарды бағалау үшін қолданылатын сауалнамаға негізделген экономикалық әдіс. Бұл ресурстар адамдарға пайда әкелсе де, олардың кейбір аспектілері тікелей сатылмайтындықтан нарықтық бағаға ие емес. Мысалы, адамдар таудың әдемі көрінісінен ләззат алады, бірақ оның құнын бағаға негізделген модельдер арқылы анықтау қиын. Контингенттік бағалау сауалнамалары осы аспектілерді өлшеуге арналған әдістердің бірі болып табылады. Контингенттік бағалау көбінесе бағаға негізделген нақты артықшылық моделіне қарама-қарсы, айтылған артықшылық моделі ретінде қарастырылады. Екі модель де пайдалылыққа негізделген. Әдетте, сауалнамада адамдар биологиялық түрлердің алуандығы сияқты қоршаған ортаның ерекшеліктерін сақтап қалу үшін (немесе олардың жойылуы үшін) қанша ақша төлеуге (немесе қабылдауға) дайын екендігі туралы сұралады.

Тарих

Шартты бағалауды зерттеуді алғаш рет теорияда С. В. Сириаси Вантруп (1947) нарықтық емес тауардың нарықтық бағасын анықтау әдісі ретінде ұсынды. Бұл әдісті алғаш рет 1963 жылы Роберт К. Дэвис зерттеулер арқылы аңшылар мен туристердің белгілі бір жабайы аймаққа берген құнын бағалау үшін қолданды. Ол зерттеу нәтижелерін саяхат шығындарына негізделген бағалаумен салыстырды және өз нәтижелерімен жақсы сәйкестік тапты. Бұл еңбек оның Гарвардтағы Ph.D. диссертациясы "Ашық ауада демалудың құндылығы: Мэн ормандарының экономикалық зерттеуі" деп аталды. Қосымша қараңыз: Бұл жұмыс және әдістің басқа да алғашқы қолданыстары Роберт Камерон Митчелл мен Ричард Т. Карсонның "Қоғамдық игіліктерді бағалау үшін зерттеулерді пайдалану" кітабының 1-тарауында сипатталған. 1980 жылдары АҚШ-та мемлекеттік органдарға сенімгерлікпен қараған экологиялық ресурстарға келтірілген зиян үшін сотқа шағымдануға құқық берілген кезде бұл әдіс кең танымал болды. "Огайо штаты мен Ішкі істер министрлігі" ісінен кейін, олар өндіріп ала алатын зиян түрлеріне пайдаланылмаған немесе болу құндылықтары кірді. Болу құндылықтарын нарықтық бағалау механизмдері арқылы бағалау мүмкін емес болғандықтан, оларды бағалау үшін шартты бағалау зерттеулері ұсынылды. Осы кезеңде ЭҚА зерттеулерді жүргізуге қатысты нұсқаулар беру мақсатында маңызды конференция өткізді. Принс Уильям шығанағындағы "Exxon Valdez" мұнай төгілуі – залалдың сандық бағалауында шартты бағалау зерттеулері алғаш рет қолданылған жағдай болды. Осыдан кейін бұл әдіс кеңінен тарады.

Бұрынғы даулар

Көптеген экономистер тауар үшін төлеуге дайындықты анықтау үшін жарияланған қалауды қолдануға күмәнмен қарайды, олар нарықтағы байланысты транзакцияларда адамдардың нақты білдірілген қалауларына сүйенуді ұсынады. Алғашқы контингенттік бағалау сауалнамалары көбінесе "X аймағын жою үшін қандай өтемақы талап етер едіңіз" немесе "X аймағын сақтау үшін қанша төлер едіңіз" сияқты ашық сұрақтардан тұратын. Мұндай сауалнамалар стратегиялық мінез-құлық, наразылық білдіру, жауап берудегі қисылық және респонденттердің кіріс шектеулерін ескермеу сияқты бірқатар кемшіліктерге ұшырауы мүмкін. Қоршаған ортаны бағалауда қолданылған алғашқы сауалнамалар адамдардың жауаптарында қоршаған ортаға жұмсалатын қаражатқа деген жалпы қалауды білдіргенін көрсетті, бұл әдісті сынаушылар "ішке енгізу әсері" деп атады. Контингенттік бағалау сауалнамаларына қатысты сынға жауап ретінде, жоғары беделді экономистер тобы (Нобель сыйлығының лауреаттары Кеннет Ароу және Роберт Солоу төрағалығымен) Америка Құрама Штаттарының Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасының (NOAA) қолдауымен құрылды. Комиссия 22 сарапшы экономистің пікірін тыңдап, 1993 жылы нәтижелерін жариялады.

Ағымдағы жағдай

Манди және Маклин (1998) көрсеткендей, шартты бағалау жылжымайтын мүлікті бағалау әдісі ретінде кеңінен қабылданды, әсіресе ластанған мүліктерді немесе нарықтағы тепе-теңдіксіздік салдарынан нақты баға белгілеу (яғни, транзакциялық бағалар) мүмкін болмайтын басқа да жағдайларда. Маклин, Манди және Килпатрик (1999) жылжымайтын мүлік сарапшыларының куәліктерінде шартты бағалаудың қолданылуын көрсетсе, ал даулы жағдайларда шартты бағалауды қолданудың қазіргі стандарттарын Даймонд (2000) сипаттады. Бұл әдіс АҚШ-тағы мемлекеттік органдар қоршаған ортаға оң немесе теріс әсер ететін жобалардың тиімділігін бағалауда кеңінен қолданылады. Мысалдарға Глен-Каньон тоғанынан төменгі ағыстағы өзендегі су сапасы мен демалыс мүмкіндіктерін бағалау, Моно көліндегі биоәртүрлілікті қалпына келтіру және кейбір өзендердегі лосось шарықтау орындарын қалпына келтіру кіреді. Бұл әдіс сонымен қатар Австралияда Какаду ұлттық паркінің аумақтарын және АҚШ-тағы құнды мүлікті бағалау үшін қолданылған, сондай-ақ бұрын ластанған жерлерді бағалаудағы құнды құрал ретінде танылған.